ەلدىڭ بۇكىل ەكونوميكالىق سالالارى ءۇشىن جۇمىس ىستەيدى
سوڭعى جىلدارى دامىعان جانە دامۋشى ەلدەر يسلامدىق قارجىلاندىرۋ جۇيەسىن ەنگىزۋگە بەلسەنە كىرىسۋدە. ويتكەنى, ولاردى يسلامدىق بانكينگ, يسلامدىق قۇندى قاعازدار, يسلامدىق ينۆەستيتسيا تارتۋدىڭ ەرەكشەلىكتەرى مەن ارتىقشىلىقتارى قىزىقتىرادى. جاسىراتىنى جوق, الەمدىك ەكونوميكا مەن قارجىلىق جۇيەنىڭ تىرەگى بولىپ كەلگەن باتىستىق ەكونوميكالىق ۇلگى بۇگىندە السىرەي باستادى. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, ەۋروپالىق ۇلگىنىڭ باستى كەمشىلىگى – نەسيەلىك پايىزدىق ولشەمدەر. ال قارجىلىق جۇيەسى يسلامدىق قاعيدالارعا ساي قۇرىلعان مەملەكەتتەر داعدارىستان ونشا زيان شەككەن جوق. قارجىگەرلەر مۇنى يسلامدىق قارجىلاندىرۋ جۇيەسىنىڭ ارتىقشىلىقتارىمەن بايلانىستىرادى.
ەڭ باستىسى, مۇسىلمان ەلدەرى ينۆەستورلاردىڭ يسلامدىق زاڭدارىنا سايكەس كەلمەيتىن جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا, سونداي-اق, قارۋ-جاراق, اراق-شاراپ, تەمەكى, شوشقا ونىمدەرى, كوڭىل كوتەرەتىن ورىندار, ساقتاندىرۋ جانە كەلىسىمنەن تۇسەتىن پايىزدار ەسەبىنەن قىزمەت ەتەتىن قارجىلىق كومپانيالاردىڭ اكتسيالارىن ساتىپ الۋعا قۇقىعى جوق. قارىزداردىڭ ۇستىنەن تۇسەتىن پايىزدىق اقىنى الۋعا دا قاتاڭ تىيىم سالىنعان. دۇنيەجۇزىلىك داعدارىس كەزىندە يسلامدىق قارجىلاندىرۋ ءوزىنىڭ تۇراقتىلىعى مەن الەۋمەتتىك ومىرشەڭدىگىن كورسەتتى. سەبەبى, ول داعدارىسقا مەيلىنشە بەيىمدەلگەن جانە ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىن تىكەلەي ينۆەستيتسيالاۋعا مۇددەلى, سونىمەن بىرگە, حالىقتىڭ جۇمىسباستىلىعى مەن جاعدايىنىڭ دەڭگەيىن ارتتىرۋعا اسەر ەتە الادى. وسى جانە تاعى باسقا جاعدايلار يسلامدىق قارجىلاندىرۋعا دەگەن سەنىمدى ارتتىرادى, ال بۇل يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ جاعدايىندا ەكونوميكانىڭ جاڭعىرۋىنا الىپ كەلەدى.
يسلامدىق قارجىلاندىرۋدا اقشا تاۋار رەتىندە ەمەس, قۇننىڭ مولشەرى رەتىندە عانا قاراستىرىلعان. سول سەبەپتى ۆاليۋتانى الىپ-ساتۋعا رۇقسات بەرىلمەيدى. بىرىنشىدەن, يسلامدىق قارجىلاندىرۋدىڭ نەگىزگى قاعيداسىنا سايكەس پايىزدىق مولشەرلەمەگە شەكتەۋ قويىلعان. سوندىقتان ءداستۇرلى بانك دەپوزيتتەرى مەن نەسيەلەرى بولمايدى. ەكىنشىدەن, تاۋەكەلدەردى ءوزارا ءبولۋ. بانك كليەنتتىڭ جوباسىن قارجىلاندىرا وتىرىپ, ونىڭ ينۆەستورى بولىپ تابىلادى, وسى جوبادان تۇسكەن تابىسپەن تاۋەكەلدى بولەدى. ۇشىنشىدەن, الىپ-ساتۋ ءىس-ارەكەتتەرىنە شەكتەۋ قويىلعان. تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – انىقتىلىق, ياعني مامىلەگە تۇرار الدىندا شارتتاردىڭ بارلىعى ناقتى جانە انىق بولۋى ءتيىس.
يسلامدىق قارجىلاندىرۋ جۇيەسى دۇنيەجۇزىندە سوڭعى جارتى عاسىردا بەلسەندى دامۋدا. اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك, تمد ەلدەرى اراسىندا قازاقستان ءبىرىنشى بولىپ يسلامدىق قارجىلاندىرۋ ۇلگىسىن قۇردى. ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, ول ەلدىڭ دامۋىندا ۇلكەن رولگە يە, دۇنيەجۇزىلىك قارجىلىق داعدارىس كەزىندە قارجىلىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدە قوسىمشا كوزدەردى قاراستىرادى. ونىڭ ۇستىنە يسلامدىق جانە ءداستۇرلى بانكتەردىڭ جۇرگىزەتىن وپەراتسيالارىنىڭ اراسىندا ەلەۋلى ەرەكشەلىكتەر بار. ال ەلىمىزدە قولدانىلىپ جۇرگەن زاڭدار مەن ەرەجەلەر تەك ءداستۇرلى بانكتىڭ قىزمەتىن عانا رەتتەيدى. «بانك جانە بانك قىزمەتى تۋرالى», «باعالى قاعازدار نارىعى تۋرالى» زاڭدارعا, ت.ب. نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەرگە يسلامدىق قارجىلاندىرۋ جونىندە وزگەرتۋلەر ەنگىزگەننەن كەيىن ەلىمىزدە يسلامدىق بانكينگتىڭ دامۋىنا جول اشىلدى. ءسويتىپ, پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە قارجىلاندىرۋدىڭ ۇلگىسىن ۇسىنۋمەن قاتار, ونىڭ كلاسسيكالىق جۇيەمەن ۇيلەسىمدى دامۋىن قاراستىردى.
قازاقستاندا يسلامدىق قارجىلاندىرۋدىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنا سەبەپ بولعان العىشارتتاردىڭ ءبىرى – يندۋستريالىق ايماقتاردى دامىتۋ ءۇشىن سىرتتان ۇزاق مەرزىمدى ينۆەستيتسيالاردىڭ اعىنىن تارتۋ. ەكىنشىسى – تەك ءداستۇرلى قارجىلاندىرۋ كوزىنە تاۋەلدىلىكتى تومەندەتۋ جانە ينۆەستيتسيالىق اعىندى ىنتالاندىرۋ. ءۇشىنشىسى – قارجى جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ كوزدەرىن رەتتەۋ ارقىلى ەكونوميكالىق تۇراقتىلىققا قول جەتكىزۋ بولىپ تابىلادى. ەلىمىزدە كوپتەگەن قارجىلىق ينستيتۋتتار يسلامدىق بانكينگكە قىزىعۋشىلىق تانىتۋدا. بىراق, ول ەۋروپاداعى قارجىلىق قيىنشىلىقتارعا بايلانىستى وتە باياۋ جۇرگىزىلۋدە. قازىرگى كەزدە كەيبىر يسلام بانكتەرى قازاقستان نارىعىن زەرتتەپ, نارىققا شىعۋ مۇمكىندىكتەرىن قاراستىرىپ جاتىر. كوپتەگەن دامىعان ەلدەردە يسلامدىق قارجىلاندىرۋدىڭ قاعيدالارىنا نەگىزدەلە وتىرىپ, ءداستۇرلى قىزمەتتەر كورسەتىپ كەلەدى. ال 1975 جىلى دۋبايدا العاشقى كوممەرتسيالىق يسلام بانكى اشىلدى. بۇگىندە الەمنىڭ 50 ەلىندە 400-دەن استام يسلام بانكى جۇمىس ىستەيدى.
قازىرگى كەزدە الەمدە يسلامدىق قۇندى قاعازدىڭ 20-داي ءتۇرى بار ەكەن. قازاقستاندا زاڭداستىرىلعان يسلامدىق قۇندى قاعازدار: سەرتيفيكاتتار (سۋكۋك ال-مۋشاراكا) جانە يسلامدىق جىلدىق سەرتيفيكاتتار (سۋكۋك ال-يدجارا) نىسانىندا ۇسىنىلعان. مەملەكەتتىڭ قولداۋىمەن جانە قابىلدانعان زاڭداردىڭ كومەگىمەن كەيبىر قارجىلىق ينستيتۋتتاردى قارجىلاندىرۋدا. وسىلايشا, 2010 جىلى ناۋرىزدا ليتسەنزيا العان, 100% ابۋ-دابيگە تيەسىلى الماتى, استانا جانە شىمكەنت قالالارىندا بولىمشەلەرى بار «Al-Hilal» يسلام بانكى» اق العاشقى يسلام بانكى اشىلدى. سونىمەن قاتار, «يسلامدىق قارجىنى دامىتۋ اسسوتسياتسياسى» مەن العاشقى يسلامدىق ساقتاندىرۋ كومپانياسى «تاكافۋل» ءوزارا ساقتاندىرۋ قوعامىنىڭ بىرىگۋىنەن پايدا بولعان زاڭدى تۇلعالار – «Fittah Finance» العاشقى يسلامدىق بروكەرلىك كومپانيا جانە يسلامدىق قارجىلاندىرۋ بويىنشا كونسالتينگتىك قىزمەت كورسەتەتىن كومپانيا تىركەلدى.
ماڭىزدى باعىتتارعا قازاقستاندا يسلامدىق ميكرونەسيەلىك ۇيىمداردى اشۋعا جانە قىزمەت كورسەتۋگە بايلانىستى شارتتاردى قۇرۋ, سونداي-اق, ليزينگ جانە يپوتەكا سەكتورىن دامىتۋ دا جاتادى. وسىنىڭ بارلىعى 2020 جىلدارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ وڭىرلىك يسلامدىق ورتالىعى بولۋىنا ءوزىنىڭ سەپتىگىن تيگىزەدى. وسىعان دەيىن «Al-Hilal» بانكى كومەگىمەن 23 ملن. دوللار كولەمىندە تەلەكوممۋنيكاتسيا, ساۋدا, قۇرىلىس, ت.ب. سالالاردا بىرنەشە جوبا قارجىلاندىرىلدى. سونىمەن قاتار, «سامۇرىق-قازىنا» ۇاق مەن «Al-Hilal» بانكى بىرىگىپ, ءۇيد باعدارلاماسى شەڭبەرىندە بىرقاتار جوبالاردى قارجىلاندىرۋ جانە بانكتىڭ مەنشىكتى كاپيتالىن 70 ملن. دوللارعا دەيىن ارتتىرۋ قاراستىرىلعان. مىسالى, «قازاگروفينانس» جابدىقتار مەن اوك ءۇشىن تەحنيكالاردى ليزينگكە الۋعا يسلام دامۋ بانكىنەن (يدب) 30 ملن. دوللار كولەمىندە قارىز الدى. يدب «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» كولىكتىك جوبا اياسىندا 400 ملن. دوللار بولاتىن قاراجات ءبولدى.
يسلامدىق قارجى جۇيەسى مەن ونىڭ زاڭنامالىق تەتىكتەرىن وقىتۋ ءۇشىن جۇيەلى تۇردە كەشەندى شارالار قاراستىرىلۋدا. مىسالى, مالايزيا, باحرەين, ءباا ەلدەرىندە يسلامدىق قارجىلاندىرۋ مەن قۇقىعى تۋرالى وقۋ ورتالىقتارى جۇمىس ىستەيدى. سونداي-اق, ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-ءدىڭ ەكونوميكا جانە بيزنەس جوعارى مەكتەبىندە وسى باعىتتا ءتيىستى شارالار جۇرگىزىلۋدە. يسلامدىق قارجىلاندىرۋ جۇيەسىنىڭ قازىرگى جاعدايى مەن دامۋ پەرسپەكتيۆاسى جايلى ۇلتتىق بانكپەن «Al-Hilal» بانكىنىڭ ماماندارى مەن عالىمداردىڭ قاتىسۋىمەن دوڭگەلەك ۇستەلدەر ۇيىمداستىرىلادى. وقۋ باعدارلاماسىنا سايكەس ماگيستراتۋرا مەن باكالاۆرياتقا «يسلامدىق قارجى نەگىزدەرى» اتتى ءپان ەنگىزىلگەن, سونداي-اق, ديپلومدىق جۇمىستار مەن ماگيسترلىك ديسسەرتاتسيالار دا قورعالادى.
يسلام بانكينگى مەن يسلامدىق قارجىلاندىرۋ قۇرالدارىن ەنگىزۋ ماقساتىندا بۇدان التى جىل بۇرىن «يسلامدىق بانكتەردى ۇيىمداستىرۋ مەن ولاردىڭ قىزمەتى جانە يسلامدىق قارجىلاندىرۋدى ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. بۇل قۇجات قازاقستاندا يسلامدىق بانكتەردىڭ, يسلامدىق ينۆەستيتسيالىق قورلاردىڭ قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋعا جانە يسلامدىق قارجى قۇرالدارىن ەنگىزۋگە كەڭ مۇمكىندىك اشتى. يسلامدىق قارجى ينستيتۋتتارى ءداستۇرلى كرەديتتىك ينستيتۋتتار سياقتى قارجىلىق قىزمەتتەردىڭ جۇيەلىك قاۋىپ-قاتەرىن تومەندەتۋ جانە تۇتىنۋشىلار قۇقىقتارىن قورعاۋ ماقساتىندا رەتتەۋشى ۇيىم – ۇلتتىق بانك تاراپىنان ليتسەنزيالانىپ جانە رەتتەلىپ وتىرادى.
ال «يسلام بانكتەرى تۋرالى» زاڭعا قول قويىلعاننان كەيىن, «بانكتەر جانە بانك قىزمەتى تۋرالى», «باعالى قاعازدار تۋرالى» زاڭدارعا, سالىق كودەكسىنە يسلام بانكتەرىنىڭ قىزمەت ەرەكشەلىكتەرىن ەسەپكە الا وتىرىپ, وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. سونىمەن قاتار, 2010 جىلدىڭ تامىز ايىندا رەسپۋبليكادا يسلامدىق قارجىلاندىرۋدى دامىتۋ جونىندەگى 2010-2012 جىلدارعا ارنالعان جول كارتاسى باعدارلاماسى بەكىتىلدى. باعدارلامادا يسلام قارجى قۇرالدارىن مەملەكەتتىك ورگاندارمەن دامىتۋ جانە ەنگىزۋ شارالارىن ۇيلەستىرۋ, يسلام قارجى ينستيتۋتتارىن اشۋ جانە تارتۋعا جاعداي جاساۋ, حالىقارالىق يسلام قارجى ۇيىمدارىمەن ءوزارا قارىم-قاتىناستاردى ۇيىمداستىرۋ, يسلام قارجىسى بويىنشا ساۋاتتىلىقتى جەتىلدىرۋ جانە ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ كوزدەلگەن. جول كارتاسىن جۇزەگە اسىرۋ – ەلىمىزدە يسلام قارجى قىزمەتىنىڭ يندۋسترياسىنىڭ تۇراقتى دامۋىنا جاعداي جاساۋعا, ەميتەنتتەردىڭ كولەمىن, ينۆەستورلار مەن كاسىبي نارىقتىق قاتىسۋشىلاردى جاساقتاۋعا سەبەپشى بولادى.
«يسلامدىق قارجىلاندىرۋدى دامىتۋدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى جول كارتاسى» ەل ۇكىمەتىنىڭ 2012 جىلعى 29 ناۋرىزداعى №371 قاۋلىسىمەن بەكىتىلدى. جول كارتاسىن جۇزەگە اسىرۋ ەلىمىزدە يسلام قارجى قىزمەتىنىڭ يندۋسترياسىنىڭ تۇراقتى دامۋىنا جاعداي جاساۋعا, ەميتەنتتەردىڭ كولەمىن, ينۆەستورلار مەن كاسىبي نارىقتىق قاتىسۋشىلاردى جاساقتاۋعا سەبەپشى بولادى. قۇجات 2020 جىلعا دەيىن الماتىنىڭ وڭىرلىك قارجى ورتالىعى بولىپ قالىپتاسۋىنا, يسلام قارجىسى ورتالىعى رەتىندە قازاقستاننىڭ مارتەبەسىن حالىقارالىق دەڭگەيدە كۇشەيتۋىنە قولعابىس ەتپەك.
يسلام بانكتەرىنىڭ جۇمىسى جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتارعا نەگىزدەلەدى. بانكتەر نەسيەنى ۇستەمە اقىسىز بەرەدى, بىراق كاسىپكەرلەرگە تيەسىلى تابىسقا ورتاقتاسادى. راسىندا دا, يسلام قارجى مەكەمەلەرىنىڭ پايىزسىز نەسيە بەرۋى, كاسىپكەردىڭ تاۋەكەلىن بىرلەسە كوتەرۋى, قارجىلىق جانە مورالدىق جاۋاپكەرشىلىكتە بولۋى يسلام بانكينگىنىڭ تانىمالدىعىن ارتتىرىپ, تۇتىنۋشىلاردىڭ سەنىمىن قالىپتاستىراتىنىن تانىمال ەكونوميستەر مويىنداپ وتىر.
يسلام بانكىنىڭ وپەراتسيالارىن جۇرگىزۋدىڭ جالپى تالاپتارى تۋرالى ەرەجەنى جانە يسلام بانكىنىڭ ىشكى كرەديتتىك ساياساتى تۋرالى ەرەجەنى يسلامدىق قارجىلاندىرۋ پرينتسيپتەرى جونىندەگى كەڭەستىڭ وڭ قورىتىندىسى بولعان كەزدە يسلام بانكىنىڭ ديرەكتورلار كەڭەسى بەكىتەدى. كەڭەس يسلام بانكىنىڭ قىزمەتىنە يسلام بانكى ساقتاۋعا مىندەتتى وزگە دە تالاپتاردى قوسىمشا ايقىنداۋعا قۇقىلى. يسلام بانكى تابىس الۋ نەمەسە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭناماسىنا قايشى كەلمەيتىن وزگە دە ماقساتتارعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن ارىپتەستىك تۋرالى شارتتىڭ نەگىزىندە وندىرىستىك جانە ساۋدا قىزمەتىن قارجىلاندىرۋعا دا قۇقى بار. ارىپتەستىك تۋرالى شارتتا زاڭدى تۇلعانى قۇرۋ جونىندەگى تالاپ كوزدەلۋى مۇمكىن. شارت يسلامدىق قارجىلاندىرۋ پرينتسيپتەرى بويىنشا كەڭەستىڭ وڭ قورىتىندىسىن العاننان كەيىن جاسالادى. ەگەر شارتتا وزگەشە كوزدەلمەسە, قاتىسۋشىلاردىڭ ارقايسىسىنىڭ ورتاق م ۇلىكتەگى ۇلەسىنىڭ مولشەرى بىرلەسكەن قىزمەتتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ەنگىزىلگەن م ۇلىكتىڭ قۇنى بويىنشا ايقىندالادى. شارتتا, سونداي-اق, بىرلەسكەن قىزمەتتەن تۇسكەن تابىس بولىگىن قايىرىمدىلىق ماقساتتارعا پايدالانۋ تۋرالى تالاپتار دا كوزدەلۋى ىقتيمال.
جالپى, ەلىمىزدە يسلامدىق قارجىلاندىرۋدىڭ ەڭ باستى قولداۋشىسى ەلباسى ەكەنى بەلگىلى. پرەزيدەنتتىڭ تىكەلەي ۇيىتقى بولۋىمەن 2003 جىلى قازان ايىندا الماتىدا يسلام دامۋ بانكى باسقارۋشىلارىنىڭ كەڭەسى ءوتتى. بۇل – بەدەلى وتە جوعارى, جىلىنا ءبىر رەت وتەتىن مارتەبەلى جيىن. 56 ەلدەن مينيستر دەڭگەيىندەگى ارنايى وكىلدەرى قاتىسقان سول جيىندا ەلباسىمىز حالىقارالىق يسلام دامۋ بانكىنىڭ پرەزيدەنتى, دوكتور احمەد موحامەد اليمەن كەزدەستى. 84 جاستاعى ول وسى سالاداعى ەڭ بىلىكتى ادامداردىڭ ءبىرى. سول كەزدەسۋ بارىسىندا كوپتەگەن ماسەلەلەر ءسوز بولىپ, ەلىمىزدە يسلام بانكينگىن دامىتۋ كەڭىنەن تالقىلاندى.
بۇرىن ەلىمىزدە يسلامدىق قارجىلاندىرۋعا باسشىلىق جاسايتىن ۇكىمەتتىك ورگان بولماعان ەدى. وسى ماسەلە بويىنشا تەك الماتى وڭىرلىك قارجى ورتالىعى عانا جۇمىس ىستەپ كەلگەن ەدى. الايدا, ولاردىڭ قولىندا ەشقانداي رەتتەۋشىلىك قۇزىرەت بولمادى. سوندىقتان كوپ جۇمىستار ءسوز جۇزىندە قالىپ قويىپ جاتتى. پرەزيدەنتىمىزدىڭ تاپسىرماسىنا وراي, اتالمىش سالاعا تىكەلەي قولداۋ ءبىلدىرۋ ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق بانكىنە جۇكتەلدى. سونداي-اق, بۇگىندە وسى سالاداعى ءبىلىم جانە كادر دايىنداۋ ماسەلەسىنە دە ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ وتىر. ويتكەنى, قارجىلاندىرۋدىڭ بۇل جۇيەسىن قاراپايىم حالىق كوپ بىلە بەرمەيدى. سەبەبى, ول جوعارى وقۋ ورىندارىندا بۇعان دەيىن وقىتىلماي كەلدى. مىنە, وسى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن اتالعان ەكونوميكالىق جۇيەنى بۇگىندە تاجىريبە رەتىندە ەلورداداعى قارجى اكادەمياسى مەن قازاق ەكونوميكا, قارجى جانە حالىقارالىق ساۋدا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقۋ باعدارلاماسىنا ارنايى كۋرس رەتىندە ەنگىزىلدى.
يسلامدىق قارجىلاندىرۋدىڭ بولاشاعى اسا زور. بىرىنشىدەن, بۇل جۇيە تازالىققا نەگىزدەلگەن. سونداي-اق, ونىڭ ماقساتى دا ايقىن, ول – حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋ. ەكىنشىدەن, قارجىلاندىرۋدىڭ بۇل ءتۇرى ناقتى ەكونوميكاعا وتە ۇلكەن پايدا اكەلەدى. بۇگىندە يندۋستريالاندىرۋ جوسپارى جۇزەگە اسۋدا. وسىنىڭ اياسىندا ەلىمىزگە تىكەلەي ينۆەستيتسيا تارتىلىپ جاتىر. ال تىكەلەي ينۆەستيتسيا دەگەنىمىز, نەسيە ەمەس. بۇل جەردە قارجى بىزگە سەرىكتەستىك رەتىندە بەرىلەدى جانە وسى ينۆەستيتسيامەن ۇكىمەتتىڭ سىرتقى كارىزدارى ەشقاشان كوبەيمەيدى. سونداي-اق, ول ەكونوميكانىڭ قوسىمشا قۇنىن كوتەرۋگە پايدالى. قوسىمشا قۇن ارتىپ جاتسا, ەلىمىزدىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى قوتەرىلىپ, وراسان زور پايدا اكەلمەك. ۇشىنشىدەن, يسلامدىق قارجىلاندىرۋ, اتى ايتىپ تۇرعانداي, بارلىق جۇمىس ىستەۋ جۇيەسى شاريعاتقا نەگىزدەلگەن. بۇل اللانىڭ قالاۋى بويىنشا جۇمىس ىستەۋ دەگەندى بىلدىرەدى. وسىلايشا, حالىقتىڭ ساناسىن ابدەن جاۋلاپ العان ءوسىم, ۇستەمە, نەسيە, پايىز دەگەن دەرتتەردەن ارىلۋعا بولادى. يسلامدىق قارجىلاندىرۋعا قاتىستى تاعى ءبىر ماسەلە, قازىرگى كەزدەگى جاي بانكتەردەگى قولدانىلىپ جۇرگەن جۇيە بويىنشا, ياعني اقشانىڭ ۇستىنەن اقشا جاساۋ تەك قارجى سەكتورىن عانا دامىتسا, يسلامدىق قارجىلاندىرۋ ەلدىڭ بۇكىل ەكونوميكاسى ءۇشىن جۇمىس ىستەيدى.
يسلام بانكىنىڭ العاشقى تولقىنى ەلىمىزگە تاۋەلسىزدىكتىڭ باستاپقى جىلدارى كەلدى. 1993-1994 جىلدارى قازاقستاندا «ءال-باراكا قازاقستان» دەگەن يسلام بانكى ءوز جۇمىسىن باستادى. ول بانكتىڭ يەسى يسلام الەمىندە, سونداي-اق, دۇنيەجۇزىلىك بانك ىسىندە وتە ۇلكەن بەدەلگە يە تۇلعا, ءىرى ينۆەستورلاردىڭ ءبىرى, يسلام ساۋدا جانە يندۋستريالىق پالاتاسىنىڭ پرەزيدەنتى شەيح سالەح كامىل مىرزا بولاتىن. ونىڭ شاريعاتقا سايكەس ينۆەستيتسياسىنىڭ ناتيجەسىندە بۇگىندە الەمنىڭ 36 ەلىندە وسىنداي بانك اشىلىپ, تابىستى جۇمىس ىستەۋدە. الايدا, سول بانكتىڭ بىزدەگى عۇمىرى ۇزاققا سوزىلعان جوق. سەبەبى, ەلىمىزدەگى كەيبىر لاۋازىم يەلەرىنىڭ تەرىس ارەكەتتەرى بانك جۇمىسىنا ايتارلىقتاي كەدەرگى كەلتىرگەن ەدى.
ەكىنشى تولقىن داعدارىستىڭ الدىندا, 2004-2006 جىلدارى كەلدى. سول كەزدە ەلىمىزدەگى ەكىنشى دەڭگەيدەگى ءىرى بانكتەر يسلام بانكتەرىنەن مۋراباحا ءادىسى بويىنشا سينديكاتتىق نەسيە الدى. كەيىن داعدارىس بولىپ, نەسيە العان بانكتەر دەفولتقا ۇشىرادى. سولارمەن بىرگە نەسيە بەرگەن يسلام بانكتەرى دە وتە ۇلكەن مولشەردە شىعىنعا تاپ بولدى. كەيىن دە ول قارىزدار قايتارىلمادى.
يسلامدىق قارجىلاندىرۋ 1974-1975 جىلداردان باستاپ جۇمىس ىستەۋدە. بۇگىندە قاناتىن كەڭگە جايىپ, ەڭ ءىرى دامىعان ەلدەردە فيليال-بولىمشەلەرى اشىلدى. سونىڭ ىشىندە تاياۋ شىعىس, سولتۇستىك امەريكا, وڭتۇستىك-شىعىس ازيا جانە ەۋروپا ەلدەرىندە جاقسى دامىعان. ماسەلەن, ۇلىبريتانيادا بەس يسلام بانكى جۇمىس ىستەيدى. سونداي-اق, 2010 جىلى ليۋكسەمبۋرگ قور بيرجاسىندا 14 سۋكۋك شىعارىلىپ, 40 ملرد. اقش دوللارى اينالىمدا بولدى. بۇگىندە ونىڭ ناقتى اكتيۆتەرى 1 ترلن. اقش دوللارىنان اسىپ وتىر. قانداي داعدارىس بولسا دا بۇل بەدەلدى اكتيۆتەرگە ەش زيان كەلمەيدى. ويتكەنى, يسلام قارجى سەكتورى ناقتى ەكونوميكاعا ينۆەستيتسيا سالۋ ارقىلى جۇمىس ىستەيدى. ولار ەشقاشان باسقا قارجىلىق سەكتورلارمەن باسەكەگە تۇسپەيدى. سەبەبى, ەكى جۇيەنىڭ جۇمىس ىستەۋ ءتاسىلى جانە ماقساتتارى مۇلدەم بولەك.
ءاليسۇلتان قۇلانباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
ەلدىڭ بۇكىل ەكونوميكالىق سالالارى ءۇشىن جۇمىس ىستەيدى
سوڭعى جىلدارى دامىعان جانە دامۋشى ەلدەر يسلامدىق قارجىلاندىرۋ جۇيەسىن ەنگىزۋگە بەلسەنە كىرىسۋدە. ويتكەنى, ولاردى يسلامدىق بانكينگ, يسلامدىق قۇندى قاعازدار, يسلامدىق ينۆەستيتسيا تارتۋدىڭ ەرەكشەلىكتەرى مەن ارتىقشىلىقتارى قىزىقتىرادى. جاسىراتىنى جوق, الەمدىك ەكونوميكا مەن قارجىلىق جۇيەنىڭ تىرەگى بولىپ كەلگەن باتىستىق ەكونوميكالىق ۇلگى بۇگىندە السىرەي باستادى. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, ەۋروپالىق ۇلگىنىڭ باستى كەمشىلىگى – نەسيەلىك پايىزدىق ولشەمدەر. ال قارجىلىق جۇيەسى يسلامدىق قاعيدالارعا ساي قۇرىلعان مەملەكەتتەر داعدارىستان ونشا زيان شەككەن جوق. قارجىگەرلەر مۇنى يسلامدىق قارجىلاندىرۋ جۇيەسىنىڭ ارتىقشىلىقتارىمەن بايلانىستىرادى.
ەڭ باستىسى, مۇسىلمان ەلدەرى ينۆەستورلاردىڭ يسلامدىق زاڭدارىنا سايكەس كەلمەيتىن جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا, سونداي-اق, قارۋ-جاراق, اراق-شاراپ, تەمەكى, شوشقا ونىمدەرى, كوڭىل كوتەرەتىن ورىندار, ساقتاندىرۋ جانە كەلىسىمنەن تۇسەتىن پايىزدار ەسەبىنەن قىزمەت ەتەتىن قارجىلىق كومپانيالاردىڭ اكتسيالارىن ساتىپ الۋعا قۇقىعى جوق. قارىزداردىڭ ۇستىنەن تۇسەتىن پايىزدىق اقىنى الۋعا دا قاتاڭ تىيىم سالىنعان. دۇنيەجۇزىلىك داعدارىس كەزىندە يسلامدىق قارجىلاندىرۋ ءوزىنىڭ تۇراقتىلىعى مەن الەۋمەتتىك ومىرشەڭدىگىن كورسەتتى. سەبەبى, ول داعدارىسقا مەيلىنشە بەيىمدەلگەن جانە ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىن تىكەلەي ينۆەستيتسيالاۋعا مۇددەلى, سونىمەن بىرگە, حالىقتىڭ جۇمىسباستىلىعى مەن جاعدايىنىڭ دەڭگەيىن ارتتىرۋعا اسەر ەتە الادى. وسى جانە تاعى باسقا جاعدايلار يسلامدىق قارجىلاندىرۋعا دەگەن سەنىمدى ارتتىرادى, ال بۇل يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ جاعدايىندا ەكونوميكانىڭ جاڭعىرۋىنا الىپ كەلەدى.
يسلامدىق قارجىلاندىرۋدا اقشا تاۋار رەتىندە ەمەس, قۇننىڭ مولشەرى رەتىندە عانا قاراستىرىلعان. سول سەبەپتى ۆاليۋتانى الىپ-ساتۋعا رۇقسات بەرىلمەيدى. بىرىنشىدەن, يسلامدىق قارجىلاندىرۋدىڭ نەگىزگى قاعيداسىنا سايكەس پايىزدىق مولشەرلەمەگە شەكتەۋ قويىلعان. سوندىقتان ءداستۇرلى بانك دەپوزيتتەرى مەن نەسيەلەرى بولمايدى. ەكىنشىدەن, تاۋەكەلدەردى ءوزارا ءبولۋ. بانك كليەنتتىڭ جوباسىن قارجىلاندىرا وتىرىپ, ونىڭ ينۆەستورى بولىپ تابىلادى, وسى جوبادان تۇسكەن تابىسپەن تاۋەكەلدى بولەدى. ۇشىنشىدەن, الىپ-ساتۋ ءىس-ارەكەتتەرىنە شەكتەۋ قويىلعان. تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – انىقتىلىق, ياعني مامىلەگە تۇرار الدىندا شارتتاردىڭ بارلىعى ناقتى جانە انىق بولۋى ءتيىس.
يسلامدىق قارجىلاندىرۋ جۇيەسى دۇنيەجۇزىندە سوڭعى جارتى عاسىردا بەلسەندى دامۋدا. اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك, تمد ەلدەرى اراسىندا قازاقستان ءبىرىنشى بولىپ يسلامدىق قارجىلاندىرۋ ۇلگىسىن قۇردى. ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, ول ەلدىڭ دامۋىندا ۇلكەن رولگە يە, دۇنيەجۇزىلىك قارجىلىق داعدارىس كەزىندە قارجىلىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدە قوسىمشا كوزدەردى قاراستىرادى. ونىڭ ۇستىنە يسلامدىق جانە ءداستۇرلى بانكتەردىڭ جۇرگىزەتىن وپەراتسيالارىنىڭ اراسىندا ەلەۋلى ەرەكشەلىكتەر بار. ال ەلىمىزدە قولدانىلىپ جۇرگەن زاڭدار مەن ەرەجەلەر تەك ءداستۇرلى بانكتىڭ قىزمەتىن عانا رەتتەيدى. «بانك جانە بانك قىزمەتى تۋرالى», «باعالى قاعازدار نارىعى تۋرالى» زاڭدارعا, ت.ب. نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەرگە يسلامدىق قارجىلاندىرۋ جونىندە وزگەرتۋلەر ەنگىزگەننەن كەيىن ەلىمىزدە يسلامدىق بانكينگتىڭ دامۋىنا جول اشىلدى. ءسويتىپ, پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە قارجىلاندىرۋدىڭ ۇلگىسىن ۇسىنۋمەن قاتار, ونىڭ كلاسسيكالىق جۇيەمەن ۇيلەسىمدى دامۋىن قاراستىردى.
قازاقستاندا يسلامدىق قارجىلاندىرۋدىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنا سەبەپ بولعان العىشارتتاردىڭ ءبىرى – يندۋستريالىق ايماقتاردى دامىتۋ ءۇشىن سىرتتان ۇزاق مەرزىمدى ينۆەستيتسيالاردىڭ اعىنىن تارتۋ. ەكىنشىسى – تەك ءداستۇرلى قارجىلاندىرۋ كوزىنە تاۋەلدىلىكتى تومەندەتۋ جانە ينۆەستيتسيالىق اعىندى ىنتالاندىرۋ. ءۇشىنشىسى – قارجى جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ كوزدەرىن رەتتەۋ ارقىلى ەكونوميكالىق تۇراقتىلىققا قول جەتكىزۋ بولىپ تابىلادى. ەلىمىزدە كوپتەگەن قارجىلىق ينستيتۋتتار يسلامدىق بانكينگكە قىزىعۋشىلىق تانىتۋدا. بىراق, ول ەۋروپاداعى قارجىلىق قيىنشىلىقتارعا بايلانىستى وتە باياۋ جۇرگىزىلۋدە. قازىرگى كەزدە كەيبىر يسلام بانكتەرى قازاقستان نارىعىن زەرتتەپ, نارىققا شىعۋ مۇمكىندىكتەرىن قاراستىرىپ جاتىر. كوپتەگەن دامىعان ەلدەردە يسلامدىق قارجىلاندىرۋدىڭ قاعيدالارىنا نەگىزدەلە وتىرىپ, ءداستۇرلى قىزمەتتەر كورسەتىپ كەلەدى. ال 1975 جىلى دۋبايدا العاشقى كوممەرتسيالىق يسلام بانكى اشىلدى. بۇگىندە الەمنىڭ 50 ەلىندە 400-دەن استام يسلام بانكى جۇمىس ىستەيدى.
قازىرگى كەزدە الەمدە يسلامدىق قۇندى قاعازدىڭ 20-داي ءتۇرى بار ەكەن. قازاقستاندا زاڭداستىرىلعان يسلامدىق قۇندى قاعازدار: سەرتيفيكاتتار (سۋكۋك ال-مۋشاراكا) جانە يسلامدىق جىلدىق سەرتيفيكاتتار (سۋكۋك ال-يدجارا) نىسانىندا ۇسىنىلعان. مەملەكەتتىڭ قولداۋىمەن جانە قابىلدانعان زاڭداردىڭ كومەگىمەن كەيبىر قارجىلىق ينستيتۋتتاردى قارجىلاندىرۋدا. وسىلايشا, 2010 جىلى ناۋرىزدا ليتسەنزيا العان, 100% ابۋ-دابيگە تيەسىلى الماتى, استانا جانە شىمكەنت قالالارىندا بولىمشەلەرى بار «Al-Hilal» يسلام بانكى» اق العاشقى يسلام بانكى اشىلدى. سونىمەن قاتار, «يسلامدىق قارجىنى دامىتۋ اسسوتسياتسياسى» مەن العاشقى يسلامدىق ساقتاندىرۋ كومپانياسى «تاكافۋل» ءوزارا ساقتاندىرۋ قوعامىنىڭ بىرىگۋىنەن پايدا بولعان زاڭدى تۇلعالار – «Fittah Finance» العاشقى يسلامدىق بروكەرلىك كومپانيا جانە يسلامدىق قارجىلاندىرۋ بويىنشا كونسالتينگتىك قىزمەت كورسەتەتىن كومپانيا تىركەلدى.
ماڭىزدى باعىتتارعا قازاقستاندا يسلامدىق ميكرونەسيەلىك ۇيىمداردى اشۋعا جانە قىزمەت كورسەتۋگە بايلانىستى شارتتاردى قۇرۋ, سونداي-اق, ليزينگ جانە يپوتەكا سەكتورىن دامىتۋ دا جاتادى. وسىنىڭ بارلىعى 2020 جىلدارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ وڭىرلىك يسلامدىق ورتالىعى بولۋىنا ءوزىنىڭ سەپتىگىن تيگىزەدى. وسىعان دەيىن «Al-Hilal» بانكى كومەگىمەن 23 ملن. دوللار كولەمىندە تەلەكوممۋنيكاتسيا, ساۋدا, قۇرىلىس, ت.ب. سالالاردا بىرنەشە جوبا قارجىلاندىرىلدى. سونىمەن قاتار, «سامۇرىق-قازىنا» ۇاق مەن «Al-Hilal» بانكى بىرىگىپ, ءۇيد باعدارلاماسى شەڭبەرىندە بىرقاتار جوبالاردى قارجىلاندىرۋ جانە بانكتىڭ مەنشىكتى كاپيتالىن 70 ملن. دوللارعا دەيىن ارتتىرۋ قاراستىرىلعان. مىسالى, «قازاگروفينانس» جابدىقتار مەن اوك ءۇشىن تەحنيكالاردى ليزينگكە الۋعا يسلام دامۋ بانكىنەن (يدب) 30 ملن. دوللار كولەمىندە قارىز الدى. يدب «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» كولىكتىك جوبا اياسىندا 400 ملن. دوللار بولاتىن قاراجات ءبولدى.
يسلامدىق قارجى جۇيەسى مەن ونىڭ زاڭنامالىق تەتىكتەرىن وقىتۋ ءۇشىن جۇيەلى تۇردە كەشەندى شارالار قاراستىرىلۋدا. مىسالى, مالايزيا, باحرەين, ءباا ەلدەرىندە يسلامدىق قارجىلاندىرۋ مەن قۇقىعى تۋرالى وقۋ ورتالىقتارى جۇمىس ىستەيدى. سونداي-اق, ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-ءدىڭ ەكونوميكا جانە بيزنەس جوعارى مەكتەبىندە وسى باعىتتا ءتيىستى شارالار جۇرگىزىلۋدە. يسلامدىق قارجىلاندىرۋ جۇيەسىنىڭ قازىرگى جاعدايى مەن دامۋ پەرسپەكتيۆاسى جايلى ۇلتتىق بانكپەن «Al-Hilal» بانكىنىڭ ماماندارى مەن عالىمداردىڭ قاتىسۋىمەن دوڭگەلەك ۇستەلدەر ۇيىمداستىرىلادى. وقۋ باعدارلاماسىنا سايكەس ماگيستراتۋرا مەن باكالاۆرياتقا «يسلامدىق قارجى نەگىزدەرى» اتتى ءپان ەنگىزىلگەن, سونداي-اق, ديپلومدىق جۇمىستار مەن ماگيسترلىك ديسسەرتاتسيالار دا قورعالادى.
يسلام بانكينگى مەن يسلامدىق قارجىلاندىرۋ قۇرالدارىن ەنگىزۋ ماقساتىندا بۇدان التى جىل بۇرىن «يسلامدىق بانكتەردى ۇيىمداستىرۋ مەن ولاردىڭ قىزمەتى جانە يسلامدىق قارجىلاندىرۋدى ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. بۇل قۇجات قازاقستاندا يسلامدىق بانكتەردىڭ, يسلامدىق ينۆەستيتسيالىق قورلاردىڭ قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋعا جانە يسلامدىق قارجى قۇرالدارىن ەنگىزۋگە كەڭ مۇمكىندىك اشتى. يسلامدىق قارجى ينستيتۋتتارى ءداستۇرلى كرەديتتىك ينستيتۋتتار سياقتى قارجىلىق قىزمەتتەردىڭ جۇيەلىك قاۋىپ-قاتەرىن تومەندەتۋ جانە تۇتىنۋشىلار قۇقىقتارىن قورعاۋ ماقساتىندا رەتتەۋشى ۇيىم – ۇلتتىق بانك تاراپىنان ليتسەنزيالانىپ جانە رەتتەلىپ وتىرادى.
ال «يسلام بانكتەرى تۋرالى» زاڭعا قول قويىلعاننان كەيىن, «بانكتەر جانە بانك قىزمەتى تۋرالى», «باعالى قاعازدار تۋرالى» زاڭدارعا, سالىق كودەكسىنە يسلام بانكتەرىنىڭ قىزمەت ەرەكشەلىكتەرىن ەسەپكە الا وتىرىپ, وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. سونىمەن قاتار, 2010 جىلدىڭ تامىز ايىندا رەسپۋبليكادا يسلامدىق قارجىلاندىرۋدى دامىتۋ جونىندەگى 2010-2012 جىلدارعا ارنالعان جول كارتاسى باعدارلاماسى بەكىتىلدى. باعدارلامادا يسلام قارجى قۇرالدارىن مەملەكەتتىك ورگاندارمەن دامىتۋ جانە ەنگىزۋ شارالارىن ۇيلەستىرۋ, يسلام قارجى ينستيتۋتتارىن اشۋ جانە تارتۋعا جاعداي جاساۋ, حالىقارالىق يسلام قارجى ۇيىمدارىمەن ءوزارا قارىم-قاتىناستاردى ۇيىمداستىرۋ, يسلام قارجىسى بويىنشا ساۋاتتىلىقتى جەتىلدىرۋ جانە ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ كوزدەلگەن. جول كارتاسىن جۇزەگە اسىرۋ – ەلىمىزدە يسلام قارجى قىزمەتىنىڭ يندۋسترياسىنىڭ تۇراقتى دامۋىنا جاعداي جاساۋعا, ەميتەنتتەردىڭ كولەمىن, ينۆەستورلار مەن كاسىبي نارىقتىق قاتىسۋشىلاردى جاساقتاۋعا سەبەپشى بولادى.
