تالانت – امبەباپ قۇبىلىس

«ماڭگىلىك ەل» مۇراتىنىڭ قورعاسىنداي قۇيىلعان بىرىكتىرۋشى يدەياسى مەن ءۇشىن, شىنىن ايتقاندا, جاڭادان اشىلعان ارالداي بولدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2014 جىلعى 17 قاڭتارداعى جولداۋى كوڭىلدە باسقا ەشقانداي كۇماندى سۇراق قالدىرماعان سياقتى ەدى. ويتكەنى, وندا قازاقستاندىق جولدىڭ نەگىزگى جەتى قۇندىلىعى ايقىن كورسەتىلگەن بولاتىن. سوعان قاراماستان, مۇنىڭ ءمان-جايىن تەرەڭىرەك بىلەتىن ادامعا جۇگىنۋ قاجەتتىلىگى تۋدى. ءسويتىپ, مەنىڭ بەلگىلى ساۋلەتشى, ماقتان تۇتارلىق «ماڭگىلىك ەل» سالتانات اركاسى اۆتورلارىنىڭ ءبىرى ساعىندىق جامبولاتوۆپەن جاقسى تانىستىعىمدى جايما-شۋاق پايدالانۋىما تۋرا كەلدى. ونىڭ سوزدەرىنەن ۇققانىم, سالتاناتتى ءھام اسقاق سيپاتتى ساۋلەتتىك كەشەندەر سان الۋان ماعىنالىق سالماق ارقالايدى. مىسالى, اركا ءيىنىنىڭ سول جاعىندا دانالىق سيمۆولى, حالىق رۋحى مەن اقىل-ويىنىڭ كەنىش-قازىناسى – اقساقالدىڭ, وڭ جاعىن الا وشاق شىراقشىسى – ايەل-انانىڭ مۇسىندەرى ورنالاسقان. تۋعان ەل مەن جەرگە, تىلگە دەگەن ماحابباتپەن استاسقان «وتان-انا», «جەر-انا», «انا ءتىلى» دەيتىن ۇعىمدار قازاقتار ءۇشىن قاسيەتتى. وسى ماندەردىڭ ارقايسىنىڭ استارىندا قازاق حالقىنىڭ ماڭگىلىك نىسانالى نىشانى جاتادى. وسىلايشا مەملەكەتتىڭ ماڭگىلىگى, بۇكىل مۇسىندىك كومپوزيتسيا تاقىرىپتارىنىڭ ماندىلىگى پاش ەتىلەدى. مەن سوندا ساۋلەتشى دوسىما بۇل كەشەنگە ەكسكۋرسيالار ۇيىمداستىرىپ, جاستارعا «ماڭگىلىك ەل» الىپپەسىنىڭ كورنەكىلىك ساباعىن وقىتۋ كەرەك دەپ ايتقانمىن. سونداي-اق «ماڭگىلىك ەلدىڭ» جامبولاتوۆ پايىمىنداعى ءمان-ماعىناسى ءاربىر قاراپايىم ادام ءۇشىن تانىمدىق تۇرعىدان اسا قىزعىلىقتى. شىعارماشىل تۇلعا, ساۋلەتشى بىلاي دەپ ەسەپتەيدى: «ماڭگىلىك ەلدىڭ» ىشىنە يندۋستريانى دا, ساۋلەت ونەرىن دە, عىلىمدى دا – ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بارشا قىزمەت سالالارىن جاتقىزۋعا بولادى. بىراق ول وركەندەۋگە باعىتتالعان بەلسەندى قىزمەت بولۋى ءتيىس. مەنىڭ پايىمىمدا, ماتەريالدىق جانە مادەني قۇندىلىقتاردى جاساۋشى ادامدار دا «ماڭگىلىك ەلدىڭ» ىشىنە كىرەدى. ويتكەنى, ولار ءوز سوڭدارىنان ماڭگىلىك ءىز قالدىرادى. مەن ءوز بالالارىما: «ماڭگىلىك ەلدە» قالعىلارىڭ كەلە مە, ياعني ماڭگىلىك بولعىلارىڭ كەلە مە؟ ولاي بولسا, ءوز مۇمكىندىكتەرىڭدى بارىنشا جۇزەگە اسىرۋعا قول جەتكىزىڭدەر, ورتاق ىسكە لايىقتى ۇلەس قوسىڭدار» دەيمىن». ءيا, ساعىندىق جامبولاتوۆتىڭ بۇل تالاپشىل دا تالعامشىل ويىنا قوسىلماۋ قيىن. ءبىزدىڭ ارامىزدا وسىنداي جوعارى قازاقستاندىق بەلگىگە ساي كەلەتىن ادامدار وتە كوپ-اق. مىسالعا وسى ساكەڭنىڭ قۇداسى عالىم قۇدايبەرگەنوۆتى الايىق. ول اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, عىلىمدا وپپونەنتتەر سانالاتىن اكادەميكتەر ەرۆين گوسسەن مەن مەحليس سۇلەيمەنوۆتىڭ شاكىرتى. ەكى ۇستازىنىڭ دا جاقسى قاسيەتتەرىن بويىنا جيىپ الىپ, استىق وندىرىسىندەگى اسا مىقتى ساراپشى جانە ۇيىمداستىرۋشى بولىپ وتىر. وننان استام اۋىل-سەلولاردا جالپىعا بىردەي ەڭبەك قوعامىن قۇرۋ ۇستىندە. ال مۇنىڭ ءوزى «ماڭگىلىك ەلدىڭ» جاسامپاز يدەيالارىن ۇتىمدى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ماڭىزدى العىشارتى ەمەس پە. قۇدايبەرگەنوۆ قۇرعان جشس قۇرامىنا كىرگەن اقمولا وبلىسى بۇلاندى اۋدانىنىڭ بۇرىنىراقتا تاۋقىمەتتى كۇي كەشكەن كاپيتونوۆكا, جۋراۆلەۆكا, ياروسلاۆكا, زەلەنوە, نوۆودونەتسكي جانە باسقا ەلدى مەكەندەرى ەندى كوز قۋانتىپ, جاسارىپ, جايناپ شىعا كەلدى. بۇل وڭىردە ەگىستىك جەرلەر ءتىپتى قالماعان ەكەن. مىڭ گەكتارعا جۋىق جەرگە عانا ەگىن ەگىلىپ كەلىپتى. القاپتارعا اعاش ءوسىپ كەتىپتى. شىنتۋايتىنا كەلگەندە, ساناۋلى جىلداردا ەكىنشى تىڭ كوتەرىلدى. ال بۇل تۇمسا دالانى جىرتقاننان الدەقايدا قيىن ۇدەرىس ەكەندىگى ايقىندالدى. قاراۋسىز قاڭىراپ قالعان جەرلەردى بىرتە-بىرتە زاڭداستىرىپ تىركەپ, اينالىمعا ەنگىزگەن ىسكەر قوجايىن كەيبىر اۋداندار قىزىعىپ-قىزعانارداي اۋقىمدى استىق اتىرابىن دۇنيەگە كەلتىردى. بۇل دەگەنىڭىز – بار قۋات-قۇنارىمەن جۇمىس ىستەپ تۇرعان, ماۋەلى قايتارىم بەرىپ تۇرعان 120 مىڭ گەكتار! قارا تىرناعىنا دەيىن ديقان بولىپ قالىپتاسقان ول ءوزىنىڭ سان تارماقتى كومپانياسىنىڭ شەڭبەرىندە ەسەلى ەگىنشىلىك جۇيەسىن قۇردى, تولىق تسيكلگە قول جەتكىزدى. سول ءۇشىن دە ونىڭ قاراۋىنداعى ەگىستىك جەرلەر, تيىمدىلىگى جوعارى تەحنيكا, ەلەۆاتورلار, ديىرمەندەر مەن ناۋبايحانالار حالىققا قىزمەت ەتەدى. ونىڭ قۇزىرىنداعى مال شارۋاشىلىعى دا ورلەۋ ۇستىندە. بۇل سالانى دامىتۋعا ويسىز, قامسىز بىردەن كىرىسە كەتكەن جوق. الدىمەن جەمشوپتىڭ جايىن ويلادى. توعاندار مەن بۇلاقتاردىڭ جاي-كۇيى ءۇشىن اركىمگە, سونىڭ ىشىندە وزىنە دە جەكە جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەپ, ولاردى تولىق تازارتۋعا قول جەتكىزدى. قازىردە كەلگەن مەيماندار تاڭعالا تاماشالايتىن, قازاقتىڭ اتاقتى اقباس سيىرىنىڭ تۇقىمىن جاڭعىرتۋعا نەگىز بولعان سۋارمالى جايىلىمدار وسىلاي پايدا بولعان-دى. ءوز باسىم ءۇشىن بۇل جەكە تۇلعانىڭ جارقىراپ اشىلۋىنىڭ كامىل ۇلگىسى. ءومىردى ىلگەرى باستىرىپ, جاقسىلىققا قاراي جول اشقان عالىم قۇدايبەرگەنوۆ جانە كوپتەگەن سوعان ۇقساس كاسىبيلەر سياقتى, بۇكىل قازاقستاندىقتار دا ناق سونداي قاجىر-قايراتپەن, ناق سولاي جانكەشتىلىكپەن ەڭبەك ەتۋى كەرەك دەپ بىلەمىن. تاباندىلىق پەن شىنايى وتانشىلدىققا تولى ولاردىڭ ءومىر مەكتەبىنەن تاعىلىم الۋدىڭ ءوزى ءارى پايدالى, ءارى عانيبەت ەمەس پە. ەگەر عالىم قۇدايبەرگەنوۆتىڭ ءبىرىنشى قۇداسى ساۋلەتشى بولسا, ەكىنشىسى – قۇرىلىسشى. ول دا ءوز ىسىندە جاي عانا مامان ەمەس, باس ارىپتەن باستالاتىن بەساسپاپ. ەلدىڭ ورتالىق جانە سولتۇستىك اتىرابىندا نەگىزىنەن اسا كۇردەلى ءىرى نىساندار, كوبىنە-كوپ ەلەۆاتورلار سالدى. ونىڭ ەسەبىندەگى مۇنداي تولاعايلار ونداپ سانالادى. ەلەۆاتوردى قاتارعا قوسۋ دەگەنىمىز نە؟ اقمولا وبلىسىنداعى كراسنوزنامەن ەلەۆاتورىن سالۋدا ونىڭ بولىمشەسى ءتورت جىلدىق جوسپاردى ورىنداپ شىقتى. ال بۇل جوسپاردىڭ ىشىنە جاتاقحانالار, بالاباقشالار, كەڭسەلەر, مونشالار, قازاندىقتار, كىرمە جولدار, تارازىلار, تاعى باسقالار – جالپى جيىنى 41 نىسان كىرگەنىنە نە دەر ەدىڭىز. ەڭبەك سىڭىرگەن قۇرىلىسشىنىڭ ۋاقىتتان وزا ەرەندىك تانىتۋىنا ەڭبەكتى شەبەر ۇيىمداستىرۋ عانا ەمەس, شىڭدالعان تابيعي بولمىسى, ونەرتاپقىشتىق پەن جاڭاشىلدىق دارىنى دا كومەكتەستى. ءتىپتى, ءبىز وعان قاتىستى «الەمدە ءبىرىنشى بولىپ ىستەدى», «ءبىرىنشى بولىپ قولداندى» دەگەن سوزدەردى دە ايشىقتاپ ايتا الامىز. ور قازۋ اسا قيىن جۇمىستاردىڭ ءبىرى ەكەنى بەلگىلى. بىراق ورازباي نۇرعوجين وعان ءوزىنىڭ شىعارماشىلىق قىرىنان كەلدى. كوكشەتاۋداعى «ارشا» جشس استىق ونىمدەرى كومبيناتىنىڭ قۇرىلىسى – سوعان ايعاق. ورەكەڭنىڭ ءوزى بىلاي دەيدى: «بۇل ءادىستى مەن سوندا العاش قولداندىم. 