جايىلىمدىق القاپتى تيىمدى پايدالانۋ
– مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ باستى باعىتتارىنىڭ ءبىرى
نارىقتىق جاعدايدا مال شارۋاشىلىعى سالاسىن دامىتۋ ءۇشىن, ءبىرىنشى كەزەكتە, جەمشوپ قورىن تۇراقتى جولعا قويىپ جانە ونى نىعايتۋدى نەگىزگە الا وتىرىپ, مال شارۋاشىلىعىن ينتەنسيۆتى ادىسپەن جۇرگىزۋگە قولايلى جاعداي جاساۋ قاجەت. بۇل باعىتتا جايىلىمدىق القاپتاردى ۇتىمدى پايدالانۋ جولدارىن ناقتىلاپ, مالدى نەعۇرلىم وزىندىك قۇنى ءتومەن, ءارى جوعارى ساپاداعى جەمشوپپەن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. سونداي-اق, ەڭ باستىسى – مالدىڭ پايدالى زاتتارعا باي, جەڭىل ءسىڭىرىلەتىن تابيعي جايىلىمدارعا قول جەتكىزۋدىڭ امالدارىن عىلىمي تۇرعىدان جانە زاڭ شەڭبەرىندە رەتتەلەتىن جاعدايدا قالىپتاستىرۋ قاجەت.
وكىنىشكە قاراي, بىزدەردىڭ ءتيىمدى پايدالانباي جانە جاڭاشا دامىتپاي وتىرعانىمىز – تابيعاتتىڭ بىزگە بەرگەن بايلىعى, تاريحي سىناقتان وتكەن ءداستۇرلى مال شارۋاشىلىعى سالاسى. ءىس جۇزىندە, قولدا بار 188 ميلليون گەكتار جايىلىمدىق القاپتىڭ 43 پايىزى نەمەسە 80 ميلليون گەكتارى مال جايۋعا قولدانىلىپ وتىر, بۇل جەرلەردىڭ كوبى اۋىل ماڭىنا جاقىن ورنالاسقان, ال كەيبىر جايىلىمدىق جەرلەر بەلگىسىز سەبەپتەرمەن ءتيىمسىز پايدالانىلۋدا.
نەگىزىندە, ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ باسىم كوپشىلىگى اۋىل ماڭىنا جاقىن اۋماقتاردا ۇستالادى جانە بۇل جەرلەردىڭ باسىم بولىگى ءىس جۇزىندە ب ۇلىنگەن ءارى توزعان. سەبەبى, 20 ميلليوننان استام مال باسى, ونىڭ ىشىندە حالىقتىڭ جەكە اۋلاسىنداعى جانە شارۋا (فەرمەرلىك) قوجالىقتارىنىڭ مەنشىگىندەگى مالدار وسى جەردە جايىلادى, تيىسىنشە, بۇل ايماقتاعى مالدىڭ تىعىزدىعى قولدانىستاعى نورماتيۆتەن بىرنەشە ەسە جوعارى.
كەرىسىنشە, شارۋاشىلىقتاردى جەكەشەلەندىرۋ كەزىندە اۋىلدان شالعاي جاتقان جايىلىمدار اق-تاردىڭ, جشس-لەردىڭ مەنشىگىنە ءوتىپ كەتسە, ولار قازىرگى كەزدە نە وزدەرى مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسپايدى, ال مالمەن اينالىساتىن شارۋاشىلىقتار مەن قوسالقى شارۋاشىلىقتارعا پايدالانۋعا شەكتەۋ قويىپ كەلەدى. نەگە دەسەڭىزدەر, مۇنداي كەدەرگىلەر زاڭ شەڭبەرىندە ناقتى رەتتەلمەگەندىكتەن قالىپتاسىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى كەيبىر ايماقتاردا جايىلىم جەتىسپەۋشىلىگىنىڭ كۇردەلەنىپ بارا جاتقانىن كورىپ ءجۇرمىز. ال ەلىمىز بويىنشا, جوعارىدا ايتقانداي, جايىلىمنىڭ جارتىسىنان كوبى پايدالانىلماي جاتىر.
