ءبىلىم سالاسى

ونى تاجىريبە الاڭىنا اينالدىرا بەرمەيىك ەلباسىمىز جىل سايىن قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋلارىندا ورتا جانە جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرۋعا بارىنشا كوڭىل ءبولۋدى ايتىپ كەلەدى. سالاداعى بۇگىنگى قوردالانعان كەمشىلىكتەرگە قاراپ, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىنا ق ۇلىقسىزدىق تانىتىپ وتىر ما دەگەن ويعا قالاسىڭ. سەبەبى, ورتا مەكتەپتە نەگىزگى پاندەردەن ءدارىس بەرەتىن مۇعالىمدەردىڭ كوبىسى جوو-لاردا سىرتتاي وقىعاندار, ونىڭ وزىندە دە قاشىقتىقتان وقىتۋ ادىسىمەن نەمەسە ەكىنشى مامان يەلەرى رەتىندە, ياعني جوعارى نەمەسە ورتا ارنايى ءبىلىمى بولىپ, ەكى جىلدا پەداگوگتىك ماماندىقتى مەڭگەرگەندەر. جىل سايىنعى مۇعالىمدەردىڭ تامىز كونفەرەنتسيالارىندا وندىرىستىك تاجىريبەسى بار دەپ, قىزمەتتەن قىسقارعان اۋىل ماماندارىنان (زووتەحنيك, ەكونوميست جانە ت.ب.) مەكتەپ ديرەكتورلارى مەن وقۋ ءىسىنىڭ مەڭگەرۋشىلەرىن تاعايىنداۋ داستۇرگە اينالعانى دا ايتىلىپ كەلەدى. مەنىڭشە, وسى جاعدايلار مەكتەپ باسشىلارىن تاعايىنداۋ جاۋاپكەرشىلىگى اۋدان مەن قالا اكىمدەرىنىڭ قۇزىرىندا بولۋىنان دەپ ەسەپتەيمىن. بۇگىندە وقۋ تاجىريبەسى ازداۋ, ءتورت جىل وقىپ «باكالاۆر» دەڭگەيىندە ءبىلىم العان جاستاردى «اۋىلعا» دەگەن ۇرانمەن اۋىل مەكتەپتەرىنە جىبەرىپ جاتىرمىز. ال ءىس جۇزىندە ونىڭ ناقتى ءبىلىمى مەن تاجىريبەسى قانداي؟ جوعارى سىنىپ جاستارىنا تىڭعىلىقتى ءبىلىم بەرىپ, وقۋ پروتسەسىن الىپ كە­تۋگە مۇمكىنشىلىگى بار ما؟ جو­عا­رىدا ايتقانىمىزداي, اۋىل مەكتەبى مۇعالىمدەرىنىڭ با­سىم كوپشىلىگى سىرتتاي نەمەسە قاشىقتان ءبىلىم العان ەكىنشى ماماندىق يەلەرى. اسىرەسە, مۇنداي جاعدايلار جەكەمەنشىك ۋنيۆەرسيتەتتەردە كەڭىنەن ورىن العان, ولاردىڭ سانى مەملەكەتتىك جوو-لار سانىنان الدەقايدا كوپ ەكەندىگى بەلگىلى. قاشىقتان وقىتۋ جۇيەسى سوڭ­عى جىلدارى جەكەمەنشىك ۋنيۆەرسيتەتتەردە كەڭ قانات جايدى. وسى جۇيە ارقىلى وقىعان مامان­داردىڭ ءبىلىم ساپاسى ەشبىر سىن كوتەرمەيدى. ماسەلەن, ولار ينتەرنەت ارقىلى ءۇي تاپسىرماسىن الادى دا, ول تاپسىرمانى ءبىلىمدى كورشىلەرىنە نەمەسە تانىس مەكتەپ مۇعالىمدەرىنە ورىنداتادى, دايىن جۇمىستى ۋنيۆەرسيتەت مەتوديسى تەكسەرىپ, ءتيىستى باعاسىن قويادى. ءسويتىپ, قاشىقتان وقيتىنداردىڭ «جانىن قيناماي» كۋرستان كۋرسقا كوشىرىپ وتىرادى. مۇنداي كوز الداۋ, ياعني ءبىلى­مى تومەن ماماندار كىمگە كەرەك؟