فوتو: اشىق دەرەككوز
ۆۆس اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتىنشە, بۇگىندە اۋعان حالقىنا بەرىلەتىن گۋمانيتارلىق كومەك بىلتىرعى جىلدارمەن سالىستىرعاندا, ايتارلىقتاي تومەندەگەن.
تاڭسارىدە گور پروۆينتسياسىنىڭ استاناسى چاگچاران قالاسىنداعى شاڭ باسقان الاڭعا جۇزدەگەن ەر ادام جينالادى. ولار بىرەۋ جۇمىس ۇسىنار دەگەن ۇمىتپەن جول بويىنا ءتىزىلىپ تۇرادى. ءبىر كۇندىك تابىس تەك ءبىر كۇندىك تاماققا جەتەدى.
45 جاستاعى جۇما حان سوڭعى التى اپتا ىشىندە نەبارى ءۇش كۇن جۇمىس ىستەگەن. ول ەڭبەگى ءۇشىن كۇنىنە 150-200 افعاني (2,35-3,13 دوللار; 1,76-2,34 فۋنت ستەرلينگ) العان.
ء«ۇش ءتۇن قاتارىنان بالالارىم اش كۇيىندە ۇيىقتادى. ايەلىم دە, بالالارىم دا جىلادى. سوندىقتان كورشىمنەن ۇن الۋعا اقشا سۇرادىم. بالالارىم اشتىقتان ءولىپ قالا ما دەپ قورقامىن», دەيدى ول.
قازىرگى ۋاقىتتا ەل بۇرىن-سوڭدى بولماعان اشتىق دەڭگەيىمەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىر. ەسەپ بويىنشا, اۋعانستان حالقىنىڭ وننان ءبىر بولىگىنەن استامى – شامامەن 4,7 ميلليون ادام – اشتىقتىڭ از-اق الدىندا تۇر.
گور پروۆينتسياسى – ەڭ قاتتى زارداپ شەككەن وڭىرلەردىڭ ءبىرى. مۇنداعى ەر ادامدار شاراسىز كۇيدە.
«ماعان حابارلاسىپ, بالالارىمنىڭ ەكى كۇن بويى تاماق ىشپەگەنىن ايتتى. ءوز-وزىمە قول جۇمساعىم كەلدى. بىراق كەيىن بۇل وتباسىمa قالاي كومەكتەسەدى دەپ ويلادىم. سوندىقتان جۇمىس ىزدەپ ءجۇرمىن», دەيدى پروۆينتسيا تۇرعىنى راباني.
اينالاداعى قاڭىراپ بوس قالعان ۇيلەر ورنالاسقان ەلدى مەكەندەردە – قار باسقان سياح-كو جوتاسى تاۋلارىنىڭ ەتەگىندەگى قۋاڭ, قوڭىر توبەلەر اراسىندا – جۇمىسسىزدىقتىڭ جويقىن سالدارى انىق بايقالادى.
ابدۋل راشيد ازيمي ءبىزدى ۇيىنە شاقىرىپ, جەتى جاستاعى ەگىز قىزى روكيا مەن روحيلانى ەرتىپ شىعادى. ول ولاردى قۇشاقتاپ تۇرىپ, نەگە وسىنداي جان توزگىسىز شەشىم قابىلداۋعا ءماجبۇر ەكەنىن تۇسىندىرۋگە تىرىسادى.
«مەن قىزدارىمدى ساتۋعا دايىنمىن. مەن كەدەيمىن, قارىزعا باتتىم جانە دارمەنسىزبىن. مەن جۇمىستان ەرنىم كەۋىپ, اش, شولدەپ, كۇيزەلىپ ءارى ابدىراپ ۇيگە كەلەمىن. بالالارىم كەلىپ: “اكە, بىزگە نان بەرشى. بىراق مەن ولارعا نە بەرە الامىن؟ جۇمىس قايدا؟», دەپ جىلايدى ول.
دارمەنسىز اكە روحيلانى قۇشاقتاپ, بەتىنەن ءسۇيىپ, جىلايدى.
«جۇرەگىم قان جىلايدى, بىراق باسقا بالالارىمدى اسىراۋدىڭ جالعىز جولى — وسى. بىزدە تەك نان مەن ىستىق سۋ عانا بار, ءتىپتى شاي دا جوق», دەيدى ولاردىڭ اناسى قايحان.
ونىڭ ەكى ءجاسوسپىرىم ۇلى قالا ورتالىعىندا اياقكيىم تازارتادى. تاعى ءبىر ۇلى قوقىس جينايدى, قايحان ونى تاماق پىسىرۋگە وتىن رەتىندە پايدالانادى.
ەل دارىگەرلەرى اۋعانستانداعى گۋمانيتارلىق ميسسياعا قاتىسىپ جاتىر
سايد احماد بەس جاسار قىزى شايكانى ساتۋعا ءماجبۇر بولعانىن ايتادى. قىزىنان اپپەنديتسيت پەن باۋىر كيستاسى انىقتالعاننان كەيىن ول وسىنداي قادامعا بارعان.
