شاھار مەن شايىر (باباتايدىڭ ءبىر ۇلى)

باباتاي – اقتوبە وبلىسىنىڭ تەمىر اۋدانىنداعى اۋىلدىڭ اتى. سول وڭىردە باباتاي دەگەن وزەن دە بار. وسى ايماقتا ومىرگە كەلگەن اقىن ەرتاي اشىقباەۆ شىعارماشىلىق كرەدوسىن بارشا جۇرتقا  بىلايشا تانىتادى:

مەشىن جىلى باباتايدا تۋعالى,

ءبىزدىڭ باستان ءبىراز ءومىر زۋلادى.

تىرشىلىگىم ولەڭىمنىڭ وزىندەي –

بىردە جاقسى, بىردە جامان شۋماعى.

ءوز-وزىنە سىن كوزبەن قاراپ, «بىردە جاقسى, بىردە جامان» دەپ وي قورىتقانىنا قاراماستان, ەل-جۇرت باباتايدىڭ بالاسىن ءتاۋىر اقىن دەپ بىلەدى. ولەڭ ولكەسىنە جاڭالىق اكەلگەن شايىر دەپ ۇعادى. وڭىردە جۇرسە دە, كوڭىلدە جۇرەتىن جىر جۇيرىگى دەپ توپشىلايدى. كوزىقاراقتى قازاق ەگەر ولەڭنىڭ اۆتورىنا ريزا بولسا, ارتىق-اۋىس ەپيتەت-سەپيتەتتى قولدانىپ اۋرە بولماي-اق, «ول – اقىن!», – دەپ ءبىر-اق كەسەدى. بۇل – كەز كەلگەن مارتەبەلى سىيلىقتان كەم تۇسپەيتىن سۇبەلى ءسوز. ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز ەرتاي اشىقباەۆ مۇنداي بيىك باعاعا تالاي رەت يە بولدى.

ەرتاي اقىن باباتاي اۋىلىن عانا ەمەس, باباتاي وزەنىن دە جىرعا قوستى. «مىنا جاتقان باباتايدىڭ وزەنى, ماقتاۋعا دا, داتتاۋعا دا توزەدى», – دەپ تەبىرەنە تولعادى. سوعان قاراپ, اقىرى اقىن بولعان سوڭ, نەگە «باباتاي ۇلى» دەگەن ادەبي بۇركەنشىك ەسىمدى يەلەنە سالمادى ەكەن دەپ ويلايسىڭ كەيدە. ول وسى ءبىر تاعىلىمدى تاحاللۋستى تۇمار ەتىپ تاعىپ السا, قازاق جىرىنا قوس باباتاي ۇلى ارتىق ەتپەس ەدى. 

ءۇش جۇزگە جۋىق تۇرعىنى بار, قۇم باسقان باباتايدى شاھاردان كەم كورمەي, شالقىپ جىرلايتىن ەرتايدىڭ پوەزيا­سىندا قالا ۇعىمى مەيلىنشە كورىنىس تاپتى. اسىرەسە كەڭ تانىلعان تۇسى – قوجا ءحافيزدىڭ «شيرازدىڭ بۇل ارۋىن پەرىشتەگە تەڭەر ەم, ءبىر مەڭىڭە سامارقاند پەن بۇحارانى بەرەر ەم», – دەگەن ولەڭ جولىن ەفيگراف ەتىپ الىپ:

سانامداعى سۇلۋلاردى شەگەرەم,

سالتاناتپەن جاريا ەتەم دوسقا دا:

قوس مەڭ ءۇشىن مەن ءتورت قالا بەرەر ەم,

ءبىر مەڭ ءۇشىن بەرسە حافيز قوس قالا, –

دەپ شابىتتانىپ جىر جازاتىن كەزى. الماتىدان وقۋ ءبىتىرىپ اقتوبەگە كەلگەن ەرەكەڭ مەڭدى قىزعا ءوزى جۇمىسقا تۇرعان وبلىستىق گازەتتىڭ رەداكتسياسىندا جولىقتى. سۇلۋ بويجەتكەن سەكرەتاريات قىزمەتكەرى ەكەن. ماقتىمق ۇلىنىڭ مەڭلىسى سياقتى بادەندى كورىندى. ءبىر ەمەس, ەكى مەڭى بار. ادەتتە مۇنداي قىزدار مەڭىنە بايلانىستى ەسىمدى ەنشىلەۋشى ەدى. اتى – كۇلاي. ءبىر شاھاردان ەكىنشى شاھارعا قونىس اۋدارعان شيراق شايىر وزگە اقىندار سەكىلدى «كوزىم كەتىپ بارادى كۇلاي جاقتا, ءوزىم كەتىپ بارامىن بىلاي جاققا», – دەپ بۇرا تارتپاي, اقتوبەلىك ارۋدىڭ سوڭىنا شىراق الىپ ءتۇستى. بەينەلەپ ايتساق, جاس ماقتىمق ۇلى بالعىن مەڭلىنى قولىنا قوندىرىپ تىندى.