­ وكىنىشكە قاراي, «كوپىرگەن كوكە­لەرىنە» كوپشىك قويعان وسىندايلار قىزمەتتە جوعارىلاپ, جاقسى جۇمىستارعا ورنالاسىپ, ءتىپتى ەلگە اقىل ايتىپ جۇرگەنىن كورىپ تە, ەستىپ تە ءجۇرمىز. سىرتتان وقىتۋ, ونىڭ ىشىندە قاشىقتان ءبىلىم الۋ جۇيەسىن كوپتەگەن ۋنيۆەرسيتەتتەر قولدانىپ نەمەسە قولدانۋعا دايىندالىپ جۇرگەنىن بىلەمىز. بۇل ءادىس ەكى جاققا دا ەكونوميكالىق جاعىنان پايدالى ەكەن, ۋنيۆەرسيتەتتە مۇعالىمدەر سانى مەن وقۋ جۇكتەمەسى تومەندەيدى جانە وقۋ قارجىسى تۇراقتى تولەنەدى, ال بىلىمگەر بولسا باسىن اۋىرتپاي ەمتيحان تاپسىرماي ديپلوم الادى. سوندا شالا ساۋاتتى ماماندار دايارلايتىن بۇل جۇيەدەن قوعامعا جانە رەسپۋبليكامىزعا كەلەتىن پايدا قانداي دەمەكپىز؟ قالتاسىندا ديپلومى بولا تۇرا جاڭا تەحنيكا مەن تەحنولوگيانى يگەرە المايتىن مامان وسكەلەڭ ءومىر سۇرانىمىنا جاۋاپ بەرە المايتىنى, ءتىپتى ورتاق ىسكە كەدەرگى كەلتىرەتىنى بەلگىلى بولىپ وتىر. جاقىندا ەل پارلامەنتىنىڭ شەشىمىنە ساي, جاقىن بولاشاقتا 12 جىلدىق وقۋ ۇردىسىنە وتپەيتىن بولدىق. بۇل وتە دۇرىس بولدى. بۇگىنگىدەي جاعدايدا, ياعني مەكتەپ عيماراتتارى جەتپەي ءۇش اۋى­سىممەن وقىتىپ جاتقاندا, وعان مۇعالىمدەردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى قوسىلىپ, 12 جىلدىق وقۋ جۇيەسى ءبىلىم ساپاسىن تازا تۇقىرتاتىن ەدى. سوڭعى جىلدارى 10-11سى­نىپ- تاردا قالىپتاسقان وقۋ ءۇردىسىنىڭ بارىسى ءبىزدى الاڭداتىپ وتىر, وعان مەكتەپ پەن اۋدان (قالا) وقۋ ءىسىنىڭ كورسەتكىشتەرىن كوتەرۋ ماسەلەسى سەبەپ بولۋدا. سول ءۇشىن نەگىزگى تەست سۇراقتارىنا دايىندالىپ, باسقا پاندەردى وقىتۋدى ءبىراز شەگەرۋدە. ويتكەنى, مەكتەپتىڭ نەگىزگى كورسەتكىشى وقۋشىلاردىڭ قانشاسى ۋنيۆەرسيتەتكە تۇسكەنى جانە «التىن بەلگى» العانى ارقىلى باعالانباق. سونىمەن قوسا, مۇعالىمدەر جاعىنان ۋنيۆەرسيتەتكە تۇسۋگە وڭايلاۋ تاريح, ادەبيەت, بيولوگيا سياقتى پاندەر تاڭداپ الىنىپ, ال نەگىزگى پاندەر بولىپ تابىلاتىن فيزيكا مەن حيميا شەتتەتىلىپ قالۋدا. وقۋشىلار اراسىندا «ەڭ نەگىزگىسى ۋنيۆەرسيتەتكە ءتۇسۋ, ال ۇناعان ماماندىقتارىڭا ءبىرىنشى سەمەستر نەمەسە ءبىرىنشى كۋرستان كەيىن اۋىسىپ الاسىڭدار», دەگەن اقىل-كەڭەس كەڭ ورىن