تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ استاناسى ارقا تورىنە قونىس تەپكەن العاشقى كۇندەردە ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ: «مەن استانالىق اقمولا وبلىسىنىڭ تۇرعىنىمىن», – دەگەن قاناتتى ءسوزى اقمولالىقتاردى ايرىقشا جىگەرلەندىرىپ جىبەرگەن. بۇل جاۋاپكەرشىلىكتى ەسەلەندىرە تۇسەر ماڭىزداعى تاپسىرما ەكەندىگى دە تۇسىنىكتى ەدى. سونىڭ ەڭ ابىرويلىسى – استانانىڭ ازىق-ت ۇلىك-بەلدەۋىن قالىپتاستىرۋ. جۇرتشىلىق جۇمىسقا جۇمىلا كىرىستى. قازىرگى قالىپ وبلىستىڭ مىندەت ۇدەسىنەن كورىنە بىلگەندىگىن كورسەتەدى. ءبىز وسى ورايدا, ورتاق ۇردىسكە وزىندىك ۇلەس قوسىپ وتىرعان بۋراباي اۋدانىنىڭ اكىمى تولەگەن تاشماعامبەتوۆتى اڭگىمەگە تارتىپ, تاقىرىپقا قاتىستى وي ءبولىسۋىن وتىنگەن ەدىك.
– تولەگەن جۇمابەك ۇلى, استانا ماڭايىندا ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىن قالىپتاستىرۋ تەرەڭ تامىرلى ءىس دەپ بىلەمىز. وسى ءتۇيىننەن تاراتىپ نە ايتار ەدىڭىز؟
– ەلباسىنىڭ ءار تاپسىرماسىندا بولاشاقپەن بايلانىستىرىلاتىن وي جاتادى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءسوز قورىمىزعا «استانانىڭ ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋى», «ايماقتىق اگلومەراتسيا» دەگەن ۇعىمداردى قوستى. ماسەلە ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ اعىنىمەن شەكتەلمەيدى. بۇل مىندەتتەر وبلىستىق كەشەندى باعدارلامادا جۇيەلەپ كورسەتىلگەن. وسىناۋ ايرىقشا قوزعالىس تابيعاتى كوركەم, كۋرورتتى ءوڭىر سانالاتىن بۋراباي اۋدانىنىڭ تىرشىلىگىنە ەرەكشە ەكپىن مەن اسەمدىك رەڭك قوسقانىن بولەكتەپ ايتقىم كەلەدى.
– ءيا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي ارالاسىپ, قامقورلىق تانىتۋىنىڭ ارقاسىندا بۋراباي مۇلدەم وزگەردى. زاماناۋي عيماراتتار مەن الەۋمەتتىك نىساندار بوي كوتەرىپ, كوز قۋانتادى. جاڭا «رەڭك» تۋرالى جاقسى ايتتىڭىز. وسىنى اشا تۇسسەڭىز.
– بۇل – حالىقتىق تانىم-ءتۇسىنىكتىڭ قالىڭداي تۇسكەنىن, قادامىمىزدىڭ ۋاقىت اعىمىمەن دەڭگەيلەس ەكەندىگىن بىلدىرەتىن رەڭك. حالىق ۇتىمدى ۇسىنىستار ورداسىنا اينالا باستادى. مەملەكەت بۇعان جايما-شۋاق جول اشىپ وتىر. سەنىم قۋاتى باردا جۇمىس ىستەۋ دە قىزعىلىقتى. بيىلعى 17 اقپاندا اقمولا وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ شەشىمىمەن «استانا قالاسىنىڭ ماڭىنداعى ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىن دامىتۋدىڭ 2015-2018 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى باعدارلاماسى» قابىلداندى. وسى ارالىقتا, ءىرى اگروكاسىپورىنداردى قوسپاعاندا, اۋدانىمىزدىڭ 34 شارۋا قوجالىعى استانانىڭ تۇراقتى ارىپتەسى قاتارىنا قوسىلدى. اسىرەسە, «جاس», «اتامەكەن», «ايدىن», «بەكە», «مارينا», «اق كيىك» ءجانە باسقا ۇجىمدار اۋىل ءارىن اشا تۇسۋدە. سونداي-اق, استانا بازارلارى مەن ساۋدا ورىندارىندا ءوز اۋلاسىندا وسىرىلگەن ونىمدەردى ساۋدالاپ جۇرگەن جەرلەستەرىمىزدى كورۋگە بولادى. «استانا-بۋراباي» اۆتوبانىنا جاقىن ەلدى مەكەندەردە جول بويى سەرۆيسى كەڭەيىپ, «بال ونىمدەرى», «ساڭىراۋقۇلاق فەستيۆالى» سياقتى شارالار وتكىزىلۋدە.
