ەكونوميكالىق قۋاتتى ارتتىرۋعا باعىتتالعان «بالقاش» اەس – ستراتەگيالىق ماڭىزى بار اۋقىمدى جوبا, ول عىلىمي الەۋەتتى, وتاندىق ونەركاسىپتى جاڭعىرتۋعا سەرپىن بەرەدى. جوبانىڭ قۇرىلىس قۇنى 16,4 ملرد دوللاردى قۇرايدى: ونىڭ 14,4 ملرد دوللارى – ەنەرگوبلوكتارعا, 2 ملرد دوللارى ينفراقۇرىلىم مەن قاۋىپسىزدىككە جۇمسالماق. قارجىلاندىرۋدىڭ نەگىزگى تەتىگى – رەسەيدىڭ ەكسپورتتىق نەسيەسى. «روساتوم» باسشىسى الەكسەي ليحاچەۆتىڭ ايتۋىنشا, نەسيە كاپيتال سالىمدارىنىڭ باسىم بولىگىن جاپسا, قالعان بولىگىنە وتاندىق تاراپ جاۋاپتى بولادى.
اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى اگەنتتىك توراعاسى الماسادام ساتقاليەۆ بۇعان دەيىن ماسكەۋدە «روساتومنىڭ» باس ديرەكتورى الەكسەي ليحاچەۆپەن ەكىجاقتى كەزدەسۋ كەلىسسوزدەرى بارىسىندا «بالقاش» اەس قۇرىلىسى جوباسىن ىسكە اسىرۋ جايتتارىن تالقىلاعان ەدى.
ء«بىز اتالعان ستانسانى سالۋ بارىسىندا وتاندىق كومپانيالاردى تارتۋ, وقشاۋلاۋ ماسەلەلەرىن, كادر دايارلاۋدى, جالپى ۇزاقمەرزىمدى پەرسپەكتيۆاداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ باعىتتارىن تالقىلادىق. كەلىسسوز بارىسىندا مەملەكەتتەردىڭ مۇددەلەرىنە, ەلدەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناستىڭ ستراتەگيالىق سيپاتىنا تولىق سايكەس كەلەتىن ماڭىزدى قادامدار جاسالدى», دەگەن ەدى سول كەزدە ا.ساتقاليەۆ.
كەزدەسۋ قورىتىندىسىندا الەكسەي ليحاچەۆ ء«ىس جۇزىندە بۇكىل وندىرىستىك باعدارلاما ورىندالىپ جاتىر. بىزگە الاڭدى كەمىندە ءبىر جىل بويى باقىلاۋ قاجەت. سونىڭ نەگىزىندە بارلىق قاجەتتى ەسەپ ازىرلەنىپ, جوبا وسى ناقتى ورىننىڭ تابيعي, گەولوگيالىق ءارى كليماتتىق جاعدايلارىنا ناقتى بەيىمدەلە ىسكە اسىرىلادى», دەگەن-ءدى.
ونىڭ سوزىنشە, «بالقاش» ستانساسىنىڭ جوباسى الاڭنىڭ جەرگىلىكتى ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرە ازىرلەنەدى, اتوم ەنەرگەتيكاسى سالاسىنداعى رەسەيلىك تەحنولوگيالارعا نەگىزدەلەدى. تاراپتار اتوم ەنەرگياسىن بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋ سالاسىنداعى سىندارلى ديالوگتى جالعاستىرۋعا, ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى دامىتۋعا مۇددەلى ەكەنىن راستادى.
تەحنولوگيالىق شەشىمدەرگە كەلەتىن بولساق, ەكى مەملەكەت اراسىندا 2025 جىلى ۆۆەر-1 200 ۇلگىسىندەگى ەكى ەنەرگوبلوك سالۋعا باعىتتالعان جول كارتاسىنا قول قويىلدى. قۇرىلىستىڭ بەلسەندى كەزەڭىن 2027 جىلى باستاۋ جوسپارلانعان. ستانسانى 2030 جىلداردىڭ ورتاسىنا قاراي ىسكە قوسۋ كوزدەلىپ, ەنەرگوبلوكتار كەزەڭ-كەزەڭىمەن, اراعا شامامەن 8–10 اي سالىپ, پايدالانۋعا بەرىلەدى. «روساتوم» وكىلدەرى جوبانىڭ حالىقارالىق سيپاتىنا ءمان بەرىپ, وزگە ەلدەردىڭ, ونىڭ قاتارىندا قىتاي, فرانتسيا, وڭتۇستىك كورەيا كومپانيالارىنىڭ قاتىسۋىنا قارسى ەمەس ەكەندەرىن ءبىلدىردى.
اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ قۇرىلىس جۇمىسىمەن عانا شەكتەلمەيدى. وسى ورايدا ۇكىمەت اتوم سالاسى ءۇشىن ءوندىرىستى جەرگىلىكتى ورنىقتىرۋعا باعىتتالعان 2026–2030 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپاردى بەكىتتى. بۇل قۇجات وتاندىق ونەركاسىپتى جانداندىرىپ, ولاردىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس اتوم جوبالارىنا ارالاسۋىنا جول اشادى. اتاپ ايتقاندا, تاۋارلار مەن قىزمەت كورسەتۋشىلەردىڭ بىرىڭعاي ءتىزىلىمىن ەنگىزۋ ارقىلى سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرى ازايىپ, جوبانىڭ اشىقتىعى قامتاماسىز ەتىلەدى. بۇل شارالار شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ءىرى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالارعا بەلسەندى قاتىسۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى.
حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك تالاپتارىن ساقتاۋ – جوبانىڭ باستى مىندەتى. وسى ماقساتتا قازاقستان مەن اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىك (اەحا) اراسىندا 2036 جىلعا دەيىنگى ىنتىماقتاستىق جونىندەگى جول كارتاسىنا قول قويىلدى. اەحا باس ديرەكتورى رافاەل گروسسي ەلىمىزدىڭ اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋداعى جاۋاپتى, جۇيەلى قادامدارىن جوعارى باعالاپ, حالىقارالىق ستاندارتتارعا بەيىلدىلىگىن اتاپ كورسەتتى. بۇل كەلىسىم يادرولىق مەديتسينا, عىلىم, كادرلار دايارلاۋ باعىتىنداعى ورتاق باستامالاردىڭ نەگىزىن قالادى.
ەلدىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگىن نىعايتۋ ماقساتىندا مەملەكەت باسشىسى 2050 جىلعا دەيىنگى اتوم سالاسىن دامىتۋ ستراتەگياسىن بەكىتكەنى بەلگىلى. «بايتاق» جاسىلدار پارتياسىنىڭ وكىلى بەكبەرگەن كەرەيدىڭ ايتۋىنشا, بۇل قۇجات ەنەرگەتيكالىق تەڭگەرىمدى ارتاراپتاندىرۋعا, كومىرتەگى شىعارىندىلارىن ازايتۋعا ءارى عىلىمي-تەحنولوگيالىق الەۋەتتى كۇشەيتۋگە نەگىز قالايدى.
ستراتەگيا اياسىندا اەس سالۋ, يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ, ۋران رەسۋرستارىن يگەرۋ مەن بىلىكتى ماماندار دايارلاۋ مىندەتتەرى كوزدەلگەن. «قازاقستان اتوم ەلەكتر ستانسالارى» جشس جەتەكشى ينجەنەرى اسۋان سايابەكتىڭ سوزىنشە, جوسپارلانعان ءىس-شارالار زاماناۋي يادرولىق كلاستەر قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان: «ستراتەگياعا سايكەس 2050 جىلعا قاراي ەلىمىزدە كەمىندە ءۇش اتوم ەلەكتر ستانساسى جۇمىس ىستەيدى. ءۇشىنشى اەس-كە شاعىن مودۋلدىك رەاكتور تەحنولوگيالارىن پايدالانۋ مۇمكىندىگى زەردەلەنىپ جاتىر».
اتوم سالاسىن عىلىمي تۇرعىدان قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا جاڭا قارجىلاندىرۋ تەتىگى ىسكە قوسىلدى. ەندى ۋران وندىرۋدەن تۇسەتىن قاراجاتتىڭ 1 پايىزى عىلىمي زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستارعا باعىتتالادى. بۇل ءتاسىل قولدانبالى عىلىمدى وندىرىستىك سۇرانىسپەن تىكەلەي ۇشتاستىرىپ, رەسۋرستاردى ءتيىمدى جۇمساۋعا جانە تەحنولوگيالىق ازىرلەمەلەردىڭ بىتىراڭقىلىعىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. كەڭەس ماقۇلداعان تاپسىرمالار عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنە جولدانىپ, سالالىق جاڭا شەشىمدەردى جەدەل ەنگىزۋگە باسىمدىق بەرىلدى.
ۇزاقمەرزىمدى ستراتەگيا مەن ينستيتۋتسيونالدىق نەگىزدىڭ قالانۋى اتوم ونەركاسىبىنىڭ جۇيەلى دامۋىنا جول اشادى. عىلىمي الەۋەتتى كۇشەيتۋ, وندىرىستىك تىزبەكتى كەڭەيتۋ جانە قاۋىپسىزدىك تالاپتارىن جەتىلدىرۋ – ەلدىڭ ەنەرگەتيكالىق تەڭگەرىمىن تۇراقتاندىرۋدىڭ كەپىلى. الەمدىك تاجىريبەدەگى شاعىن مودۋلدىك رەاكتورلار سىندى وزىق ۇلگىلەردى ەسكەرە وتىرىپ, «بالقاش» اەس جوباسى ارقىلى ەنەرگيا تاپشىلىعىن جويۋ جانە كومىرتەگى شىعارىندىلارىن ازايتۋ – جاھاندىق دامۋ ترەندتەرىنە سايكەس كەلەتىن باستىباعىت.
بۇگىندە اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى اگەنتتىك فرانتسيانىڭ يادرولىق ەنەرگيا جونىندەگى حالىقارالىق ينستيتۋتىمەن (I2EN) مەموراندۋمعا قول قويدى. ىنتىماقتاستىق اياسىندا ىرگەلى عىلىمي زەرتتەۋلەر, كادرلار دايارلاۋ مەن يادرولىق تەحنولوگيالاردى ءتيىمدى قولدانۋ بويىنشا تاجىريبە الماسۋ كوزدەلگەن. فرانتسۋزدىق وزىق ءبىلىم جۇيەسىمەن سەرىكتەستىك وتاندىق مامانداردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرىپ, سالالىق تۇراقتى كادرلىق جۇيەنى قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتەدى.
«بالقاش» اەس – يندۋستريالىق بولاشاعىمىزدى ايقىندايتىن ىرگەلى جوبا. رەسەيلىك وزىق تەحنولوگيالار مەن ونەركاسىپ الەۋەتىن ۇشتاستىرۋ, حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك ستاندارتتارىنا ساي جۇيەلى دامۋ ەكونوميكالىق قۋاتىمىزدى ەسەلەي تۇسەدى. بۇل – جاڭا ءداۋىر تالابىنا جاۋاپ بەرەتىن, بولاشاققا باعىتتالعان سەنىمدى قادام.