قوجا حافيز سۇيىكتىسىنىڭ مەڭىنە بولا قوس قالانى بەرمەككە نيەتتەنگەنىمەن, ءوزى تۇرىپ جاتقان شيرازدى سىيلايمىن دەگەن جوق-تى. سول سياقتى ەرەكەڭ دە اقتوبەنى بۇگىپ قالدى. ءتىپتى ءتورت قالانى بەرەر ەم دەسە دە, اتاپ ايتا قويمادى. بەرىپ قايتەدى, كۇلاي جەڭەشەمىز ەكەۋى ونسىز دا اقتوبەنى مەكەندەپ قالدى. اقتوبەدەن جار تاپتى. اقتوبەدەن جىر تاپتى. بۇعان دەيىن الماتىنى جىرلاعان. ال كەپ جىرلا ەندى اقتوبەنى...

ۋانادى بارشا كوڭىل بۇل جاقتا,

ۋا, بۇل جاقتا وتە ءتاتتى مۇڭ لەبى.

ۇقتىڭىز با, ماعان نەگە قادىرلى,

اقتوبەنىڭ ۇندەمەيتىن تۇندەرى؟

بىزگە اقتوبەنى ەرتايدان كوپ جىرلاعان اقىن جوقتاي كورىنەدى. وسى ايماقتىڭ قياردى دا پيارمەن جەيتىن بۇكىل جارناماشىسى جابىلسا دا, ءبىر اقىننىڭ ءسوز سيقىرى مەن قۇمبىل قيمىلىنا ازەر ىلەسەتىن سياقتانادى. زەر سالايىقشى... شىرايلى شاھاردىڭ تىرلىگى مەن تىنىسىن («كەزەمىن تاس كوشەسىن اقتوبە­نىڭ, تىرشىلىكتىڭ تاتامىن ايان ءدامىن»), مەيىرباندىعى مەن مەيماندوستىعىن («اقتوبەگە فرانتسۋزدار كەلىپتى, كەلىپتى ولار قازاققا ەمەس,.. مۇنايعا»), ىرىسى مەن ىنتىماعىن («شالقىپ جاتىر اقتوبەنىڭ شاتتىعى, قاتار ەمىپ, تالعاۋ­لى مەن ءتاتتىنى»), كەڭپەيىلدىلىگى مەن قامكوڭىلدىلىگىن («تالاي-تالاي اقىلى مول كىسىلەر, اقتوبەنى ساعىنبايدى, ... و قالاي؟») توقتاۋسىز جىرلادى. اراسىندا ءبىلىم ىزدەپ بارعان شاعىندا بەس جىل پانا بولعان قاستەرلى قالاسىن دا ۇمىتپايدى. «شاڭ باسىلا سوققان جەلدەي سيپادى, ءدال قاسىما كەلىپ تۇرعان الماتى», – دەپ وي وربىتەدى. «الماتى عاجاپ قانداي, عاجاپ قانداي گۇلدەرى تەربەتىلگەنى. ءبىز – ەڭ باقىتتى قازاقتارداي,  جەر بەتىندەگى», – دەپ جاس كەزىن ەمىرەنە ەسكە تۇسىرەدى. 

ءسويتىپ, ەرتاي پوەزياسىنداعى «قوس قالا» ۇعىمى قوجا حافيزدەن باستاۋ السا دا, كەيىنگى جىرلارىندا ۇزدىكسىز جالعاسادى. اقىننىڭ تۇسىنىگىندە, قالا – شۋاق پەن شاتتىقتىڭ, باق پەن بەرەكەنىڭ, تۇراقتىلىق پەن تىنىشتىقتىڭ سيمۆو­لى. «بەيبىت كۇننىڭ بۇل دا ءبىر جىرى ما ەدى, جايعان جىپكە بويجەتكەن كىر ىلەدى», – دەپ قادىر اقىن جىرلاعانداي, ول قايماعى بۇزىلماعان تىرشىلىكتىڭ تۇتقاسىن دا قالانىڭ كەيپىنەن كورەدى. كورەدى دە قايتالانباس قولتاڭباسى قالعان قوس قالانى سالىستىرا ءسوز ساپتايدى:   

اقتوبەنىڭ الماتىدان نەسى كەم, 

استانادان نەمەسە؟..

ءتۇسىندىرىپ بەرەر ەدىم, كەشىگەم,

ءوزىڭ ايتشى, جەڭەشە!

ۇقتىرار ەم, جول كۇتىپ تۇر, كەشىگەم,

الماتىعا اسىقتىم.

الماتىدا, ۋاي, مەنىڭ ارتىق ەدى نەسىبەم,

بىراق ءالى اقتوبەگە عاشىقپىن!