مۇنىڭ ءبارى جايىلىمدىق رەسۋرستاردى پايدالانۋ مەن بولۋگە, ولاردى باسقارۋعا قاتىستى زاڭنامالىق نورمالاردىڭ جەتىلدىرىلمەگەندىگىنەن, سونداي-اق, قولدانىستاعى قۇقىقتىق كەدەرگىلەردىڭ سالدارىنان ورىن الۋدا. سوندىقتان, جايىلىمدىق رەسۋرستاردى ۇتىمدى جانە تۇراقتى باسقارۋ تۋرالى ماسەلەلەر بۇگىندە اسا وزەكتى بولىپ وتىر. بۇل تۋرالى ەلباسى ءوزىنىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا وتاندىق مال شارۋاشىلىعىن بۇرىننان قالىپتاسقان تاريحي داستۇرلەردى جانە جاڭا عىلىمي-تەحنيكالىق باسقارۋدى ەسكەرە وتىرا قايتا جانداندىرۋ كەرەك ەكەنىن اتاپ وتكەن بولاتىن.
ەلىمىزدە اۋىل شارۋاشىلىعى اياسىنداعى جەر قاتىناستارى, نەگىزىنەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جەر كودەكسىمەن جانە «شارۋا نەمەسە فەرمەر قوجالىقتارىنىڭ قىزمەتى تۋرالى» زاڭمەن رەتتەلەدى. دەگەنمەن, جوعارىدا اتالعان نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر جايىلىم رەسۋرستارىن باسقارۋ جانە ۇتىمدى پايدالانۋ سالاسىندا تۋىندايتىن كەڭ اۋقىمدى ماسەلەلەردى جەتكىلىكتى دەڭگەيدە رەتتەي المايدى. سوندىقتان جايىلىمدىق القاپتى قۇقىقتىق رەتتەۋدىڭ شەكتەۋلىگىنە بايلانىستى, اۋىل تۇرعىندارىن جايىلىممەن قامتاماسىز ەتۋ ءبۇگىندە وزەكتى پروبلەماعا اينالعان.
وسىعان بايلانىستى جايىلىم پايدالانۋشىلار مەن جايىلىم مەنشىكتەرىنىڭ اراسىنداعى قۇقىقتىق قاتىناستاردى رەتتەۋدى قاراستىرۋ ماقساتىندا جەكە جايىلىم تۋرالى زاڭ قابىلداۋدىڭ قاجەتتىگى تۋىنداپ وتىر. وسى سەبەپتى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ اگرارلىق ماسەلەلەر كوميتەتىنىڭ ءبىر توپ دەپۋتاتى, مال شارۋاشىلىعى سالاسىن دامىتۋدى نىعايتۋ جانە جاقسارتۋ ءۇشىن, ەل تابيعاتىنىڭ بايلىعىن ءتيىمدى دە ۇتىمدى پايدالانۋدى رەتتەيتىن قۇقىقتىق اسپەكتىلەر كورسەتىلگەن جايىلىم القاپتارى تۋرالى زاڭ جوباسىن ازىرلەۋدە.
ەڭ ءبىرىنشى, زاڭ جوباسىندا بۇرىن قۇقىقتىق الاڭدا انىقتالماعان جايىلىم القاپتارىن رەتتەيتىن ۋاكىلەتتى ورگاندى انىقتاۋ تۋرالى نورما ۇكىمەتكە جۇكتەلگەن. ءىس جۇزىندە اسا ۇلكەن اۋماقتاعى جايىلىمدىق القاپتار كەرەكتى دەڭگەيدە تولىق كولەمىندە رەتتەلمەگەن جانە زاڭ ءجۇزىندە باسقارۋ جۇيەسى جەتىلدىرىلمەگەن بولاتىن.
