– عابيت تورە ۇلى, ەلباسى ءدۇيىم جۇرتتىڭ الدىندا سىزگە بەرگەن تاپسىرمالار قالاي ورىندالۋدا؟
– مەملەكەت باسشىسى جەرلەردىڭ نىسانالى ماقساتتا قولدانىلماي جاتقاندىعى ۇلكەن ماسەلە بولىپ تابىلاتىنىن اتاپ ءوتىپ, بۇل جەر تەلىمدەرىنە قاتىستى قاتاڭ تەكسەرۋ جۇرگىزۋ كەرەكتىگىنە نۇسقاۋ بەردى. ەلباسى بەرگەن تاپسىرمالار شەڭبەرىندە 2014 جىلى وبلىس بويىنشا كاداسترلىق قۇنى 341,9 ملن.تەڭگە بولاتىن كولەمى 26,0 مىڭ گەكتاردان استام 403 پايدالانىلماعان جەر تەلىمى مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىلدى. بۇگىنگى كۇندە كولەمى 40,9 گەكتار بولاتىن 124 جەر تەلىمىن قايتارۋ بويىنشا تالاپ ارىزدار سوتتاردا قارالۋدا. سونىمەن قاتار, بەلگىلەنگەن ماقساتتا پايدالانىلماي جاتقان كاداسترلىق قۇنى 6 ملرد. تەڭگەلىك جالپى كولەمى 255,2 مىڭ گەكتار بولاتىن ءۇش مىڭنان استام جەر تەلىمى انىقتالدى. ماسەلەن, قاداعالاۋ اكتىسى بويىنشا, سارقان اۋدانىنداعى بالقاش كولىنىڭ جاعالاۋىندا ورنالاسقان ءبىر مىڭ گەكتاردان استام پايدالانىلماي جاتقان جەر تەلىمى مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىلدى. سونداي-اق, جەردى كۇتىپ پايدالانۋعا, القاپتاردا اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىن الماستىرىپ سەبۋدىڭ بەلگىلەنگەن تالابىنىڭ ساقتالۋىنا ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. اقسۋ, الاكول, كەربۇلاق, سارقان, ەسكەلدى, كوكسۋ جانە باسقا دا بىرقاتار اۋدانداردا جەر يەلەرى جىل سايىن ماقسارى ەگەدى. بۇل داقىل ءوز كەزەگىندە توپىراقتىڭ مەليوراتيۆتىك جاعدايى مەن ونىمدىلىك دەڭگەيىن تومەندەتەتىنى بەلگىلى. وسى سالاداعى قاداعالاۋ قىزمەتى ۇلكەن الماتى اينالما اۆتوجولىنىڭ جانە الماتى قالاسىنىڭ 4 سەرىكتەس قالاسىنىڭ قۇرىلىستارى ءۇشىن جەر تەلىمدەرىن قايتارىپ الۋداعى زاڭنامالاردىڭ ساقتالۋىنا قاتىستى اكىمدىكتەر جۇمىسىن تەكسەرۋ بارىسىندا زاڭسىزدىقتاردى انىقتادى. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارىنىڭ زاڭسىز ارەكەتتەرىنەن مەملەكەتكە 2 ملرد. تەڭگە كولەمىندە شىعىن كەلتىرىلگەن. الماتى قالاسىنىڭ ماڭىنداعى ەلدى مەكەندەردە بوس جەرلەردى بەلسەندى تۇردە بولگەننەن كەيىن لاۋازىمدى تۇلعالار اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەرلەردى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە ەشقانداي قاتىسى جوقتىعىنا قاراماستان, وزگە ماقساتتارعا ۇسىنۋعا «كىرىسكەنىن» اتاپ ءوتۋ كەرەك. ناقتىلاي تۇسسەم, جەر تەلىمدەرى 6-10 سوتىقتان ءبولىنىپ ساتىلعان. بۇل زاڭسىزدىقتاردىڭ ورىن الۋىنا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردا ەلدى مەكەندەردىڭ باس جوسپارلارىنىڭ بولماۋى سەبەپ بولعان. ەل تاۋەلسىزدىگى جىلدارىندا وبلىس بويىنشا باس جوسپارمەن قامتاماسىز ەتۋ 12,6 پايىزدى قۇرادى. وتكەن جىلى باس پروكۋراتۋرانىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالاداعى زاڭدىلىقتىڭ ساقتالۋىن قاداعالاۋدى جۇزەگە اسىرۋ دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى قانات سەيدعاپباروۆتىڭ قاتىسۋىمەن القا جيىنى وتكىزىلدى. وندا قاداعالاۋ اكتىسى ەنگىزىلىپ, ماقساتتى جۇمىستى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قوسىمشا قارجى بولىنۋىنە قول جەتكىزىلىپ, باس جوسپارمەن قامتۋ كورسەتكىشى 6 ەسە ۇلعايدى. جالپى, وبلىستىق پروكۋراتۋرا ورگاندارى تاراپىنان سوڭعى جىلدارى 4 مىڭنان استام زاڭ بۇزۋشىلىق انىقتالدى, 174 نارازىلىق قاناعاتتاندىرىلدى. 1,7 مىڭ زاڭسىز اكتىلەردىڭ كۇشى جويىلدى جانە وزگەرتىلدى, 231 ادام, ونىڭ ىشىندە اۋداندار مەن قالالاردىڭ اكىمدەرى ءتۇرلى جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى, 8 قىلمىستىق ءىس قوزعالدى, 500 ملن. تەڭگەدەن استام كولەمدەگى زالال ءوندىرىلدى.
– ەلباسى كوتەرگەن تاعى ءبىر ماسەلە, ياعني «اۋىز سۋ» جانە «اق بۇلاق» باعدارلاماسى بويىنشا قانداي جۇمىستار اتقارىلۋدا؟
– «اۋىز سۋ» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا 2002-2010 جىلدارى 355 نىسانعا جوندەۋ جۇرگىزىلۋىنە, قايتا جاڭعىرتىلۋىنا, جاسالۋىنا 14 ملرد. تەڭگەگە جۋىق بيۋدجەت قارجىسى جۇمسالعان. ال «اق بۇلاق» باعدارلاماسىنىڭ 2011-2015 جىلدارى ءبىرىنشى كەزەڭىن جۇزەگە اسىرۋ شەڭبەرىندە 350 نىساندا جۇمىس جۇرگىزۋ كوزدەلگەن, بۇل جۇمىس 55,5 ملرد. تەڭگەنى قاجەت ەتەتىنى انىق. «اۋىز سۋ» جانە «اق بۇلاق» باعدارلامالارىنىڭ ورىندالۋ بارىسىنا جۇرگىزىلگەن تەكسەرۋلەر شەڭبەرىندە وتكەن جىلى 3 قىلمىستىق ءىس قوزعالدى. ماسەلەن, اقسۋ اۋدانىنىڭ پروكۋرورى تاراپىنان اراسان اۋىلىنداعى سۋمەن قامتۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋ جۇمىستارى كەزىندە 4 015 216 تەڭگەگە قۇرىلىس جۇمىستارىن ورىنداماۋ فاكتىسى بويىنشا قك 307-بابى, 2-تارماعىنا سايكەس قىلمىستىق ءىس قوزعالىپ, كىنالى تۇلعالار زاڭمەن بەلگىلەنگەن جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. «اق بۇلاق» باعدارلاماسى بويىنشا بولىنگەن بيۋدجەت قارجىسىن ءتيىمسىز پايدالانۋداعى زاڭ بۇزۋشىلىقتارعا سوت-قۇرىلىس ساراپتاماسىن تاعايىنداۋ تۋرالى 10 قاۋلى شىعارىلدى. مىسالى, پانفيلوۆ اۋدانى, قورعاس اۋىلىنداعى سۋمەن قامتۋ جۇيەسى قۇرىلىسىنىڭ جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاماسىنا سايكەس قۇرىلىس قۇنى 192 440 000 تەڭگەنى قۇراپ, تەكسەرۋ كەزىندە 11 829 211,6 تەڭگە كولەمىندە قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ ورىندالماعانى, شىن مانىندە, بۇل سومانىڭ ۇرلانعانى جانە ماقساتسىز جۇمسالعاندىعى انىقتالدى. سونداي-اق, پانفيلوۆ اۋدانى, كوكتال اۋىلىنداعى سۋمەن قامتۋ نىسانىنا قاتىستى 15 656 477 تەڭگە كولەمىندە, سارقان اۋدانى م.