– بۇل كۇندەرى «استانانىڭ ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋى» حالىق شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىنىڭ ماڭىزدى سالاسىنا اينالۋدا. بۇل ورايدا, ءسىزدىڭ اۋدانىڭىزدا قانداي شارۋالار اتقارىلىپ جاتىر؟
– سولاي دەۋگە نەگىز بار. تسيفرلار تىلىمەن سويلەپ كورەيىك. اۋدانىمىز وتكەن جىلى استانا قالاسىنىڭ نارىعىنا 703,9 ميلليون تەڭگەنىڭ اۋىل شاراۋاشىلىعى تاۋارلارىن شىعاردى. ونىڭ ىشىندە «ەسىل اگرو» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى دايىنداعان 1200 توننادان استام ءسۇت ونىمدەرى, «بۋراباي» مەن «Kaz Beef Ltd» فيرمالارىنىڭ 20 توننا ەت ءونىمى, «وسكو» جشس-ءنىڭ 56 توننا شۇجىعى, «كەمەر تد» جشس-ءنىڭ 48 ميلليون دانا جۇمىرتقاسى, «جاس» شارۋا قوجالىعىنىڭ 40 توننا قىمىزى جانە «استانا ونىمدەرى» سەرىكتەستىگىنىڭ 30 توننا قىمىزى مەن 8 توننا شۇباتى بار. اۋدانىمىزدىڭ كارتوپ, جەمىس پەن كوكونىس وندىرۋدەگى ۇلەسى دە ارتىپ كەلەدى.
بيىلعى ماۋسىمنىڭ بەسىنە دەيىنگى مالىمەت بويىنشا, ءبىزدىڭ نەگىزگى بەس شارۋاشىلىعىمىز استانا مەن ونىڭ اينالاسىنداعى ەلدى مەكەندەرگە 298,3 ميلليون تەڭگەنىڭ مال ونىمدەرىن جەتكىزدى. اتاپ ايتساق, «ەسىل اگرو» ءوزىنىڭ «اينا» ساۋدا ءۇيى ارقىلى 59,4 ميلليون تەڭگەنىڭ 540 توننا (30 ءتۇرلى) ءسۇت ونىمدەرىن, «وسكو» جشس 18,2 ميلليون تەڭگەنىڭ 28,6 توننا شۇجىعىن, «بەرەكە-اگرو» فيرماسى 218,9 ميلليون تەڭگەنىڭ 20 ميلليون دانا جۇمىرتقاسىن, «حوتتەي» سەرىكتەستىگى 32 توننا ەتتى ساۋدا اينالىمىنا قوستى.
اۋدانىمىزدا ەت جانە ءسۇت وڭدەيتىن 5 كاسىپورىن, جىلىنا 140 مىڭ توننا ۇن اقتاۋ قۋاتىنداعى 5 ديىرمەن, 21 نان-توقاش, كونديتەر ونىمدەرىنىڭ 7 تسەحى جانە وسىمدىك مايىن دايىندايتىن سەرىكتەستىك جۇمىس ىستەيدى. بۇلاردىڭ ءبارى 2018 جىلعا دەيىنگى بولجامدىق جوسپار بويىنشا ءونىم شىعارۋدى 15-30 پايىزعا ارتتىرادى دەپ كۇتىلۋدە. ياعني, استانا نارىعىنداعى ورنىمىز ايتارلىقتاي بولماق. وسى باعىتتاعى قام-قارەكەتتەرىمىز ناقتىلانىپ, كۇندەلىكتى باقىلاۋدا ۇستالۋدا.
– اتالعان قام-قارەكەتتەردەن حاباردار ەتسەڭىز. شارالار كەشەنى جۇيەلىلىكتى تالاپ ەتەدى ەمەس پە؟
– جۇيەلىلىكتەن باستايىق. ەلباسى ۇسىنعان بەس ينستيتۋتتىق رەفورما ەلىمىزدىڭ ودان ءارى ءوركەندەپ دامۋىنا, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك دەڭگەيىنىڭ كوتەرىلۋىنە ىقپال ەتۋدى ماقسات ەتەدى. ەندەشە, مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باستى مەحانيزمى سانالاتىن ەكونوميكالىق ءوسىمدى قامتاماسىز ەتۋىمىز كەرەك. قازاقستان پرەزيدەنتى كورسەتكەن 100 قادامدا: «ەت ءوندىرىسى مەن وڭدەۋدى دامىتۋ ءۇشىن ستراتەگيالىق ينۆەستورلاردى تارتۋ. نەگىزگى مىندەت شيكىزات بازاسىن دامىتۋ جانە وڭدەلگەن ونىمدەردى ەكسپورتتاۋ» دەلىنگەن (61-قادام). بۇل ورايدا, ءبىز ىرگەدەگى استانا نارىعىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن ءتيىمدى پايدالانۋىمىز قاجەت. وسىعان سايكەس اۋىل شارۋاشىلىعى كاسىپورىندارىن قۋاتتاندىرۋ ءىسىن جالعاستىرۋدامىز.
«بۋراباي قۇس اف» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىندە 2005 جىلدان باستاپ 3,7 ميلليون اقش دوللارىنىڭ ينۆەستيتسيالىق جوباسى جۇزەگە اسىرىلۋدا. قازىر مۇندا جۇمىرتقا ءوندىرىسىنىڭ 10 تسەحى قاتارعا قوسىلىپ, 130 ادام تۇراقتى جۇمىس ورنىمەن قامتاماسىز ەتىلدى. ال «ەسىل اگرو» جشس 990 ميلليون تەڭگەنىڭ زامانالىق تاۋارلى-ءسۇت فەرماسىن پايدالانۋعا بەرۋ ارقىلى جىل سايىن ءار سيىردان 6-8 مىڭ ليتر ءسۇت الىنۋىن قامتاماسىز ەتتى. مۇنداعى 1200 باس سيىرعا نەبارى 35 ادام كۇتىم جاسايدى. كەنەسارى اۋىلىنداعى كاسىپورىننىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا ەلباسىمىز قاتىسىپ, ساتتىلىك بىلدىرگەنىن ايتا كەتكىم كەلەدى. سونداي-اق, «جاڭا-باس اح» جشس اۋىسىم سايىن 10 توننا ءونىم وڭدەيتىن ەت كومبيناتىن ىسكە قوستى. جوبالىق قۇنى 600 ميلليون تەڭگەنى قۇرايتىن كاسىپورىندا 60 ادام تۇراقتى ناپاقا تاۋىپ ءجۇر. يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلاما شەڭبەرىندە قۇرىلعان «بۋراباي وسىمدىك مايى» جشس جىلىنا 32 مىڭ توننا ءونىم شىعارا الادى. مۇنداي مىسالداردى ءارى قاراي جالعاستىرا بەرۋگە بولادى.
ايتكەنمەن, اتالعان كاسىپورىنداردىڭ ءبىرشاماسى شيكىزات جەتىسپەۋشىلىگىنەن تولىق قۋاتىندا جۇمىس ىستەپ تۇرماعانىن ايتقان ءجون. اۋدانىمىزدا قايتا وڭدەۋ كاسىپورىندارىن قولداۋ ماقساتىندا مال شارۋاشىلىعىن سۋبسيديالاۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 424 ميلليون تەڭگە قارجى ءبولىندى. مۇندا سەلەكتسيالىق جۇمىس پەن مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋعا, بورداقىلاۋ الاڭدارىن كەڭەيتۋگە ەرەكشە نازار اۋدارىلعان. الداعى كەزدە اۋىل تۇرعىندارىنان ءسۇت ساتىپ الۋدى 30 پايىزعا ارتتىرۋ ءۇشىن 14 دايىنداۋ پۋنكتىن ۇيىمداستىردىق. ەگىنشىلىك سالاسىنىڭ باعىتى دا وزگەرتىلۋدە. وندا مايلى داقىلدار مەن كارتوپ ءوسىرۋ باسىمدىق العان. شارۋاشىلىقتاردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى دا نىعايۋدا. وسى قادامدار بۋرابايلىقتاردىڭ استانانىڭ ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىن مولايتۋداعى مەرەيلى مىندەتتەر ۇدەسىنەن كورىنەتىندىگىنە سەنىم قالىپتاستىرادى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت, تابىستار تىلەيمىز.
اڭگىمەلەسكەن
باقبەرگەن امالبەك,
«ەگەمەن قازاقستان».
اقمولا وبلىسى,
بۋراباي اۋدانى.
