جيىننىڭ شىمىلدىعىن اشقان اكادەميالىق ماسەلەلەر جونىندەگى پرورەكتور بەكبولات نۇسىپبەكوۆ القالى توپقا جىلى لەبىزىن ءبىلدىرىپ, ىبىراي سالعان سارا جولدىڭ بۇگىنگى تەحنيكالىق ءبىلىم سالاسىندا دا ماڭىزى زور ەكەنىن اتاپ ءوتتى. راسىندا دا, ىبىراي تەك الىپپە جازۋشى ەمەس, ول قازاق بالاسىنىڭ قولىنا تەحنولوگيا مەن عىلىمنىڭ كىلتىن ۇستاتقىسى كەلگەن رەفورماتور ەدى.
پروفەسسور الي مەحتيەۆ مازمۇندى بايانداماسىندا التىنسارين فەنومەنىنە توقتالىپ, اعارتۋشىنىڭ ومىرىندەگى بۇرىن-سوڭدى كوپ ايتىلا بەرمەيتىن دەرەكتەردى تىزبەلەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ىبىرايدىڭ ءاربىر ءىسى – ەلدىڭ بولاشاعىنا سالىنعان ينۆەستيتسيا. جيىنعا قاتىسۋشىلار وسى ساتتە ۇلى تۇلعانىڭ ء«بىر قۇدايعا سىيىنىپ, كەل, بالالار, وقىلىق!» دەگەن اسىل ءسوزىنىڭ استارىنداعى تەرەڭ فيلوسوفيانى تاعى ءبىر مارتە سەزىنگەندەي بولدى.
دوڭگەلەك ۇستەلدىڭ عىلىمي سالماعىن ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن عالىمدار ارتتىرا ءتۇستى. ىبىراي التىنسارين اتىنداعى ۇلتتىق ءبىلىم اكادەمياسى ورتا ءبىلىم مازمۇنى ينستيتۋتى قازاق فيلولوگياسى زەرتحاناسىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى ءبىرجان احمەر اعارتۋشى شىعارمالارىن بۇگىنگى مەكتەپ باعدارلاماسىندا وقىتۋدىڭ سونى ادىستەرىن ۇسىندى. ول ىبىرايدى تەك تاريحي تۇلعا رەتىندە ەمەس, بۇگىنگى ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ كەڭەسشىسى رەتىندە قابىلداۋ قاجەتتىگىن العا تارتتى. ونىڭ ۇستىنە, ءبىرجان مىرزانىڭ ءوز ولەڭدەرىن وقىپ, جيىندى پوەزيا نارىمەن سۋسىنداتۋى كەشتىڭ كوركىن اشا ءتۇستى.
اباي اتىنداعى قازۇپۋ پروفەسسورى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى رىمشاش تولەۋبەكوۆا التىنسارين يدەيالارىنىڭ ومىرشەڭدىگى تۋرالى تەرەڭ تولعاندى. «ىبىرايدىڭ پەداگوگيكاسى – جۇرەك پەداگوگيكاسى» دەگەن ۇستانىمدى العا تارتقان عالىم, ونىڭ گۋمانيستىك كوزقاراستارىنىڭ يۋنەسكو دەڭگەيىندەگى قۇندىلىقتارمەن ۇندەس ەكەنىن دالەلدەدى. ە.بوكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى ۇلتتىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى زاۋرەش ساقتاعانوۆا ء«حىح عاسىرداعى قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك-مادەني وزگەرىستەرى كونتەكسىندەگى ىبىراي التىنسارين» تاقىرىبىندا بايانداما جاسادى.
ە.بوكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى ۇلتتىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى لياززات شوتباقوۆا «XX عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنداعى ورتالىق قازاقستانداعى ورتا ارناۋلى ءبىلىم بەرۋدىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنداعى قارقارالى زووۆەتەرينارلىق تەحنيكۋمىنىڭ ءرولى» دەگەن تاقىرىپتى اشا ءبىلدى. بۇل جولعى باسقوسۋدىڭ ەڭ ايرىقشا ەرەكشەلىگى – اعارتۋشىنىڭ كىندىك قانى تامعان تورعاي وڭىرىمەن تىكەلەي بايلانىسقا شىعۋ بولدى. «تورعاي مۋزەيلەرىنىڭ كەشەنى» مەكەمەسىنىڭ باسشىسى گۇلبانۋ سارسەكەي ەكران ارقىلى مۋزەي ەكسپوناتتارىن كورسەتىپ, ىبىراي اشقان مەكتەپتىڭ ءاربىر كىرپىشى مەن تاريحىنان سىر شەرتتى. ۆيرتۋالدى ساياحات جاساعان قاتىسۋشىلار وزدەرىن سول ءبىر كيەلى مەكەندە جۇرگەندەي سەزىندى.