تولەباەۆ اۋىلىندا 10 442 000 تەڭگەگە, اقسۋ اۋدانى قوپا اۋىلىندا 9 044 598 تەڭگەگە قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ ورىندالماعانى انىقتالدى. وعان ساي بىرنەشە تەكسەرۋ قۇجاتتارى پروتسەسسۋالدىق شەشىم قابىلداۋ ءۇشىن الماتى وبلىسىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل دەپارتامەنتىنە جولداندى. «اق بۇلاق» جانە «اۋىز سۋ» باعدارلاماسىنىڭ تەكسەرۋ قورىتىندىسى وتكەن جىلى وبلىس پروكۋراتۋراسىنىڭ القا ماجىلىسىندە قارالىپ, انىقتالعان زاڭ بۇزۋشىلىقتار بويىنشا وبلىس اكىمىنىڭ اتىنا زاڭ بۇزۋشىلىقتاردى جويۋ تۋرالى ۇسىنىس ەنگىزىلدى. اتالعان باعدارلامانىڭ ءوز ماقساتىندا زاڭناما تالابىنا ساي ورىندالۋى پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ قاتاڭ باقىلاۋىندا تۇر.
– كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىعى قالاي قورعالۋدا؟
– 2014 جىلى كاسىپكەرلىككە قاتىستى زاڭنامالاردىڭ ساقتالۋىن قاداعالاۋ بارىسىندا 257 بيزنەس سۋبەكتىسىنىڭ قۇقىقتارى قورعالدى. قاداعالاۋشى ورگانداردىڭ كاسىپكەرلەردى تەكسەرۋدى كوزدەگەن 117 زاڭسىز جوسپارى انىقتالىپ, كۇشى جويىلدى. كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىعىن بۇزعانى ءۇشىن 104 لاۋازىمدى تۇلعا تارتىپتىك جانە اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. زاڭسىز 6 نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردى شىعارعان اۋىلدىق اكىمدەر اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. پروكۋراتۋرانىڭ جەدەل توپتارى مەن كاسىپكەرلەر پالاتاسى بىرلەسە اتقارعان جۇمىستار ناتيجەسىندە 33 زاڭ بۇزۋشىلىقتىڭ, 16 زاڭسىز تەكسەرۋدىڭ كۇشى جويىلدى. قاداعالاۋ اكتىلەرى بويىنشا جەر كودەكسىنىڭ 43-بابىنا سايكەس بارلىق اۋماقتىق جەر كوميسسيالارىنىڭ قۇرامىنا كاسىپكەرلەر پالاتالارىنىڭ وكىلدەرى ەنگىزىلدى. پروكۋرورلىق قاداعالاۋ بويىنشا اگروونەركاسىپ كەشەنىندەگى سۋبەكتىلەردى سۋبسيديالاۋعا قاتىستى زاڭ بۇزۋشىلىقتاردى جويۋ شارالارى قابىلداندى. ماسەلەن, 2000 اۋىلشارۋاشىلىق تاۋار وندىرۋشىلەرىنە بولىنگەن سۋبسيديانى 237 556 252 تەڭگە كولەمىندە تولىق تولەمەۋ, سول سياقتى 1 272 كاسىپكەرگە 280 808 485 تەڭگە كولەمىندەگى سۋبسيديانى دەر كەزىندە تولەمەۋ فاكتىلەرى انىقتالدى. وسى زاڭ بۇزۋشىلىقتار بويىنشا پروكۋرورلىق ىقپال ەتۋ اكتىلەرى ەنگىزىلىپ, كىنالى تۇلعالار زاڭمەن بەلگىلەنگەن جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. سونىمەن قاتار, 2014 جىلى وبلىس پروكۋراتۋراسى جانە وبلىستىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى اراسىنداعى كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى ءوزارا ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمىنا قول قويىلدى. دەمەك, تاپسىرىس تالابى – ناتيجەدەن كورىنىپ تۇر.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
نۇربول الدىباەۆ,
«ەگەمەن قازاقستان». الماتى وبلىسى.