العان. بۇل ءادىس قايدان كەلدى دەسەك, بۇرىندارى قازاقستاندا اشىلعان قازاق-تۇرىك ليتسەيلەرى ارقىلى تاراعان ەكەن. ولار باسىندا قالا مەن اۋىلدان بىلىمگە قۇمار جاستاردى ىرىكتەپ جيناسا, كەيىنگى سىنىپتاردا ءبىر پانگە تەرەڭدەي دەن قويىپ, شاكىرتتەردى ۋنيۆەرسيتەتكە تەستىلەۋ ارقىلى ازىرلەۋ ءادىسىن قولدانعان. بۇگىندە بارلىق مەكتەپتەرىمىز وسى ادىسپەنەن قارۋ­لانىپ, ياعني تەست سۇراقتارىن جاتتاۋمەن شۇعىلدانۋدا, ماعى­نا­سىن تۇسىنبەي جاتتاعان ماتەريالدار نەگىزگى ءبىلىم كوزى بولا المايدى ءارى تەز ۇمىتىلادى. ءسوي­تىپ, ءبىز ەلىمىزدە جىلدار بويى قالىپتاسقان وقۋ ءۇردىسىن قۇردىمعا جىبەردىك. سانى كوپ جانە ساپاسى جوق جە­كەمەنشىك ۋنيۆەرسيتەتتەر­ ءىس جۇزىندە ديپلوم ساتاتىن ورىن­دارعا اينالعان. لەكتسياعا قاتىس­پاي جانە لابوراتوريالىق جۇمىس­تاردى ورىنداماي, تاپسىرمانى قاشىقتان ورىنداپ جانە تانىس-تامىرلارىنىڭ قولداۋىمەن اتتەستاتسيادان ءوتىپ «باكالاۆر» دەگەن اتاققا يە بولادى. وكى­نىشكە قاراي, ولار سول العان ماماندىعىمەن جۇمىس ورنىنا تۇرۋدان دا قور­قادى. ءبىلىمى دە بىلىكتىلىگى دە جوق وسىنداي كادرلار بارلىق سالانى جايلاپ بارادى. ەندى ءتورت جىلدىق وقۋ جوس­پارىنا كەلەيىك. مەن ءوزىم يستيتۋتتى بىتىرگەننەن كەيىن 10 جىل وندىرىستە, تەحنيكۋمدا مۇعالىم بولىپ ەڭبەك ەتتىم. سودان كەيىن عانا جوو-عا كەلىپ, مىنە, 40 جىلدان استام ءدارىس بەرەمىن. تەحنيكۋمدا ستۋدەنتتەر ءوز ماماندىعىن ەكىنشى سەمەستردەن باستاپ وقي باستايدى, سوندا ءتورت جىل اراسىندا ءۇش رەت وندىرىستىك پراكتيكادان وتەتىن, ال سوڭعىسى ديپلوم الدىنداعى پراكتيكا بولاتىن. وسى پراكتيكا كەزىندە ستۋدەنتتەر جۇمىس ورىندارىندا ىستەپ ءوز ماماندىعى بو­ي­ىن­شا كوپتەگەن تاجىريبە جي­ناي­تىن. ول كەزدەرى سىرتتاي وقي­تىندار نەگىزىنەن وندىرىستە جۇمىس ىستەيتىن, ناقتى ەڭبەك تاجىريبەسى بار اۋىلشارۋاشىلىق ماماندارى ەدى. مەن سوناۋ 1970-80 جىلدارى جامبىل سۋ شارۋاشىلىعى ينس­تيتۋتىندا قىزمەت اتقارىپ, اعا وقىتۋشىدان پروفەسسور دارە­جەسىنە جەتكەن ەدىم. سول جىلدارى جگمسي وداق بويىنشا ءتورتىنشى سۋ شارۋاشىلىعى ينستيتۋتى بولىپ, كوپتەگەن مامانداردى جوسپار بويىنشا دايارلادىق. وبلىس پەن سۋ شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ديپلوم جوباسى ورىندالىپ, كەيىن ول وندىرىستە قورعالىپ جانە سول وندىرىسكە