ودان باسقا, زاڭ جوباسىندا ءار ءوڭىردىڭ تابيعي جاعدايلارىن ەسكەرە وتىرىپ, ولار ءار دەڭگەيدە بولعاندىقتان, وڭىرلەر بويىنشا اۋىل شارۋاشىلىعى مالدارىن ۇستاپ-باعۋدىڭ شەكتەگى نورماتيۆتەرىن بەكىتۋ قۇقىعىن ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ مەنشىگىنە بەرۋ قاراستىرىلعان. مۇنداي نورمانى ەنگىزۋدىڭ ناتيجەسىندە اۋىل ماڭىنا جاقىن ورنالاسقان جايىلىمدىق جەرلەرگە مالدىڭ تىعىزدىعىنان تۇسەتىن سالماق ايتارلىقتاي ازايادى جانە جايىلىمدىق جەرلەردىڭ ءب ۇلىنۋىنىڭ, توزۋىنىڭ جانە ناشارلاپ كەتۋىنىڭ الدىن الۋعا بولادى.
سونداي-اق, زاڭ جوباسىندا جايىلىمدى ءتيىمدى پايدالانۋعا, جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋدىڭ قۇقىقتارىن كەڭەيتۋگە باعىتتالعان تۇزەتۋلەر قاراستىرىلعان, دالىرەك ايتقاندا, ءتيىستى وڭىرلەردە جايىلىمدى باسقارعان جانە بولگەن كەزدەردە ءتيىمدى پايدالانۋ, اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردىڭ, اۋداندىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ شەكارالارىنا جاقىن ورنالاسقان جايىلىمدىق جەرلەردى انىقتاۋ, جايىلىم پايدالانۋشىلارعا جەر ءبولۋ تۋرالى ۇسىنىستار دايىنداۋ, سونداي-اق, جايىلىمدى پايدالانۋ مەن باسقارۋ تۋرالى جوسپاردى دايىنداۋ كوزدەلگەن.
بۇل نورمالار جايىلىم پايدالانۋشىلار مەن جايىلىم القاپتارىنىڭ مەنشىكتەرى اراسىنداعى جايىلىمدىق ۋچاسكەلەردى ءبولىسۋ كەزىندەگى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ كوكەيىندە جۇرگەن سۇراقتارىنا قاتىستى اتقارۋشى ورگاندارعا, نەعۇرلىم دەموكراتيالىق شەشىمدەر قابىلداۋ ءۇشىن حالىقتىڭ ىقپال ەتۋىنە جاعداي تۋعىزادى. ال وسى ارادا اتاپ كورسەتەتىن ءبىر جايت – بۇگىنگە دەيىن بارلىق جايىلىم پايدالانۋشىلاردىڭ, جايىلىمدى ءبولۋ تۋرالى پروبلەمالىق ماسەلەلەرى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ تىكەلەي قاتىسۋىنسىز شەشىلىپ كەلدى. نارىق زامانىندا ءوزىڭنىڭ جەكە شارۋاشىلىعىڭدى جالعىز دامىتۋ, تاجىريبە كورسەتىپ وتىرعانىنداي, بۇگىندە مۇمكىن ەمەس.
وسى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن زاڭ جوباسىندا حالىقتىڭ جەكە اۋلاسىندا, شارۋا (فەرمەر) قوجالىقتارىندا تۇرعان اۋىل شارۋاشىلىعى مالدارىن كووپەراتسيالاۋ ارقىلى ءتيىستى اكiمشiلiك-اۋماقتىق قۇرىلىم بىرلىگىنە جاتاتىن اۋىل شارۋاشىلىعى مالدارى يەلەرىنىڭ مۇددەسىن قورعاۋ ماقساتىندا جايىلىم پايدالانۋشىلاردى بىرىكتىرۋ نورماسى قاراستىرىلعان. زاڭ جۇزىندە ەلىمىزدە باسقا قورلارعا اۋىسىپ كەتكەن جايىلىمدىق جەرلەر بارشىلىق. ولاردىڭ ىشىندە 8,4 ميلليون گەكتار جايىلىم ورمان قورىنا جاتاتىن جەردىڭ قۇرامىندا جانە 3,0 ميلليون گەكتار جايىلىم ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتاردىڭ قۇرامىندا, سونداي-اق, 97,8 مىڭ گەكتار جايىلىم سۋ قورىنا جاتاتىن جەردىڭ قۇرامىنا ءوتىپ كەتكەن.
ال بۇل جەرلەردى رەتتەيتىن نورمالار بولماعاندىقتان, مالدى جايۋعا پايدالانۋعا بەرۋ جاعدايلارى قاراستىرىلماعان.
وسىعان بايلانىستى سۋ جانە ورمان كودەكستەرىنە جانە «ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار تۋرالى» زاڭعا ءتيىستى تولىقتىرۋلار مەن وزگەرىستەر ەنگىزۋ كوزدەلىپ وتىر, ونىڭ ىشىندە ورمان, سۋ قورلارىنىڭ جەرىنە جانە ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتىڭ قۇرامىنداعى جەرگە كىرەتىن جايىلىمدار جەكە جانە زاڭدى تۇلعالارعا مال جايۋ ءۇشىن بەرىلۋى ءتيىس بولماق. سونداي-اق, زاڭ جوباسىنا سايكەس, وبلىستىڭ اۋداندارى اراسىنداعى جانە وبلىستار اراسىنداعى شالعاي جايىلىمدىق ۋچاسكەلەردى پايدالانۋ جانە ءبولۋ ءتارتىبى بولەك باپ ارقىلى رەتتەلەتىن بولادى. سول سياقتى, شالعاي جايىلىمدىقتىڭ ينفراقۇرىلىمىن جاقسارتۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى جانە جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ ورگاندارىنىڭ ۋاكىلەتتىلىگى كەڭەيتىلگەن.
تۇتاستاي العاندا, زاڭ جوباسىن قابىلداۋ وڭ باعالاناتىن بىرقاتار الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق جانە ەكولوگيالىق ناتيجەلەرگە اكەلەدى:
بىرىنشىدەن, حالىقتى ساپالى ءارى ارزان مال ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى;
ەكىنشىدەن, ەت ەكسپورتىنىڭ الەۋەتىن ارتتىرادى;
ۇشىنشىدەن, جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردى جانە شالعايداعى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا, مال باسىن ارتتىرۋعا, جەمشوپ قورىن دايىنداۋعا, سونداي-اق, ەكولوگيالىق تۇرعىدان تازا مال شارۋاشىلىعى ءونىمىنىڭ وزىندىك قۇنىن تومەندەتۋگە جاعداي جاسايدى.
جەكسەنباي دۇيسەباەۆ,
ءماجىلىس دەپۋتاتى,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.
داعدارىس ورتالىقتارىندا پروبلەمالار بار
تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق پروفيلاكتيكاسى تۋرالى زاڭعا سايكەس, بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە پسيحولوگيالىق جانە فيزيكالىق جابىرلەۋ قاتەرىن توندىرەتىن قولايسىز وتباسىلىق-تۇرمىستىق قارىم-قاتىناستار سەبەبىنەن اۋىر ومىرلىك جاعدايعا تاپ بولعان ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن, بوستاندىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋعا باعىتتالعان قۇقىقتىق, ەكونوميكالىق جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق شارالار كەشەنىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا ون داعدارىس ورتالىعى جۇمىس ىستەۋدە. تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق سالدارىنان ومىرلىك قيىن جاعدايعا ۇشىراعان ايەلدەر مەن ولاردىڭ كامەلەتكە تولماعان بالالارىنا مەملەكەت تاراپىنان كەشەندى الەۋمەتتىك-وڭالتۋ كومەگىن كورسەتۋ داعدارىس ورتالىقتارى قىزمەتىنىڭ نەگىزگى ماقساتى بولىپ تابىلادى. سونىمەن قاتار, قازىرگى تاڭدا داعدارىس ورتالىقتارىنىڭ جۇمىس ىستەۋى بويىنشا ستاندارتتار, رەگلامەنت, ەرەجەلەر جانە وزگە دە ۇيىمداستىرۋ شارالارى جوقتىڭ قاسى. وسى ورايدا, ولار ءوز قىزمەت ەرەكشەلىكتەرىندە كومەك سۇراعان جاندارعا سۋبەكتىلىك وزگەشەلىكتەر مەن قاجەتتىلىكتەردى كوزدەمەيتىن مەديتسينالىق-الەۋمەتتىك مەكەمەلەردىڭ ارناۋلى الەۋمەتتىك قىزمەتتەر ۇسىنۋ ءتارتىبىن باسشىلىققا الۋعا ءماجبۇر. مىسالى, جۇكتى ايەلدەرگە جانە ەمىزەتىن بالاسى بار ايەلدەرگە ارنالعان تاماقتانۋ, جاڭا تۋعان بالالاردى گيگيەنالىق جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتۋ نورمالارى جانە تاعى دا باسقالار. مىندەتتى نورماتيۆ كەشەندەرىنىڭ جوقتىعى سالدارىنان داعدارىس ورتالىقتارى كوپتەگەن پروبلەمالارعا تاپ بولادى. ماسەلەن, كوپ جاعدايدا كومەك سۇراعان ازاماتتاردىڭ كۋالاندىراتىن قۇجاتتارى بولمايدى, تۇرعىلىقتى جەرى بويىنشا تىركەلمەيدى, سونداي-اق, قۇجاتتاردى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ, جۇمىسقا ورنالاستىرۋ, مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ, مەديتسينالىق ۇيىمدارعا ورنالاستىرۋ بويىنشا شارالار كەشەنىن جانە ارناۋلى الەۋمەتتىك قىزمەتتەر كورسەتۋدىڭ كەپىلدەندىرىلگەن كولەمىن ۇسىنۋ كەزىندە قيىن جاعدايعا اكەلەتىن قولايسىز ماتەريالدىق, فيزيكالىق, پسيحولوگيالىق-ەموتسيالىق جاعدايلار كەزدەسەدى. وسىعان وراي ۇكىمەت ومىرلىك قيىن جاعدايعا تاپ بولعان ازاماتتارعا مەملەكەت تاراپىنان بارىنشا تولىق جانە ۋاقتىلى كومەك كورسەتۋ ماقساتىندا ستاندارتتاردى ازىرلەۋدى جەدەلدەتسە, سونىمەن قاتار, الەۋمەتتىك قورعاۋ, جۇمىسقا ورنالاستىرۋ, جۇمىسپەن قامتۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ سالالارى بويىنشا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قۇزىرەتى مەن ۇيلەسىمدىلىگىن رەتتەيتىن قولدانىستاعى زاڭناماعا ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزسە, كومەككە مۇقتاج ادامدار ءۇشىن ۇلكەن ساۋاپتى ءىس اتقارار ەدى. مايرا ايسينا, ءماجىلىس دەپۋتاتى.قازاقستاندا كاسىپكەرلەرگە بارلىق جاعداي جاسالعان
ءماجىلىستىڭ ەكونوميكالىق رەفورما جانە وڭىرلىك دامۋ كوميتەتىندە وتكەن سەيىتسۇلتان ايىمبەتوۆتىڭ جەتەكشىلىگىندەگى كەڭەيتىلگەن وتىرىستا «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە ورتا جانە شاعىن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىن قولداۋدىڭ مەملەكەتتىك شارالارى» تاقىرىبى تالقىلاندى, دەپ حابارلادى ءماجىلىستىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى. باسقوسۋدا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترى ەربولات دوساەۆ بايانداما جاسادى. «سىزدەرگە «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى بويىنشا شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتۋدىڭ بولاشاعى جانە ءناتيجەلەرى تۋرالى بايانداۋعا رۇقسات ەتىڭىزدەر. بۇگىن «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى كاسىپكەرلەر اراسىندا تانىمال جانە تالاپ ەتىلەتىن باعدارلاما ەكەنى وزدەرىڭىزگە بەلگىلى. باعدارلاما اياسىندا كاسىپكەرلەردى سۋبسيديالاۋعا جانە ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ نەسيەلەرى بويىنشا ولارعا كەپىلدەمە بەرۋگە, ءوزدەرىنىڭ جاڭا بيزنەس باستامالارىنا گرانت الۋىنا, جەتپەي تۇرعان ينجەنەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىمدى سالۋىنا, سونىمەن قاتار, وقۋعا, شەتەلدەردە تاعىلىمداما الۋعا, سەرۆيستىك قولداۋ جانە مامانداندىرىلعان كونسالتينگ ارقىلى بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ تۇرىندەگى قولداۋ قۇرالدارىن الۋعا مۇمكىندىكتەرى بار», دەدى مينيستر. سونداي-اق, ول باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بۇعان دەيىن قانشاما قارجى بولىنگەنىن, 2015 جىلعا 51,8 ملرد. تەڭگە جانە داعدارىسقا قارسى شارا رەتىندە شوب جوبالارىنا ينفراقۇرىلىم سالۋ ءۇشىن ۇلتتىق قوردان 10 ملرد. تەڭگە بولىنگەنىن ايتتى. سونىمەن قاتار, شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە قولداۋ كورسەتۋ ارقىلى قانداي ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىلگەنىن جىلىكتەپ بەردى. «بۇگىنگى كۇنگە باعدارلاما اياسىندا قولداۋدىڭ بارلىق شارالارىمەن 230 442 كاسىپكەر قامتىلعان, – دەدى ول. – قولداۋ شارالارىن ىسكە اسىرۋ ناتيجەسىندە 237 مىڭنان استام جۇمىس ورىندارى قۇرىلدى جانە ساقتالدى. باعدارلاما اياسىندا 2010 جىلدان باستاپ وعان قاتىسۋشى كاسىپكەرلەرمەن 174,4 ملرد. تەڭگە سالىق تولەنىپ, 2 503,3 ملرد. تەڭگەگە ءونىم ءوندىرىلدى. جالپى ايتساق, «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى ءتيىمدى, ويتكەنى, جوسپارلانعان كورسەتكىشتەر بۇگىنگى كۇنى ورىندالىپ وتىر». دەگەنمەن, باعدارلامانىڭ قازىرگىدەن دە ءتيىمدى ىسكە اسىرىلۋى اكىمدىكتەردىڭ ءىس-ارەكەتتەرىنە بايلانىستى ەكەنى دە اتاپ كورسەتىلدى. سونداي-اق, مينيستر باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە قۇرالدار مەن بيزنەستى مەملەكەتتىك قولداۋ تەتىكتەرىن ودان ءارى جانداندىرۋ بويىنشا جۇمىستاردى مينيسترلىك ۋاقتىلى ءجۇزەگە اسىراتىندىعىنا سەنىم ءبىلدىردى. وتىرىستا «دامۋ» كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قورى» اق باسقارماسىنىڭ ءتورايىمى ل.يبراگيموۆا, ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى باسقارماسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, باسقارما مۇشەسى ن.التاەۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتى ا.پەرۋاشەۆ ءسوز سويلەپ, دەپۋتاتتاردى اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستاردان حاباردار ەتتى. كوميتەت وتىرىسىنا قاتىسقان كاسىپكەرلەر دە ءسوز الىپ, «قازاقستاندا بۇگىن جاقسى جۇمىس ىستەمەگەندە قاشان ىستەيمىز. كاسىپكەرلەرگە بارلىق جاعداي جاسالىپ جاتىر», – دەپ وسى ءمۇمكىندىكتەردى تۋعىزۋعا باسشىلىق جاساپ وتىرعان ەلباسىنا ريزاشىلىقتارىن ءبىلدىردى.ارنايى ۋاكىلدىڭ ساپارلارى
قازاقستان پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى قۋانىش سۇلتانوۆ مەملەكەت باسشىسىنىڭ ارنايى ۋاكىلى رەتىندە سلوۆاك رەسپۋبليكاسىنا ساپارمەن باردى. ساپار ماقساتى 2017-2018 جىلدارى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگىنە قازاقستاننىڭ كانديداتۋراسىن ىلگەرىلەتۋ, سونداي-اق, ەكى ەل اراسىنداعى پارلامەنتارالىق ءوزارا ارەكەتتەستىكتىڭ قازىرگى جاعدايى مەن بولاشاعىن تالقىلاۋ بولدى. ساپار شەڭبەرىندە ق.سۇلتانوۆتىڭ سلوۆاكيا پرەزيدەنتى اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسى يان شوتپەن, وسى ەل ۇلتتىق كەڭەسى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى ميروسلاۆ چيجبەن جانە «سلوۆاكيا – قازاقستان, بەلارۋس, مولدوۆا, ارمەنيا, ازەربايجان, قىرعىزستان, وزبەكستان, تاجىكستان, گرۋزيا» پارلامەنتتىك دوستىق توبىنىڭ باسشىسى روبەرت مادەيمەن كەزدەسۋلەرى بولىپ ءوتتى. يا.شوتپەن بولعان سۇحبات بارىسىندا ق.سۇلتانوۆ سلوۆاك رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى اندرەي كيسكانىڭ اتىنا 2016 جىلى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگىنە سايلانۋىندا قازاقستاننىڭ ۇسىنىمىن قولداۋ ءجونىندەگى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جولداۋىن تابىس ەتتى. تاراپتار ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستاردىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق سالالاردا دامۋ بولاشاعىن تالقىعا سالدى. سونىمەن قاتار, ايماقتىق جانە حالىقارالىق ساياساتتىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى بويىنشا ۇستانىمداردىڭ ۇقساستىعى اتاپ كورسەتىلىپ, ەكى مەملەكەت اراسىنداعى الەۋەتتى ەسكەرە وتىرىپ, ساۋدا جانە ينۆەستيتسيالىق ىنتىماقتاستىقتى جانداندىرۋ قاجەتتىلىگى باسا ايتىلدى. * * * قازاقستان پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى قۋانىش سۇلتانوۆ مەملەكەت باسشىسىنىڭ ارنايى ۋاكىلى رەتىندە چەح رەسپۋبليكاسىنا دا ساپارمەن باردى. پراگا قالاسىنا ساپارى شەڭبەرىندە قازاقستاندىق دەپۋتاتتىڭ چەحيا پرەزيدەنتى ميلوش زەمانمەن جانە چەحيا پارلامەنتى دەپۋتاتتار پالاتاسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ۆويتەح فيليپپەن كەزدەسۋلەرى ءوتتى. ق.سۇلتانوۆ م.زەمانعا قازاقستاننىڭ كانديداتۋراسىن 2017-2018 جىلدارى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگىنە ىلگەرىلەتۋ جونىندەگى ەلباسىنىڭ جولداۋىن تاپسىرىپ, چەح تاراپىن ايماقتىق جانە حالىقارالىق تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ, ونىڭ ىشىندە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جانە قارۋسىزدانۋ سالالارىنا قوسقان قازاقستاننىڭ ۇلەسىمەن قاتار, كوپجاقتى ديپلوماتيا سالاسىنداعى ەلىمىزدىڭ بەلسەندى قىزمەتى تۋرالى حاباردار ەتتى. چەحيا پارلامەنتى دەپۋتاتتار پالاتاسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارىمەن سۇحبات بارىسىندا تاراپتار قازاقستان-چەحيا پارلامەنتارالىق قاتىناستارىنىڭ تۇراقتىلىعىن جانە ەكى ەلدىڭ پارلامەنتتىك دەلەگاتسياسى وكىلدەرى ساپارلارىنىڭ جيىلىگىن اتاپ ءوتىپ, قازاقستان پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتى مۇشەلەرىنىڭ چەح رەسپۋبليكاسىنا ساپارىنىڭ دايىندىعىن تالقىلادى. ساۋلەبەك ءبىرجان.سەناتتاعى انىقتامالىق تانىستىرىلىم