«مەديتسينالىق شىعىنداردى تولەۋگە اقشام بولمادى. سوندىقتان قىزىمدى تۋىسقانىما ساتتىم. شايكانىڭ وپەراتسياسى ءساتتى ءوتتى. وعان قاجەتتى قاراجات – 200 000 افعاني (3200 اقش دوللارى / 2400 فۋنت ستەرلينگ) – ونى ساتقاننان تۇسكەن اقشا بولعان. ەگەر مەن بارلىق اقشانى بىردەن السام, ول قىزىمدى الىپ كەتەر ەدى. سوندىقتان مەن وعان: قازىر تەك ەمدەلۋىنە جەتەتىن اقشانى بەر, ال قالعانىن بەس جىلدان كەيىن بەرەسىڭ, سودان كەيىن ونى الىپ كەتەسىڭ», دەيدى ول.
شايكا كىشكەنتاي قولدارىمەن اكەسىنىڭ موينىنان قۇشاقتاپ تۇر. ولاردىڭ اراسىنداعى جاقىندىق انىق سەزىلەدى, بىراق 5 جىلدان كەيىن ول تۋىستارىنىڭ ۇيىنە كەتۋگە ءماجبۇر بولادى.
«ەگەر مەنىڭ اقشام بولعاندا, مۇنداي شەشىمگە ەشقاشان بارماس ەدىم. بىراق كەيىن ويلادىم, ەگەر وپەراتسيا جاسالماسا, ول قايتىس بولىپ كەتسە شە؟ ەڭ بولماسا, ول ءتىرى قالادى», دەيدى سايد.
وسىدان ەكى جىل بۇرىن سايدقا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە كومەك كورسەتىلىپ تۇرعان. سول كەزدە ونىڭ وتباسىمەن قوسا, ميلليونداعان اۋعاندىقتار ازىق-ت ۇلىك (ۇن, وسىمدىك مايى, جاسىمىق جانە بالالارعا ارنالعان تاعامدىق قوسپالار) كومەگىن العان.
الايدا سوڭعى بىرنەشە جىلدا كومەكتىڭ كۇرت قىسقارۋى ادامداردىڭ باسىم بولىگىن وسى ومىرلىك ماڭىزدى قولداۋدان ايىردى. اقش بۇرىن اۋعانستان ءۇشىن ەڭ ءىرى دونور بولعان ەل – وتكەن جىلى كومەكتى ءىس جۇزىندە تولىق توقتاتتى. باسقا دا نەگىزگى دونورلار, سونىڭ ىشىندە ۇلىبريتانيا, ءوز جارنالارىن ايتارلىقتاي قىسقارتتى. قازىرگى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى دەرەكتەرىنە سايكەس, بيىل الىنعان كومەك كولەمى 2025 جىلمەن سالىستىرعاندا 70%-عا ازايعان.
اۋعانستاندا بىرقاتار الەۋمەتتىك جەلىلەرگە كىرۋگە شەكتەۋ قويىلدى
پروۆينتسيانىڭ جارتىسىنان كوبىن قامتىعان قاتتى قۇرعاقشىلىق جاعدايدى ودان ءارى ۋشىقتىرىپ وتىر.
«بىزگە ەشكىم كومەكتەسكەن جوق – ۇكىمەت تە, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار دا», دەيدى اۋىل تۇرعىنى ابدۋل ماليك.
2021 جىلى بيلىكتى باسىپ العان تاليبان ۇكىمەتى دە كىنانى شەتەلدىك اسكەرلەر ەلدەن شىققاننان كەيىن وتستاۆكاعا كەتۋگە ءماجبۇر بولعان بۇرىنعى اۋعانستان اكىمشىلىگىنە ارتادى.
«20 جىلدىق باسقىنشىلىق كەزىندە دوللاردىڭ اعىلۋى ارقاسىندا جاساندى ەكونوميكا قۇرىلدى. باسقىنشىلىق اياقتالعاننان كەيىن ءبىز كەدەيلىك, جوقشىلىق, جۇمىسسىزدىق جانە باسقا دا ماسەلەلەردى مۇراعا الدىق», دەدى تالىپتەر ۇكىمەتى ءباسپاسوز حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى حامدۋللا فيترات.
الايدا تالىپتەردىڭ ءوز ساياساتى, اسىرەسە ايەلدەرگە قاتىستى شەكتەۋلەرى دە دونورلاردىڭ ىنتىماقتاستىقتان باس تارتۋىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ وتىر.