2008 جىل ەدى. باستى قيىندىق قازىلاتىن جەردىڭ كوپتىگىنە تىرەلدى, ال مەرزىم بولسا قىسىپ بارادى. ءبىر قويمانىڭ ۇزىندىعى 84 مەتر. ونىڭ ورتا تۇسىنان ءون بويىنا بيىكتىگى ءۇش مەترلىك, كولدەنەڭى تاعى ءۇش مەترلىك جەراستى گالەرەياسىن جوبالاعان ەكەن. مىقتى بولساڭ قازىپ كور! ەكسكاۆاتور قويساڭ ءبىر ايعا سوزىلادى. ودان كەيىن توپىراق ءۇيىندىسىن شىعارىپ, ءبىر اپتا بويى كۇرەكپەن تەگىستەۋ كەرەك. جوق, دەپ ويلادىم. ەسكى ءادىس جارامايدى, جاڭا بىردەمە ويلاپ تاپپاسا بولمايدى. ءسويتىپ, ەكسكاۆاتوردىڭ ورنىنا شۇڭقىرعا اۆتوگرەيدەردى ءتۇسىردىم. ول قازبايدى – توپىراقتى 5-10 سانتيمەترلىك قاباتتارمەن كۇرەپ الىپ وتىرادى. ءوزى ەت تۋراعانداي ەتىپ سونداي تەگىس, ادەمى تۇسىرەدى, ودان كەيىن «ادىپتەۋ» دە كەرەك ەمەس. ال تيەگىش ءشومىش توپىراقتى دەرەۋ سىرتقا شىعارىپ تۇردى. ۋاقىتتى كەرەمەت ۇنەمدەپ, بار جۇمىستى 3-4 كۇندە اتقارىپ شىقتىق. مەن بۇل ارادا ءتىپتى ەڭبەك رەسۋرستارى مەن قارجىنىڭ ءتيىمدى پايدالانىلۋى تۋرالى ايتىپ تا تۇرعان جوقپىن». مىنەكي, تالانتتىڭ امبەباپ قۇبىلىس ەكەندىگىن وسىندايدا كورەمىز. ورازباي نۇرعوجيننىڭ كونسترۋكتورلىق قابىلەتى قۇرىلىس سالاسىمەن شەكتەلمەيدى. بىرنەشە جىل بۇرىن ول قىمىز پىسپەگى دەپ اتالعان كەرەمەت تەتىك ويلاپ تاۋىپ, قۇراستىرىپ جاساپ شىقتى. بۇل تۋىندىسىنىڭ ءمانىسىن اۆتور ۇعىنىقتى ەتىپ بىلاي تۇسىندىرەدى: «ءداستۇرلى قىمىز اشىتۋ ۇلكەن ەڭبەك شىعىنىن تالاپ ەتەدى. قازىرگى جاستار اۋىر جۇمىستان قاشقاقتايدى, ال ەگدە ادامداردىڭ كۇش-قۋاتى جەتكىلىكسىز. ال مەن دەنە ەڭبەگىن مەحانيكالىق نەمەسە ەلەكترلى ەتىپ وزگەرتۋدى ۇيعاردىم. سول ءۇشىن تاپسىرىلعان رەجىمدە جۇمىس ىستەيتىن تەتىك ويلاپ تاپتىم. ايتالىق, ساۋىنشى ءبىر مينۋتتا ەلۋ قيمىل-قوزعالىس جاسايدى. رەدۋكتسيا ەسەبىنەن مەن ءوزىمنىڭ قىمىز پىسەتىن پىسپەگىمدى جاڭاعىعا ۇقساس ىرعاققا قويدىم. ءسويتىپ, ارقايسىسىندا مىڭ قوزعالىس-شايقاۋ جاسالا وتىرىپ, قىمىز تاڭەرتەڭ جانە كەشكىلىك مەرزىمدەردە ءپىسىلۋى كەرەك. بۇل قوزعالىستى وسىنداي قارقىندا قولمەن جاساۋعا كەز كەلگەن ادام بەيىلدى بولا بەرمەيدى. نەمەسە قولىنان كەلمەيدى. مەن بولسام, ۋاقىت رەلەسى بويىنشا اۆتوماتتاندىرىلعان تاپسىرمانى ىسكە قوسامىن: تاۋلىگىنە ەكى رەت ەلۋ اينالىمدىق جەدەلدىكپەن 20 مينۋت جۇمىس ىستەلەدى. تاعى ءبىر ايتا كەتەرى, ساۋىنشى قانداي تاجىريبەلى جانە كانىگى بولا تۇرسا دا بەلگىلى ءبىر كولەمدەگى ءبىر عانا ىدىستا جۇمىس ىستەۋگە شاماسى كەلەدى. ال ءبىزدىڭ تەتىگىمىز ءىس جۇزىندە كەز كەلگەن كولەمدەگى التى نەمەسە سەگىز, ءتىپتى ودان دا كوبىرەك كۇبىدەگى قىمىزدى پىسە بەرەدى. تەك بۇعان شيكىزات جەتسە بولعانى». ءومىر تالابىنان تۋعان ونەرتاپقىشتىقتىڭ ءبىر قىرى وسىنداي. ەڭ باستىسى, بۇل ارادا قۇدالاردىڭ شىعارماشىلىق بىرلىگىنىڭ ارەكەتى ناقتى ناتيجەگە الىپ كەلگەن. ورازباي نۇرعوجين تەتىكتى قۇراستىرسا, عالىم قۇدايبەرگەنوۆ ياروسلاۆكادا قىمىز ءوندىرۋدى جولعا قويعان. بوتەلكەنىڭ سىرتىنداعى جاپسىرماسىندا «ياروسلاۆسكي» دەپ جازىلعان. الارمان ءبىر قاراعاندا ونى رەسەيدىڭ ءونىمى دەپ قالۋى مۇمكىن. جوق, ولاي ەمەس, بۇل – ءوزىمىزدىڭ وتاندىق بەلگى. ال ياروسلاۆتىق قىمىزدىڭ نەگىزىندە يتاليالىقتار قازىردىڭ وزىندە بالمۇزداق شىعارا باستادى. وزگەشە, قىشقىل ءدامى بار بالمۇزداق. مەن «ماڭگىلىك ەلدىڭ» وزىق ورەسى مەن بيىك رۋحىنا ساي كەلەتىن اسا كورنەكتى جەتىستىكتەر مەن جاڭالىقتار دارەجەسىندەگى, ءونىمدى ءارى شىعارماشىل, تيىمدىلىگى جوعارى جانە يننوۆاتسيالىق ەڭبەكتىڭ ءۇش مىسالىن كەلتىردىم. بۇل مىسالدار جاسامپازدىققا قۇشتار, ەرىك-جىگەرى مول ىزدەنگىش ادامنىڭ ۇلكەن تابىستارعا جەتۋگە قابىلەتتى ەكەندىگىن ايعاقتايدى. بارلىق قىزمەت سالالارىندا وركەندەپ دامۋعا, تۇتاس ۇلتتىڭ دا, جەكە تۇلعانىڭ دا باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان «ماڭگىلىك ەلدىڭ» ۇلتتىق يدەياسى وزىڭە سەنۋگە, ءوز الدىڭا جاڭا دا جوعارى ماقساتتار قويۋعا كومەكتەسەدى. ادامي مۇراتتىڭ ماڭگىلىگى مەن ىزگىلىگى دە وسى بولسا كەرەك. الەكساندر تاراكوۆ.