«يسلامدىق قارجىلاندىرۋدى دامىتۋدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى جول كارتاسى» ەل ۇكىمەتىنىڭ 2012 جىلعى 29 ناۋرىزداعى №371 قاۋلىسىمەن بەكىتىلدى. جول كارتاسىن جۇزەگە اسىرۋ ەلىمىزدە يسلام قارجى قىزمەتىنىڭ يندۋسترياسىنىڭ تۇراقتى دامۋىنا جاعداي جاساۋعا, ەميتەنتتەردىڭ كولەمىن, ينۆەستورلار مەن كاسىبي نارىقتىق قاتىسۋشىلاردى جاساقتاۋعا سەبەپشى بولادى. قۇجات 2020 جىلعا دەيىن الماتىنىڭ وڭىرلىك قارجى ورتالىعى بولىپ قالىپتاسۋىنا, يسلام قارجىسى ورتالىعى رەتىندە قازاقستاننىڭ مارتەبەسىن حالىقارالىق دەڭگەيدە كۇشەيتۋىنە قولعابىس ەتپەك.
يسلام بانكتەرىنىڭ جۇمىسى جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتارعا نەگىزدەلەدى. بانكتەر نەسيەنى ۇستەمە اقىسىز بەرەدى, بىراق كاسىپكەرلەرگە تيەسىلى تابىسقا ورتاقتاسادى. راسىندا دا, يسلام قارجى مەكەمەلەرىنىڭ پايىزسىز نەسيە بەرۋى, كاسىپكەردىڭ تاۋەكەلىن بىرلەسە كوتەرۋى, قارجىلىق جانە مورالدىق جاۋاپكەرشىلىكتە بولۋى يسلام بانكينگىنىڭ تانىمالدىعىن ارتتىرىپ, تۇتىنۋشىلاردىڭ سەنىمىن قالىپتاستىراتىنىن تانىمال ەكونوميستەر مويىنداپ وتىر.
يسلام بانكىنىڭ وپەراتسيالارىن جۇرگىزۋدىڭ جالپى تالاپتارى تۋرالى ەرەجەنى جانە يسلام بانكىنىڭ ىشكى كرەديتتىك ساياساتى تۋرالى ەرەجەنى يسلامدىق قارجىلاندىرۋ پرينتسيپتەرى جونىندەگى كەڭەستىڭ وڭ قورىتىندىسى بولعان كەزدە يسلام بانكىنىڭ ديرەكتورلار كەڭەسى بەكىتەدى. كەڭەس يسلام بانكىنىڭ قىزمەتىنە يسلام بانكى ساقتاۋعا مىندەتتى وزگە دە تالاپتاردى قوسىمشا ايقىنداۋعا قۇقىلى. يسلام بانكى تابىس الۋ نەمەسە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭناماسىنا قايشى كەلمەيتىن وزگە دە ماقساتتارعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن ارىپتەستىك تۋرالى شارتتىڭ نەگىزىندە وندىرىستىك جانە ساۋدا قىزمەتىن قارجىلاندىرۋعا دا قۇقى بار. ارىپتەستىك تۋرالى شارتتا زاڭدى تۇلعانى قۇرۋ جونىندەگى تالاپ كوزدەلۋى مۇمكىن. شارت يسلامدىق قارجىلاندىرۋ پرينتسيپتەرى بويىنشا كەڭەستىڭ وڭ قورىتىندىسىن العاننان كەيىن جاسالادى. ەگەر شارتتا وزگەشە كوزدەلمەسە, قاتىسۋشىلاردىڭ ارقايسىسىنىڭ ورتاق م ۇلىكتەگى ۇلەسىنىڭ مولشەرى بىرلەسكەن قىزمەتتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ەنگىزىلگەن م ۇلىكتىڭ قۇنى بويىنشا ايقىندالادى. شارتتا, سونداي-اق, بىرلەسكەن قىزمەتتەن تۇسكەن تابىس بولىگىن قايىرىمدىلىق ماقساتتارعا پايدالانۋ تۋرالى تالاپتار دا كوزدەلۋى ىقتيمال.
جالپى, ەلىمىزدە يسلامدىق قارجىلاندىرۋدىڭ ەڭ باستى قولداۋشىسى ەلباسى ەكەنى بەلگىلى. پرەزيدەنتتىڭ تىكەلەي ۇيىتقى بولۋىمەن 2003 جىلى قازان ايىندا الماتىدا يسلام دامۋ بانكى باسقارۋشىلارىنىڭ كەڭەسى ءوتتى. بۇل – بەدەلى وتە جوعارى, جىلىنا ءبىر رەت وتەتىن مارتەبەلى جيىن. 56 ەلدەن مينيستر دەڭگەيىندەگى ارنايى وكىلدەرى قاتىسقان سول جيىندا ەلباسىمىز حالىقارالىق يسلام دامۋ بانكىنىڭ پرەزيدەنتى, دوكتور احمەد موحامەد اليمەن كەزدەستى. 84 جاستاعى ول وسى سالاداعى ەڭ بىلىكتى ادامداردىڭ ءبىرى. سول كەزدەسۋ بارىسىندا كوپتەگەن ماسەلەلەر ءسوز بولىپ, ەلىمىزدە يسلام بانكينگىن دامىتۋ كەڭىنەن تالقىلاندى.
بۇرىن ەلىمىزدە يسلامدىق قارجىلاندىرۋعا باسشىلىق جاسايتىن ۇكىمەتتىك ورگان بولماعان ەدى. وسى ماسەلە بويىنشا تەك الماتى وڭىرلىك قارجى ورتالىعى عانا جۇمىس ىستەپ كەلگەن ەدى. الايدا, ولاردىڭ قولىندا ەشقانداي رەتتەۋشىلىك قۇزىرەت بولمادى. سوندىقتان كوپ جۇمىستار ءسوز جۇزىندە قالىپ قويىپ جاتتى. پرەزيدەنتىمىزدىڭ تاپسىرماسىنا وراي, اتالمىش سالاعا تىكەلەي قولداۋ ءبىلدىرۋ ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق بانكىنە جۇكتەلدى. سونداي-اق, بۇگىندە وسى سالاداعى ءبىلىم جانە كادر دايىنداۋ ماسەلەسىنە دە ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ وتىر. ويتكەنى, قارجىلاندىرۋدىڭ بۇل جۇيەسىن قاراپايىم حالىق كوپ بىلە بەرمەيدى. سەبەبى, ول جوعارى وقۋ ورىندارىندا بۇعان دەيىن وقىتىلماي كەلدى. مىنە, وسى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن اتالعان ەكونوميكالىق جۇيەنى بۇگىندە تاجىريبە رەتىندە ەلورداداعى قارجى اكادەمياسى مەن قازاق ەكونوميكا, قارجى جانە حالىقارالىق ساۋدا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقۋ باعدارلاماسىنا ارنايى كۋرس رەتىندە ەنگىزىلدى.