سونىمەن, قوجا حافيز شىعىس شاھارى شيرازدى ەنشىلەسە, وعان التى عاسىردان سوڭ ءۇن قاتقان ەر كوڭىل ەرتاي اقىن اقشاڭقان اقتوبەنى مەنشىكتى مەكەنىنە اينالدىردى. جىرىن دا, جارىن دا قادىرلەي بىلەتىن ارداقتى اعامىز ءوز قالاسىنا ءوزى سۇقتانىپ, ونىڭ ءار ءمۇيىسىن تامسانا تاپسىرلەدى. اقكوڭىل اقىن كەيدە بىزگە بۇكىل جۇرتتى اقتوبەگە تابانى تيگەندەر مەن جولى تۇسپەگەندەر دەپ ەكىگە بولەتىندەي سەزىلەدى. بۇعان كوزىڭ جەتكەن سوڭ, شاتتىق كەرنەگەن شاھاردىڭ شاپاعاتى مەن شاراپاتىنا شومىلعان ءتارىزدى اسەرگە بولەنەسىڭ. ىلگەرىدە قاراعاندىلىق عيبراتتى عالىم, ارداقتى ازامات, پاراساتتى پروفەسسور عابدوللا قۇلقىباەۆ ءبىر سۇحباتىندا ءال-ءفارابيدىڭ سوزىنەن مىسال كەلتىرىپ, مىناداي پىكىر ايتقان-دى: «عۇلامانىڭ تۇجىرىمىنا سۇيەنسەك, ەگەر ءبىر قالادا ءبىر اسا زيالى ادام تۇراتىن بولسا, ول قالا – باقىتقا كەنەلگەن قالا. ال ءبىزدىڭ قاراعاندىنى سونداي دەڭگەيدەگى ەكى ادام مەكەن ەتتى. ولار – ەۆنەي بۋكەتوۆ پەن جايىق بەكتۇروۆ. دەمەك, كەنشىلەر قالاسى – ەكى ەسە باقىتتى قالا!». ەندەشە, جىلى جاڭبىرداي جىرلارىمەن اقتوبەنى ارمانسىز ايشىقتاعان ەرتاي اقىن دا, شىرايلى شاھاردىڭ ابىرويلى ازاماتىنا اينالىپ كەلە جاتقانى ايدان انىق. سوندىقتان ونىڭ:  

اقتوبەدە سايران سامال سوعادى,

كۇلەدى كۇن, تولادى اي.

اقتوبەنى كورمەگەندەر كوپ ءالى,

... وبال-اي! –

دەگەن جۇرەك تۇكپىرىندەگى سىرىن تۇسىنۋگە دە, تۇيسىنۋگە دە بولادى. ءبىر-ءبىر شاھاردى ءبىر-ءبىر شايىر بولە-جارا جىرلاسا, ولەڭىمىزدىڭ ءورىسى كەڭەيمەسە, تىنىسى تارىلا تۇسپەسى بەلگىلى. «كورىنگەنى – جاڭالىق, تويعانى – توي, دۇرمەك-ءتى. اعالار كوپ قالالىق, قالادان دا قۇرمەتتى», – دەپ ءسوز شيراتقان شايىر ءوزىنىڭ شاھارىن دا, ونىڭ ادامدارىن دا دامىلسىز دارىپتەپ
كەلەدى. 

ەرتاي اشىقباەۆتىڭ «ەلۋ التىنشى جىلى تۋعاندار» دەگەن ولەڭى بار. سول ولەڭىندە ءوزىنىڭ قۇرداستارىنا «جاڭار­تىڭدار, جۇرەكتەرىڭدى ەسكىرگەن, جايناڭدار. كادىمگىدەي تۋلاڭدار. كەم ەمەسسىڭدەر ەشكىمنەن, ۋا, ەلۋ التىنشى جىلى تۋعان­دار!», – دەپ ۇران تاستايدى. وسىناۋ جىردىڭ زاڭدى جالعاسى تارىزدەس «2056 جىل. كوك­تەمنىڭ ءبىر كۇنى. №5 جاتاقحانا» اتتى فۋتۋ­رو­لوگيالىق ولەڭى دە كوزىمىزگە شالىندى.

مىنا كۇن – مەن ءجۇز جاسقا جەتكەن كۇن,

ۋاي, قالاي ولمەگەم؟

نەگە تىم ەرتەرەك كەتكەنمىن,

مىنا ستۋدەنتتىك بولمەدەن؟ –

دەپ باستالادى. عاسىر جاساعان قادىرمەندى قاريانىڭ كونە كوزىمەن وتكەن ءومىر جولىنا وي جۇگىرتەدى. باق قونعان باباتايدىڭ ءبىر پەرزەنتى كەلەشەكتىڭ كەرۋەنىنە ىلەسىپ, بولاشاقتىڭ باقشاسىنا بارىپ-قايتسا, نەسى بار؟! نيەت قابىل بولسىن دەيمىز دە! جەلكەنىن كەرگەن جەتپىسىڭىزدىڭ تۇسىندا ءتاتتى تىلەك ايتايىق. ءجۇز جاساڭىز!  

باۋىرجان ومار ۇلى