دونورلاردىڭ كەتۋ سەبەپتەرى تۋرالى سۇراققا تالىپتەر ۇكىمەتى قانداي دا ءبىر جاۋاپكەرشىلىكتى مويىنداماي, ونىڭ ورنىنا «گۋمانيتارلىق كومەكتى ساياساتتاندىرۋعا بولمايدى» دەپ مالىمدەدى.
فيترات سونداي-اق تالىپتەردىڭ ء«ىرى ەكونوميكالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى كەدەيلىكتى ازايتۋ جانە جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ جوسپارلارىن» اتاپ ءوتتى, سونىڭ ىشىندە ينفراقۇرىلىمدىق جانە كەن ءوندىرۋ جوبالارىن مىسالعا كەلتىردى.
بىراق ۇزاق مەرزىمدى جوبالار ءبىر كۇنى كومەكتەسۋى مۇمكىن بولعانىمەن, جەدەل كومەك بولماسا, ميلليونداعان ادامنىڭ امان قالمايتىنى انىق.
ماسەلەن, قالا تۇرعىنى موحاممەد حاشەمنىڭ 14 ايلىق قىزى بىرنەشە اپتا بۇرىن قايتىس بولعان.
«مەنىڭ بالام اشتىق پەن ءدارى-دارمەكتىڭ جەتىسپەۋىنەن قايتىس بولدى. بالا اۋرۋ ءارى اش بولسا, ونىڭ ولەتىنى انىق», دەيدى ول.
جەرگىلىكتى اقساقالدىڭ ايتۋىنشا, نەگىزىنەن دۇرىس تاماقتانباۋ سالدارىنان بولاتىن بالالار ءولىمى سوڭعى ەكى جىلدا ايتارلىقتاي وسكەن. الايدا مۇندا ءولىم تۋرالى رەسمي جازبالار جوق. بالالار ءولىمىنىڭ كۇرت ءوسۋىن كورسەتەتىن جالعىز ورىن – زيرات. سوندىقتان بۇرىنعىداي ءبىز كىشى جانە ۇلكەن قابىرلەردى بولەك سانادىق. كىشكەنتاي قابىرلەر ۇلكەندەردەن شامامەن ەكى ەسە كوپ بولدى, بۇل بالالار ءولىمىنىڭ ەرەسەكتەرگە قاراعاندا ەكى ەسە كوپ ەكەنىن كورسەتەدى.
مەدبيكە فاتيما حۋسسەيني نارەستە ءولىمى ۇيرەنشىكتى جاعدايعا اينالعانىن ايتادى. قوسىمشا دالەلدەر چاگچاران قالاسىنداعى باستى پروۆينتسيالىق اۋرۋحانادان تابىلدى.
جاڭا تۋعان نارەستەلەر ءبولىمى – ەڭ قاربالاس ءبولىم. بارلىق توسەك بوس ەمەس, كەيبىرىندە ەكى نارەستەدەن جاتىر. ولاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ سالماعى جاسىنا ساي ەمەس, كوبى وزدىگىنەن تىنىس الا المايدى.
نەوناتولوگيا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى دوكتور مۇحامماد موسا ولدات ءولىم دەڭگەيى 10%-عا جەتكەنىن ايتىپ, مۇنى «قابىلداۋعا بولمايتىن جاعداي» دەپ باعالايدى.
«بىراق كەدەيلىكتىڭ سالدارىنان ناۋقاستار سانى كۇن سايىن ارتىپ كەلەدى. ونىڭ ۇستىنە نارەستەلەردى دۇرىس ەمدەۋگە قاجەتتى رەسۋرستارىمىز دا جوق, دەيدى ول.
مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ايتۋىنشا, ەڭ شوشىتاتىن جايت – مەملەكەتتىك اۋرۋحانادا كوپتەگەن ناۋقاستارعا ارنالعان ءدارى-دارمەكتىڭ جوقتىعى, سوندىقتان وتباسىلار قاجەتتى دارىلەردى وزدەرى ساتىپ الۋعا ءماجبۇر.
«كەيدە اۋقاتتى وتباسىنىڭ بالاسىنان ارتىق قالعان دارىلەر بولسا, ءبىز ولاردى ساتىپ الۋعا شاماسى كەلمەيتىن وتباسىلاردىڭ بالالارىنا پايدالانامىز», دەيدى فاتيما.
اقشا تاپشىلىعى كوپتەگەن وتباسىنى اۋىر شەشىم قابىلداۋعا يتەرمەلەيدى.
ايتا كەتەيىك, بىلتىر جىل سوڭىندا اشحابادتا وتكەن فورۋم بارىسىندا قاسىم-جومارت توقاەۆ الماتىداعى ورتالىق ازيا مەن اۋعانستانعا ارنالعان ورنىقتى دامۋ ماقساتتارى جونىندەگى بۇۇ وڭىرلىك ورتالىعى وسى باعىتتاعى ىنتىماقتاستىقتى ۇيلەستىرەتىن ماڭىزدى پلاتفورماعا اينالعانىن ايتتى.