جانكەلدين اۋدانىنداعى ىبىراي التىنسارين اتىنداعى جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەبى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى اسەم سەرىكباەۆا كيەلى تورعاي توپىراعىنداعى مەكتەپتىڭ ماڭىزىنا توقتالدى. ول ءوز بايانداماسىندا اتالعان مەكتەپتىڭ تەك ءبىلىم بەرەتىن مەكەمە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ء«بىلىمنىڭ شامىن جاققان, بولاشاققا جول اشقان بىرەگەي وردا» ەكەندىگىن تىلگە تيەك ەتتى. ۇلى ۇستازدىڭ ءىزى قالعان مەكەننىڭ بۇگىنگى ۇرپاق تاربيەسىندەگى الار ورنى ەرەكشە ەكەنى ايقىن سەزىلدى.
رۋحاني ەستافەتانى وبلىس ورتالىعىنداعى ىبىراي التىنسارين اتىنداعى مامانداندىرىلعان مەكتەپ-گيمنازيا-ينتەرناتىنىڭ ديرەكتورى ىرسالدى ەرجانوۆا جالعاستىردى. ول ءوز ءبىلىم ورداسىن «ىبىراي جاققان شامشىراق» دەپ سيپاتتاي وتىرىپ, مەكتەپتىڭ زاماناۋي جەتىستىكتەرى مەن اعارتۋشىلىق يدەيالارىنىڭ ساباقتاستىعىن باياندادى.
القالى جيىننىڭ مازمۇنىن قاراعاندىداعى جامبىل اتىنداعى مامانداندىرىلعان مەكتەپ-ينتەرناتتىڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمى شولپان تويجانوۆا تولىقتىرا ءتۇستى. تاجىريبەلى پەداگوگ ءوز سوزىندە ىبىراي ءالتىنساريننىڭ اعارتۋشىلىق مۇراسىن جاي عانا ناسيحاتتاپ قويماي, ۇلى ۇستازدىڭ يننوۆاتسيالىق وقىتۋ تاسىلدەرىن بۇگىنگى زامان تالابىنا ساي جاڭعىرتۋ ماسەلەسىن وتكىر قوزعادى. ۇستازدىڭ پايىمدى پىكىرى مەن ۇسىنعان ادىستەمەلىك شەشىمدەرى قاتىسۋشىلار اراسىندا ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋدىردى.
جيىننىڭ تانىمدىق دەڭگەيىن قاراعاندى تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرى بۇرىنعىدان دا اشا ءتۇستى. ارح-25-1 توبىنىڭ بىلىمگەرلەرى جان تىلەۋبەكوۆا مەن ىڭكار شاحانوۆا دايىنداعان «قازاقستانداعى العاشقى ءبىلىم وردالارى» اتتى تاريحي-تانىمدىق شولۋ كوپشىلىكتىڭ ەرەكشە قىزىعۋشىلىعىن تۋدىردى. بولاشاق ماماندار ءحىح عاسىردىڭ سوڭى مەن حح عاسىردىڭ باسىنداعى قازاق دالاسىنداعى اعارتۋشىلىق قوزعالىستىڭ باستاۋلارىن ارحيۆتىك دەرەكتەرمەن سويلەتتى. ستۋدەنتتەر ءوز بايانداماسىندا العاشقى مەكتەپتەردىڭ اشىلۋ حرونولوگياسىن, تاريحي عيماراتتاردىڭ ساۋلەتتىك ەرەكشەلىكتەرىن, ۇلى اعارتۋشىلاردىڭ ءبىلىم جۇيەسىن قالىپتاستىرۋداعى ءرولىن ناقتى سلايدتارمەن جۇيەلى تۇردە كورسەتىپ بەردى.
جيىننىڭ سوڭى تەك عىلىمي باياندامالارمەن شەكتەلمەي, مازمۇندى مادەني كومپوزيتسياعا ۇلاستى. ءا.ساعىنوۆ اتىنداعى قاراعاندى تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ساۋلەت جانە قۇرىلىس, سونداي-اق تاۋ-كەن فاكۋلتەتتەرىنىڭ ستۋدەنتتەرى دايىنداعان «ونەر, ءبىلىم بار جۇرتتار» اتتى قويىلىمى كەشتىڭ شىرايىن كەلتىردى.
قاراعاندى وبلىسى
