قازىرگى ۋاقىتتا تاۋەلسىز سوت تورەلىگىنىڭ نەگىزگى كەپىلدىكتەرى كونستيتۋتسيادا جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سوت جۇيەسى مەن سۋديالارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭدا بەكىتىلگەن. بۇل نورمالارعا سايكەس سۋديالار سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋ كەزىندە تاۋەلسىز بولىپ, تەك كونستيتۋتسيا مەن زاڭعا باعىنادى. سوتتاردىڭ قىزمەتىنە ارالاسۋعا جانە سوتقا قانداي دا ءبىر زاڭسىز ىقپال ەتۋگە جول بەرىلمەيدى, مۇنداي ارەكەتتەر زاڭ بويىنشا جاۋاپتىلىققا اكەلەدى. سونىمەن قاتار سۋديالار ناقتى ىستەر بويىنشا ەشكىمگە ەسەپ بەرمەيدى, ال سوتقا نەمەسە سۋدياعا قۇرمەتسىزدىك تانىتقاندار زاڭمەن جاۋاپقا تارتىلادى.
سوت اكتىلەرى مەن سۋديالاردىڭ تالاپتارى بارلىق مەملەكەتتىك ورگاندار, لاۋازىمدى تۇلعالار, سونداي-اق جەكە جانە زاڭدى تۇلعالار ءۇشىن مىندەتتى سانالادى. بۇل تالاپتاردى ورىنداماۋ زاڭنامادا كوزدەلگەن جاۋاپكەرشىلىككە اكەلىپ سوعادى. دەگەنمەن قۇقىقتىق قاعيداتتاردى زاڭ دەڭگەيىندە بەكىتۋ ولاردىڭ ءىس جۇزىندە تولىق ءارى ءتيىمدى ىسكە اسۋىن اۆتوماتتى تۇردە قامتاماسىز ەتپەيدى. سوندىقتان بۇل نورمالاردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ناقتى جانە تۇسىنىكتى تەتىگى قاجەت.
بۇرىن سوت جۇيەسىنىڭ بيۋدجەتتىك شىعىندارىن نەگىزىنەن قارجى مينيسترلىگى ايقىندايتىن. مۇنداي جاعدايدا سوت بيلىگىنىڭ قارجىلىق تاۋەلسىزدىگى تولىق قامتاماسىز ەتىلدى دەپ ايتۋ قيىن. وسىعان بايلانىستى جۇرگىزىلگەن رەفورمالاردىڭ ناتيجەسىندە سوتتاردىڭ قارجىلىق دەربەستىگى كۇشەيتىلدى. قازىرگى ۋاقىتتا سوت جۇيەسىنىڭ بيۋدجەتىن قالىپتاستىرۋدىڭ جاڭا مودەلى ەنگىزىلىپ, قارجى رەسۋرستارىن ءبولۋ جانە باقىلاۋ وكىلەتتىكتەرى سۋديالاردىڭ ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارىنا بەرىلدى. بۇل ءوز كەزەگىندە اتقارۋشى بيلىك تاراپىنان ىقتيمال قىسىم تەتىكتەرىن ايتارلىقتاي ازايتتى.
اتالعان رەفورمالار سۋديالاردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋعا دا وڭ اسەرىن تيگىزدى. سۋديالاردىڭ جالاقىسى ءوستى, الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەر مەن جەڭىلدىكتەر كەڭەيتىلدى. بولاشاقتا سۋديالاردىڭ زەينەتكەرلىك جاسقا جەتپەي-اق وتستاۆكاعا شىعۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرىپ, ولاردى ءومىر بويى الەۋمەتتىك قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىن ەنگىزۋ دە ورىندى بولماق. مۇنداي قادام سۋديا ماماندىعىنىڭ تارتىمدىلىعىن ارتتىرىپ, سوت جۇيەسىنە جاس ءارى بىلىكتى كادرلاردىڭ كەلۋىنە ىقپال ەتۋى مۇمكىن.
سۋديالاردىڭ ىشكى تاۋەلسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە سوت توراعالارى تاراپىنان قىسىمدى بولدىرماۋ ماقساتىندا وبلىستىق سوتتاردا تورالقالار تاراتىلدى, اۋداندىق سوتتار توراعالارىن سايلاۋ ەنگىزىلدى, بارلىق كادرلىق وكىلەتتىكتەر, ونىڭ ىشىندە قىزمەت بابىنداعى ىلگەرىلەۋ, وقىتۋ, تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىك جانە ت.ب. جوعارى سوت كەڭەسىنە بەرىلدى. سونىمەن قاتار سوت جۇيەسىنىڭ اكىمشىلىك قىزمەتتەرى جاڭادان قۇرىلعان سوت اكىمشىلىگى مەملەكەتتىك ورگانىنا جۇكتەلدى. ناتيجەسىندە, سوت توراعالارىنىڭ وكىلەتتىكتەرى جۇيەلەندى.