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىندا بۇۇ بوسقىندار ىستەرى جونىندەگى جوعارعى كوميسسار باسقارماسىنىڭ (بجكب) استاناداعى وكىلدىگىمەن بىرلەسە ازىرلەنگەن «ازاماتتىعى بار جانە ازاماتتىعى جوق ادامدار» انىقتامالىعى تانىستىرىلدى, دەپ حابارلادى وسى پالاتانىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى. انىقتامالىقتىڭ ماقساتى – حالىقارالىق قۇقىقتىڭ, اتاپ ايتقاندا, 1954 جىلعى اپاتريدتەر مارتەبەسى تۋرالى كونۆەنتسيانىڭ قورعاۋىندا جۇرگەن ازاماتتىعى جوق ادامداردىڭ قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرى, سونداي-اق, ازاماتتىعى بولماۋىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى تۋرالى اڭگىمەلەۋ. تۇساۋكەسەردى اشا كەلىپ, سەناتتىڭ حالىقارالىق قاتىناستار, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى يكرام ادىربەكوۆ قازىرگى كەزدەگى ازاماتتىق بەرۋ, بەرمەۋ جانە جوعالتۋ ءجونىندەگى حالىقارالىق زاڭدار جۇيەسىنە قاراماستان, بۇكىل الەمدە ميلليونداعان ادام ازاماتتىعى بولماي ءومىر سۇرۋگە ءماجبۇر ەكەنىن اتاپ ءوتتى. بۇۇ بجكب مالىمەتتەرى بويىنشا, بۇكىل الەمدە ەڭ از دەگەندە ازاماتتىعى جوق 10 ميلليونداي ادام بار كورىنەدى. ازاماتتىعى بولماۋ ءبىلىم الۋعا, دارىگەرلىك قىزمەتكە, زاڭدى جۇمىسقا ورنالاسۋعا, ەركىن ءجۇرىپ-تۇرۋعا قول جەتكىزە الماي, بولاشاعى بەلگىسىز, ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن سەنىمسىز ءومىر كەشۋ دەگەندى بىلدىرەدى. سوندا دا ازاماتتىعى جوقتىقتىڭ جانە جاڭا جاعدايلاردىڭ پايدا بولۋىنىڭ الدىن الۋ ماسەلەلەرىن شەشۋدە ورتالىق ازيا ەلدەرى بەلسەندى قىزمەت ەتىپ كەلەدى. سونداي مىسالداردىڭ ءبىرى 2014 جىلعى ناۋرىزدا بۇۇ بجكب مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلۋىن ايتۋعا بولادى. بۇل ەلدەگى ادامداردىڭ ازاماتتىعى بولماۋىنىڭ الدىن الۋ جونىندەگى قازاقستاننىڭ تابىستى قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان تىعىز ىنتىماقتاستىققا نەگىز بولادى. «ازاماتتىعى بولماۋ ماسەلەلەرىن شەشۋ جونىندەگى قازاقستاننىڭ جەتىستىكتەرى حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالدى. كەلەسى قادام – ازاماتتىعى بولماۋدىڭ الدىن الۋ, قۇقىقتىق رەفورمالار ارقىلى ونىڭ پايدا بولۋىنىڭ تۇپكى سەبەپتەرىن جويۋ», دەپ اتاپ ءوتتى بۇۇ بجكب ايماقتىق وكىلى جانە ورتالىق ازياداعى ايماقتىق ۇيلەستىرۋشىسى بەرنارد دويل. شارانى قورىتىندىلاي كەلىپ, يكرام ادىربەكوۆ قازىرگى كەزدە بۇل ماسەلەنى شەشۋدە ساپالى تۇرعىدا جاڭا قادام قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. بۇل ادامداردىڭ ازاماتتىعى جوق بولۋىنا قاتىستى ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ ءتيىمدى ءادىستەرىن ءازىرلەۋ, ياعني حالىقارالىق قۇقىقتاردىڭ قورىتىندىسى مەن الەمدىك قوعامداستىقتاعى ەلدەردىڭ ۇلتتىق زاڭنامالارىنداعى قۇقىقتىق الشاقتىقتاردى جويۋ بولىپ تابىلادى.فوتوكۇندەلىك
سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان وماروۆ.