يسلامدىق قارجىلاندىرۋدىڭ بولاشاعى اسا زور. بىرىنشىدەن, بۇل جۇيە تازالىققا نەگىزدەلگەن. سونداي-اق, ونىڭ ماقساتى دا ايقىن, ول – حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋ. ەكىنشىدەن, قارجىلاندىرۋدىڭ بۇل ءتۇرى ناقتى ەكونوميكاعا وتە ۇلكەن پايدا اكەلەدى. بۇگىندە يندۋستريالاندىرۋ جوسپارى جۇزەگە اسۋدا. وسىنىڭ اياسىندا ەلىمىزگە تىكەلەي ينۆەستيتسيا تارتىلىپ جاتىر. ال تىكەلەي ينۆەستيتسيا دەگەنىمىز, نەسيە ەمەس. بۇل جەردە قارجى بىزگە سەرىكتەستىك رەتىندە بەرىلەدى جانە وسى ينۆەستيتسيامەن ۇكىمەتتىڭ سىرتقى كارىزدارى ەشقاشان كوبەيمەيدى. سونداي-اق, ول ەكونوميكانىڭ قوسىمشا قۇنىن كوتەرۋگە پايدالى. قوسىمشا قۇن ارتىپ جاتسا, ەلىمىزدىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى قوتەرىلىپ, وراسان زور پايدا اكەلمەك. ۇشىنشىدەن, يسلامدىق قارجىلاندىرۋ, اتى ايتىپ تۇرعانداي, بارلىق جۇمىس ىستەۋ جۇيەسى شاريعاتقا نەگىزدەلگەن. بۇل اللانىڭ قالاۋى بويىنشا جۇمىس ىستەۋ دەگەندى بىلدىرەدى. وسىلايشا, حالىقتىڭ ساناسىن ابدەن جاۋلاپ العان ءوسىم, ۇستەمە, نەسيە, پايىز دەگەن دەرتتەردەن ارىلۋعا بولادى. يسلامدىق قارجىلاندىرۋعا قاتىستى تاعى ءبىر ماسەلە, قازىرگى كەزدەگى جاي بانكتەردەگى قولدانىلىپ جۇرگەن جۇيە بويىنشا, ياعني اقشانىڭ ۇستىنەن اقشا جاساۋ تەك قارجى سەكتورىن عانا دامىتسا, يسلامدىق قارجىلاندىرۋ ەلدىڭ بۇكىل ەكونوميكاسى ءۇشىن جۇمىس ىستەيدى.
يسلام بانكىنىڭ العاشقى تولقىنى ەلىمىزگە تاۋەلسىزدىكتىڭ باستاپقى جىلدارى كەلدى. 1993-1994 جىلدارى قازاقستاندا «ءال-باراكا قازاقستان» دەگەن يسلام بانكى ءوز جۇمىسىن باستادى. ول بانكتىڭ يەسى يسلام الەمىندە, سونداي-اق, دۇنيەجۇزىلىك بانك ىسىندە وتە ۇلكەن بەدەلگە يە تۇلعا, ءىرى ينۆەستورلاردىڭ ءبىرى, يسلام ساۋدا جانە يندۋستريالىق پالاتاسىنىڭ پرەزيدەنتى شەيح سالەح كامىل مىرزا بولاتىن. ونىڭ شاريعاتقا سايكەس ينۆەستيتسياسىنىڭ ناتيجەسىندە بۇگىندە الەمنىڭ 36 ەلىندە وسىنداي بانك اشىلىپ, تابىستى جۇمىس ىستەۋدە. الايدا, سول بانكتىڭ بىزدەگى عۇمىرى ۇزاققا سوزىلعان جوق. سەبەبى, ەلىمىزدەگى كەيبىر لاۋازىم يەلەرىنىڭ تەرىس ارەكەتتەرى بانك جۇمىسىنا ايتارلىقتاي كەدەرگى كەلتىرگەن ەدى.
ەكىنشى تولقىن داعدارىستىڭ الدىندا, 2004-2006 جىلدارى كەلدى. سول كەزدە ەلىمىزدەگى ەكىنشى دەڭگەيدەگى ءىرى بانكتەر يسلام بانكتەرىنەن مۋراباحا ءادىسى بويىنشا سينديكاتتىق نەسيە الدى. كەيىن داعدارىس بولىپ, نەسيە العان بانكتەر دەفولتقا ۇشىرادى. سولارمەن بىرگە نەسيە بەرگەن يسلام بانكتەرى دە وتە ۇلكەن مولشەردە شىعىنعا تاپ بولدى. كەيىن دە ول قارىزدار قايتارىلمادى.
يسلامدىق قارجىلاندىرۋ 1974-1975 جىلداردان باستاپ جۇمىس ىستەۋدە. بۇگىندە قاناتىن كەڭگە جايىپ, ەڭ ءىرى دامىعان ەلدەردە فيليال-بولىمشەلەرى اشىلدى. سونىڭ ىشىندە تاياۋ شىعىس, سولتۇستىك امەريكا, وڭتۇستىك-شىعىس ازيا جانە ەۋروپا ەلدەرىندە جاقسى دامىعان. ماسەلەن, ۇلىبريتانيادا بەس يسلام بانكى جۇمىس ىستەيدى. سونداي-اق, 2010 جىلى ليۋكسەمبۋرگ قور بيرجاسىندا 14 سۋكۋك شىعارىلىپ, 40 ملرد. اقش دوللارى اينالىمدا بولدى. بۇگىندە ونىڭ ناقتى اكتيۆتەرى 1 ترلن. اقش دوللارىنان اسىپ وتىر. قانداي داعدارىس بولسا دا بۇل بەدەلدى اكتيۆتەرگە ەش زيان كەلمەيدى. ويتكەنى, يسلام قارجى سەكتورى ناقتى ەكونوميكاعا ينۆەستيتسيا سالۋ ارقىلى جۇمىس ىستەيدى. ولار ەشقاشان باسقا قارجىلىق سەكتورلارمەن باسەكەگە تۇسپەيدى. سەبەبى, ەكى جۇيەنىڭ جۇمىس ىستەۋ ءتاسىلى جانە ماقساتتارى مۇلدەم بولەك.
ءاليسۇلتان قۇلانباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
سوڭعى جاڭالىقتار
قاراعاندىداعى تاۋ-كەن كاسىپورنىنا 4 ملن تەڭگە ايىپپۇل سالىندى
ايماقتار • كەشە
ارام اقشاعا قۇنىققان الاياق التى جىلعا سوتتالدى
قوعام • كەشە
ەلىمىزدىڭ ءۇش وڭىرىندە اۋا رايىنا بايلانىستى جولدار جابىلدى
اۋا رايى • كەشە
جاڭا كونستيتۋتسيا جانە ۇلت ساۋلىعى: ساراپشى كوزقاراسى
اتا زاڭ • كەشە
ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىگى
ءبىلىم • كەشە
ەرتەڭ استانادا ءبىرىنشى اۋىسىم وقۋشىلارى قاشىقتان وقيدى
اۋا رايى • كەشە
الداعى كۇندەرى ەل اۋماعىندا اياز كۇشەيەدى
اۋا رايى • كەشە
«Boran–بۋران»: جادى مەن كەڭىستىكتى توعىستىرعان كورمە
قوعام • كەشە