سوت رەفورماسىنىڭ كەلەسى ماڭىزدى قادامى رەتىندە «قازاقستان رەسپۋبليكاسى سۋديالارىنىڭ ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارى تۋرالى» جەكە زاڭ قابىلداۋ ۇسىنىلادى. بۇل زاڭ جوعارعى سوت, جوعارى سوت كەڭەسى, سۋديالار سەزى, سۋديالار وداعى جانە باسقا دا قوعامدىق بىرلەستىكتەر اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ جاڭا قاعيداتتارىن جۇيەلەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
مىسالى, قازىرگى كەزدە سۋديالار وداعىنا مۇشەلىك مىندەتتى ەمەس. الايدا سۋديا ادەبى كودەكسىن بۇزۋ فاكتىلەرىنە باستاپقى باعا بەرۋ جەرگىلىكتى دەڭگەيدەگى سۋديالار وداعىنىڭ فيليالدارى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. بۇل قوعامدىق بىرلەستىككە مۇشە ەمەس سۋديالاردىڭ ارەكەتتەرىنە باعا بەرۋ تۇرعىسىنان بەلگىلى ءبىر قۇقىقتىق قايشىلىقتار تۋىنداتۋى مۇمكىن.
سونىمەن قاتار سوت تورەلىگىنە قولجەتىمدىلىكتى كەڭەيتۋ ماقساتىندا استانادا ءۇش كاسساتسيالىق سوت قۇرىلدى. ەگەر بۇرىن جوعارعى سوتتا «ىرىكتەمەلى» كاسساتسيالىق ساتى جۇمىس ىستەسە, وتكەن جىلى 1 شىلدەدەن باستاپ كاسساتسيالىق سوتتار «تۇتاس» كاسساتسيا قاعيداتى بويىنشا قىزمەت اتقارا باستادى. بۇل ءاربىر تاراپقا ءوز ءىسىن كاسساتسيالىق تارتىپتە قاراتۋعا قوسىمشا مۇمكىندىك بەرەدى. ناتيجەسىندە, قايتا قارالعان سوت اكتىلەرىنىڭ ۇلەسى ازاماتتىق ىستەردە – 3-تەن 18 پايىزعا دەيىن, قىلمىستىق ىستەردە – 8-دەن 28 پايىزعا دەيىن ۇلعايدى.
سوت جۇيەسىنىڭ اشىقتىعىن ارتتىرۋ ماقساتىندا سۋديانىڭ ەرەكشە پىكىرى سەكىلدى ينستيتۋتتى دامىتۋ ماسەلەسى دە ماڭىزدى. قازىرگى ۋاقىتتا مۇنداي پىكىر ءىس جۇرگىزۋگە قاتىسۋشىلار ءۇشىن قولجەتىمدى ەمەس جانە جوعارى تۇرعان سوت ساتىلارىنىڭ سۋديالارى عانا تانىسا الادى. سوندىقتان ەرەكشە پىكىردى بارلىق تاراپقا قولجەتىمدى ەتۋ ۇسىنىلادى. كەي مەملەكەتتەردىڭ تاجىريبەسىندە, اتاپ ايتقاندا بالتىق ەلدەرىندە, ەرەكشە پىكىر بولعان جاعدايدا ءىستى كەڭەيتىلگەن سوت قۇرامىمەن قايتا قاراۋ تاجىريبەسى قولدانىلادى. مۇنداي تاجىريبەنى زەرتتەپ, ۇلتتىق سوت جۇيەسىنە بەيىمدەپ ەنگىزۋ ورىندى.
سوت جۇيەسىنىڭ ءتيىمدى قىزمەت ەتۋىنە ىقپال ەتەتىن تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسىنە قاتىسۋ مۇمكىندىگى. قازىرگى تاڭدا زاڭنامالىق باستامالار كوپ ساتىلى كەلىسۋ راسىمدەرىنەن وتەدى, بۇل كەيدە قۇندى ۇسىنىستاردىڭ مازمۇنىن السىرەتەدى.
جالپى العاندا, جاڭا كونستيتۋتسيا سوت رەفورماسىن ودان ءارى تەرەڭدەتۋگە جانە سوت بيلىگىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋعا جاڭا سەرپىن بەرەدى. بۇل رەفورمالار سوت تورەلىگىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن ءتيىمدى قورعاۋعا, سونداي-اق قوعامنىڭ سوت جۇيەسىنە دەگەن سەنىمىن كۇشەيتۋگە باعىتتالعان. دەمەك اتا زاڭ – ەل ازاماتتارىنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قامتاماسىز ەتۋگە نەگىزدەلگەن قۋاتتى الەۋەتى پروگرەسسيۆتى قۇقىقتىق قۇجات رەتىندە ەل دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىن ايقىندايدى.
ساكەن ابدوللا,
جوعارعى سوتتىڭ سۋدياسى