ەنگىزىلەتىن ەدى. تەحنيكۋمدى ءبىتىرىپ, ءوز مامان­دىعىمەن جۇمىس ىستەيتىن جاس­تار سىرتتاي وقيتىن, كوبىنەسە شارۋاشىلىق جولداماسى بويىنشا وقيتىن جاستار باسىم بولاتىن. سول جىلدارى (1970-80) وداقتىق سۋ شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ قامقورلىعىمەن جاڭا وقۋ كورپۋسى مەن لابوراتوريالىق زەرتحانالار سالىنىپ, ستۋدەنتتەردى ماسكەۋ, لەنينگراد ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ اسپيرانتۋرا مەن دوكتورانتۋراسىندا وقىتىپ, ولاردىڭ بىلىكتىلىك دارەجەسىن 17 پايىزدان 60 پايىزعا جەتكىزگەن ەدىك. بۇگىندە سول جگمسي تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە قوسىلىپ, سۋ شارۋاشىلىق مامان­دىعىن دايىنداۋعا تاپسىرىس­تار بولماۋىنا بايلانىستى ءبىر-ەكى-اق كافەدرا عانا جۇمىسىن جالعاستىرۋدا. ينستيتۋتتىڭ ءبى­لىك­­تى ماماندارى قازاقستاننىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەرىنە تاراپ كەتتى. وسىعان بايلانىستى وقۋ كورپۋسىندا باسقا ماماندار دايىندالىپ, وتە ۇلكەن جانە جابدىقتالعان لابوراتوريالىق-زەرتحانالار بوس قالدى. ماماندىقتى جاۋىپ, وقۋ ورنىن تالان-تاراجعا ءتۇسىرۋ وڭاي, ال ونى ساقتاپ جانە جەتىلدىرۋ كوپ ۋاقىتتى, قارجىنى تالاپ ەتەتىنى بەلگىلى. سوڭعى جىلدارى قاجەتتى ما­مان­داردى دايارلاۋ ءۇشىن مەم­لە­كەت­تىك گرانتتار بەرىلەدى. گرانت­تاردىڭ كوپشىلىگى تەحنيكالىق ما­مان­دىقتارعا بولىنۋدە. سون­دا دا زاڭگەر, ەكونوميست, حالىق­ارالىق قاتىناستار جانە كەدەن­ ما­ماندىعىن الاتىندار وتە كوپ. ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەگى ستۋدەنت­تەردىڭ 60-70 پايىزى دا وسى ماماندىقتار بويىنشا ءدارىس الادى. ولار ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرگەننەن كەيىن ماماندىعى بويىنشا جۇمىسقا ورنالاسا المايدى. جىل سايىن وسى ماماندىقتار بويىنشا ابيتۋريەنتتەر لەگى كوبەيىپ كەلەدى, اسىرەسە سىرتتاي وقىپ, ەكىنشى ماماندىق الاتىندار اراسىنان دا ولاردىڭ سانى باسىم. وسى جونىندە ءبىر وقىرمان «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە ءوز ويىمەن بولىسكەن ەكەن.