يندەر اۋدانىنداعى ءايىپ قاجى اتىنداعى مەشىت
ءايىپ بەكەن ۇلى قازىرگى يندەر اۋدانى اۋماعىنداعى تولىباي قۇمىنداعى «جيدەباي» دەگەن جەردە 1838 جىلى دۇنيەگە كەلىپ, وسى جەردە 1931 جىلى قايتىس بولعان. XIX عاسىردا ءومىر سۇرگەن بەرىش رۋىنىڭ وكىلدەرى باينەكە دە, بەكەن دە ءدىني جوعارعى ءبىلىمدى ءارى شارۋالى باي ادامدار بولعان. مۇراتبەك كاسپي ۇلى جاحاتوۆتىڭ «قۇلپىتاستار سويلەيدى» كىتابىنىڭ 73-بەتىندە: «جاڭگىر حاننىڭ بۇيرىعىمەن تىلەۋ ۇلى باينەكە بۇكىل جايىق رۋىنىڭ مولداسى بولىپ 28.07.1841 جىلى تاعايىندالدى», دەپ جازىلعان. وسىنداي ءبىلىمدى جانۇيادا تاربيەلەنگەن ءايىپ العاشىندا «جالپاقتالداعى» مەدرەسەدە, كەيىن قازان قالاسىنداعى جوعارعى دارەجەدە ءدىني ءبىلىم بەرەتىن وقۋ ورنىندا وقىپ, ءبىلىم الادى.
ەلگە اقىل-پاراساتى مەن ءبىلىم-بىلىگىمەن تانىلعان ءايىپ بەكەن ۇلىن پاتشا وكىمەتى 17 جاسىندا تولىباي, تۋما قۇمىن جايلاعان قازاق اۋىلدارىنا ستارشىن ەتىپ سايلايدى.
ءايىپ بەكەن ۇلى ستارشىن پراۆيتەلدىڭ كومەكشىسى, كەڭەسشىسى قىزمەتتەرىن 51 جىل اتقارعان.
جايىق بويىنداعى كازاك-ورىستارمەن تاتۋ-كورشىلىك ساياساتتى بەرىك ۇستاعان. ناتيجەسىندە ارادا تۇسىنبەستىك, كەلىسپەۋشىلىك, كيكىلجىڭ بولماعان.
ەل ىشىندەگى ۇرلىق-قارلىقتى, زورلىقتى, وزبىرلىقتى, الىمجەتتىكتى قورقىتىپ تىيا المايتىنىن بىلگەن ءايىپ بۇدان قۇتىلۋدىڭ جولى تەك ءدىني تولىق ساۋاتتىلىق دەپ باعامداعان.
ءايىپ 1900 جىلى قۇم وڭىرىندە تۇڭعىش ءزاۋلىم مەشىت سالدىرىپ, بىلىكتى مولدالار الدىرىپ, ءدىني تولىق ساۋاتتاندىرۋ جۇمىسىن قولعا العان. مەككەگە قاجىلىققا ءۇش رەت بارعان.
1894 جىلى پاتشانىڭ تاققا وتىرۋ سالتاناتىنا قاتىسىپ, جولشىباي ورىس قالالارىندا بولىپ, ۇرپاعىنىڭ سول ءداۋىردىڭ تالابىنان, ياعني وركەنيەتتەن قالىپ بارا جاتقانىن بولجاپ, ءبىلىم قۋا باستايدى. پايعامبارىمىزدىڭ س.ع.س. «ەڭ ابزال ساداقا – مۇسىلماننىڭ عىلىم ۇيرەنىپ, سوسىن ونى مۇسىلمان باۋىرىنا ۇيرەتۋى» دەگەن حاديسىنە ساي, 1907 جىلى مەشىت جانىنان ورىس ءتىلىن ۇيرەتەتىن مۇعالىم جالداپ, «نارىن» قۇم وڭىرىندە العاش ورىس ءتىلىن ۇيرەتۋ ساباعىن باستايدى. ورىستان عىلىم ۇيرەنۋ, ورىسقا تاۋەلدى بولۋ دەگەن ءسوز ەمەس. ورىستار دا عىلىمدى باتىستان ۇيرەندى, ال باتىستىڭ عىلىمدى شىعىستان, دالىرەك ايتقاندا مۇسىلمانداردان العانى تاريحي شىندىق.