­ ول زاڭگەر ماماندىعىن الىپ, ەكى جىل ماماندىعى بويىنشا جۇمىسقا ورنالاسا الماي, كەيىن كولىك جۇرگىزۋشىسى كۋرسىن ءبىتىرىپ, استانادا اۆتوبۋس شوپىرى بولىپ وتباسىن اسىراپ جۇرگەنىن جازعان ەدى. گازەت كوتەرگەن ماسەلە دە وزەكتى, اعىنان جارىلعان ازاماتتىڭ ايتقاندارى دا كوپشىلىككە ساباق. وسىعان بايلانىستى رەسپۋبليكاعا كەرەكتى مامانداردى الدىن الا جوسپارلاپ, تيەسىلى ۋنيۆەرسيتەتتەرگە ءبو­لىپ, وڭىرلەردەگى ۋنيۆەرسيتەتتەر 2-3-4 ماماندىقتاردى تەرەڭدەتە دايار­لايتىن ەتىپ بەيىمدەۋ دۇرىس بولار ەدى. مەنىڭشە, قاپتاعان جەكەمەنشىك ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ورنىنا ءبىر-ەكى ماماندىق بويىنشا دايارلايتىن ينستيتۋتتار مەن اكادەميالار قۇرىلىپ, ءتىپتى سول وڭىرلەردەگى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىمەن بىرىكتىرىپ, ساپالى مامانداردى جانە عىلىمي قىزمەتكەرلەردى دايارلاعان وتە ءتيىمدى بولماق. قازىرگى جاڭا تەحنولوگيا زا­ما­نىندا جاڭا تەحنيكا مەن تەح­نولوگيانى يگەرگەن جۇمىسشى ماماندىعى وتە كەرەك. ولاردى وسى تەحنيكا مەن تەحنولوگيا جۇمىس ىستەپ تۇرعان وندىرىستەردە دايارلاسا, جاڭا قوندىرعىلاردى پايدالانا وتىرىپ, سوڭىندا جۇمىسقا ورنالاسۋعا جاعداي تۋار ەدى. مىسالى, ءىرى اۆتوبۋس پاركى مەن اۆتوبازالاردا جۇرگىزۋشىلەردى, جوندەۋ زاۋىتى مەن ءىرى ستو-لاردا دياگنوستيكا سلەسارلارىن دايارلاۋ كەرەك. ەۋروپانىڭ دامىعان ەلدەرىندە بۇل ءادىس (گەرمانيا, گوللانديا جانە ت.ب.) كوپتەن بەرى قولدانىلادى. ال ءبىزدىڭ كوللەدجدەرىمىزدە وقۋ بازاسى دەگەن جوقتىڭ قاسى. مۇندا ءبىلىم العان مامانداردى وندىرىستە قايتا وقىتۋ قاجەت بولادى. سەبەبى, مۇعالىمدەرىنىڭ كوپشىلىگى كەشەگى باكالاۆر ءبىلىمدى جاس قىزدار. ورتا مەكتەپتەن ەش ايىرماسى جوق دەسە دە بولادى. سونىمەن قاتار, كوللەدج­دەر مەن ليتسەيلەر اۋدان مەن قالانىڭ وقۋ باسقارمالارىنا قارايدى, سولار باسقارادى جانە قارجىلاندىرادى. سوندىقتان ولاردىڭ وندىرىسپەن, ياعني زاۋىت, فابريكامەن جانە كولىك كاسىپورىندارىمەن ەشبىر بايلانىسى جوق. شىندىعىنا كەلسەك, كەيبىر اۋدان ورتالىقتارى مەن كىشىگىرىم قالالارداعى كوللەدج­دەر مەن ليتسەيلەر فورمالدى جۇمىس ىستەيدى, ماتەريالدىق جاعدايى وتە ناشار, جاستاردىڭ ساباققا قاتىسۋى ويداعىداي ەمەس. تاجىريبەدەن وتەتىن ءوندىرىسى شەكتەلگەن, ءتىپتى, جوق دەۋگە دە بولادى. مىنە, وسىدان بارىپ كوللەدج بىتىرۋشىلەردىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋ ماسەلەسى شەشىلمەگەن پروبلەما بولىپ قالۋدا. مەنىڭ ويىمشا, قازىرگى نارىق زامانىنىڭ سۇرانىسىنا ساي مەكتەپ ءبىتىرۋ­شىلەردىڭ 20-30 پايىزى عانا جوو-عا تۇسۋگە, ال قالعان 70-80 پايىزى جۇمىسشى ماماندىعىن الىپ اتا-اناسىن جانە ءوزىنىڭ وتباسىن اسىراۋى ءتيىس. ياعني, جەكەمەنشىك ۋنيۆەرسيتەتتەرگە 5-10 مىڭ دوللار قارجى تولەپ, كەيىن اتا-اناسىنىڭ جانە مەملەكەتتىڭ ماسىلى بولماۋى كەرەك. سوڭعى جىلدارى مينسك مەن تاش­كەنتتەگى ينستيتۋتتاردا­ ءتاجى­ريبە الماسۋدان ءوتىپ, ونداعى وقۋ ۇردىسىمەن تانىسۋ مۇمكىنشىلىگىنە يە بولدىم. مينسك قالاسىنداعى پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتتاردا مامانداردى ءتيىستى مينيسترلىكتىڭ تاپسىرىسى بويىنشا وقىتادى, وقۋ ءۇردىسى وندىرىسپەن تىعىز باي­لا­نىسقا قويىلعان. تراكتور مەن اۆتوكولىك فاكۋلتەتتەرى ءۇشىنشى كۋرستان باستاپ وقۋ ءۇردىسىن زاۋىت­تاردا وتكىزەدى ەكەن. تراكتور مەن­ اۆتو­كولىك زاۋىتتارىندا­ لابو­راتوريالىق كورپۋستار تۇرعىز­ىلعان جانە پراكتيكالىق, زەرت­حانالىق ساباقتاردى زاۋىتتىڭ كونسترۋكتورلارى, تەحنولوگتارى مەن ينجەنەرلەرى زاۋىتتىڭ تسەحتارىندا جۇرگىزەدى. ال بەلارۋس مەملەكەتتىك اۋىل شا­رۋا­شىلىق ينستيتۋتىندا ماماندار اۋىلشارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ جوسپارىنا ساي­ دايىندالىپ, ستۋدەنتتەر اۋىل­شار­ۋاشىلىق ۇيىمدارىمەن كەلى­سىمشارتقا وتىرىپ, ءتاجى­ري­بەدەن وتۋىنە جاعدايلار جاسال­عان. بۇرىنعى كولحوزدار مەن سوۆ­حوزداردىڭ اتى عانا وزگەرگەن, زاتى سول كۇيىندە ساقتالىپ قال­عان. ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى سياقتى اۋىل­شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى زورلاپ جەكەشەلەندىرىلمەگەن. ينس­تيتۋتتى بىتىرگەننەن كەيىن جاس ماماندار تۇگەلدەي دەرلىك جوسپار بويىنشا جۇمىسقا ورنالاسادى. ويتكەنى, وقۋ ءۇردىسى تولىق مەملەكەت ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرىلادى. ولار «بالون» وقۋ جۇيەسىن قابىلداماعان جانە «باكالاۆر» دەڭگەيىن كوللەدج دەڭگەيى دەپ ەسەپتەيدى. كەڭەستىك وقۋ جۇيەسىنىڭ ارتىقشىلىقتارىن بەرىك ساقتاپ قالعان بەلارۋستە ماماندار دايار­لاۋ ساپاسى بىزدەن جوعارى. وسى ورايدا, ەلىمىزدىڭ ءبىلىم سالاسىن تاجىريبە الاڭىنا اينالدىرا بەرۋدى دوعارىپ, وقىتۋ مەن ماماندار دايارلاۋ ساپاسىن ءومىر تالابىمەن ۇشتاستىرۋ ماقساتىندا ناقتى دا ءتيىمدى شارالاردى ءىس جۇزىنە اسىراتىن ۋاقىت جەتتى. تاراز.