وقىپ جۇرگەن جاستاردىڭ اراسىنان ساباققا زەيىندى, العىر دەگەندەرىن ىرىكتەپ, مۇعالىمدەر دايارلايتىن وقۋ ورىندارىنا جىبەرىپ, ءوز قارجىسى ەسەبىنەن مۇعالىمدەر دايارلايدى.
1913 جىلى رومانوۆتار ديناستياسىنىڭ 300 جىلدىق مەرەيتويىنا پاتشادان ادەيى شاقىرتۋ الىپ, پاتشادان ءوز قارجىسى ەسەبىنەن مەكتەپ اشۋعا رۇقسات الادى.
1913-1914 وقۋ جىلىنان باستاپ, ءوزى وقىتىپ دايارلاعان مۇعالىمدەردى پايدالانىپ, مەشىتتى مەكتەپكە, مەدرەسە ءۇيىن جاتاحاناعا اينالدىرىپ, قۇم وڭىرىندە العاشقى زايىرلى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپ اشقان. ءايىپ قاجى ءوزى دە ورىس تىلىندە ساباق بەرىپ, بالالاردىڭ قانشالىقتى ءبىلىم العانىن تەكسەرىپ, اڭگىمەلەسىپ (ورىس تىلىندە) وتىرعان.
بۇل مەكتەپ 1927-1928 وقۋ جىلىنا دەيىن جۇمىس ىستەپ, بىرنەشە مەملەكەت قايراتكەرلەرى مەن عالىمدار شىققان.
ءايىپ قاجى وسى «كوكمەشىت» مەكتەبىن 1928-1929 وقۋ جىلىنان باستاپ مەملەكەت مەنشىگىنە وتكىزگەن.
ءايىپ قاجى 1914 جىلدان «پراۆدا» گازەتىن الدىرىپ وقىعان. وسى گازەتتەن وقىعاندارىن جانە ءوزىنىڭ بولجامدارىن ءوزىم دەگەن ادامدار ارقىلى حالقىنا جەتكىزىپ, جاڭا قوعام ورنايتىنىن, ونىڭ ءتارتىبى مەن تالابىن ورىنداۋ كەرەكتىگىن كۇن ىلگەرى ءتۇسىندىرىپ وتىرعان. وسىنىڭ ناتيجەسىندە ەلدە جاڭا قوعام ورناۋدا ەشقانداي تولقۋلار بولماعان.
ءايىپ قاجىنىڭ, مۇعالىمدەرىنىڭ حالىق اراسىندا جۇرگىزگەن پارمەندى ناسيحات جۇمىسىنىڭ ارقاسىندا, حالىق جاڭا قوعامعا مۇشەلىككە ءوتىپ, توز, ارتەل, سەرىكتەستىككە بىرىگىپ ەڭبەك ەتۋلەرىنىڭ ناتيجەسىندە 1930-1933 جىلدارداعى اشتىققا نارىن قۇم ءوڭىرىن جايلاعان قازاق اۋىلدارى ۇشىراعان جوق.
جاڭا ۇكىمەت قىزمەتكەرلەرى ءايىپتىڭ ادال ەڭبەگىن, ياعني حالقىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن جاڭا قوعامعا ادالدىعىن ەسكەرىپ جاۋاپقا تارتپاعان. ونىڭ ەڭبەگى حالىق جادىندا عاسىردان كوپ ۋاقىت وتسە دە ساقتالىپ كەلەدى.
تولەگەن جاڭاباي,
ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى
اتىراۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ
قۇرمەتتى پروفەسسورى,
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى
