«نارشانىڭ ءسوزى – بارشانىڭ ءسوزى»

جوق مەنىڭ ءبىر وزىڭنەن باسقا ارمانىم,

جولىم بولماي, جانارعا جاس قارمادىم.

وسىمەن ءتورتىنشى رەت باسىپ تۇرمىن,

قاسيەتتى ءتورىڭنىڭ باسپالداعىن.

بولسا دا نۇرلى ارمان تولعان ءىشىم,

وسىمەن ءتورتىنشى رەت تولعانىسىم.

ەر كەزەگى دەۋشى ەدى ۇشكە دەيىن,

مەن ءۇشىن تورتكە دەيىن بولعانى شىن.

جاقسىلىقتى الدىنان كىم كۇتپەگەن,

مەن دە سولاي بۇل جولمەن ءجۇرىپ كەلەم.

وسىمەن ءتورتىنشى رەت تار كەۋدەمدە,

تالاسىپ تۇر كوپ كۇدىك ۇمىتپەنەن.

جاتادى سەندە جانىپ باعى كوپتىڭ,

كوپ ءۇمىت جۇلدىزداي بوپ اعىپ ءوتتىڭ.

شىن باقىت كوپ كۇتتىرىپ كەلەر, بالكىم,

سەنىمىمدى ارقالاپ تاعى جەتتىم.

وسى جولدا تانىدىم ءوزىم كوپتى,

وسى جولدا كوپ جايعا كوزىم جەتتى.

ابيتۋريەنت بولىپ مەن از جۇرگەم جوق,

ەندى ستۋدەنت بولاتىن كەزىم جەتتى.

سوڭىندا «1970 جىل, تامىز» دەپ كورسە­تىلگەن بۇل ولەڭ – ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جۋر­نا­ليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ  ابيتۋريەنتى نا­رشا قاشاعانوۆتىڭ ادەبيەت پانى­نەن جازعان شىعارما جۇمىسىنىڭ كىرىسپەسى...

ءوزى سونشا جىل ارمانداعان, سونشا جىل تىنباي ۇمتىلعان ۋنيۆەرسيتەتى­نە وسىلاي قول جەتكىزگەن ەدى. ارمان ەتكەن الماتىنى, قازاقتىڭ سول كەزدەگى جالعىز ۋنيۆەرسيتەتىن نارشانىڭ قادىرلەگەنى, قاستەرلەگەنى سونداي, فاكۋلتەتتە وتە-موتە ۇزاق وقىدى... ءوزىن تۇككە تۇرمايتىن قاتەلىك ءۇشىن قايتا-قايتا وقۋدان شىعارىپ جىبەرەتىن, ءبىر-ەكى جىل سەندەلتىپ بارىپ, ارەڭ دەگەندە  سىرتتايعا قابىلدايتىن, ونىڭ ءوزىن اۋىق-اۋىق ءۇزدىرتىپ تاستايتىن  تىم تالاپشىل  ۇستازىنا دا ءبارىبىر وكپە ساقتامايدى اقىننىڭ كەڭ جۇرەگى. قايتا سول جىلدارى جاستىق شاعىن ۇزارتۋعا سەپتەسكەندەي سويلەيدى.  

مىڭدار سىيعان قۇشاعىڭا سىيا الماي,

ء«الى وقىپ ءجۇرمىن» دەۋگە ۇيالماي.

سەنەن كەتسەم, جاستىق شاقتان كەتەردەي,

ءجۇردىم سەنى جىلدار بويى قيا الماي.

ارمانشىلداۋ بولسام كەرەك تۋاسى,

ازاماتتىڭ سول ما بىراق كىناسى.

جاستىعىمدى سوزدىم قولدان كەلگەنشە,

سىرالعى ۇيام, سەنسىڭ سونىڭ كۋاسى.

نارشانىڭ ەڭ جاقسى كورەتىن, جۇرە­­گىنە ەڭ جاقىن تۇتاتىن اقىنى تۇمانباي ەدى. ونىڭ اقىندىق ورنەگى ەڭ الدىمەن تۇمانبايدىڭ اسەر-ىقپالىمەن قالىپتاسقانى ەكى ولەڭىنىڭ بىرىنەن سەزىلىپ تۇرادى. تۇمانباي مەن نارشا جىرلارىنا ورتاق باستى قاسيەت – اسىل ادامگەرشىلىك, جۇرەك جومارتتىعى, جان دارقاندىعى, كوڭىل تازالىعى ءورىلىپ جاتادى  ولەڭدەرىندە. 

قايتەرسىڭ, سويتكەن نارشا, و باس­تان سەرى بولىپ جاراتىلعان, مەرەكەگە, بەرەكەگە جارالعان قايران نارشا قيىندىقتى دا كورۋدەي-اق كوردى. ەرمان ابديەۆتىڭ «ناكەڭ ءبىراز جىل جۇمىسسىز ءجۇردى» دەيتىن ءبىر سويلەمىنىڭ سالماعى قانداي اۋىر دەسەڭىزشى. ءبىراز جىل تۇرماق, ءبىراز اي جۇمىسسىز قالۋدىڭ ءوزى  تالايدىڭ ساعىن سىندىرىپ, جىگەرىن ءجۇنجىتىپ جىبەرمەي مە؟ اۋدان مەن اۋدان بىرىگىپ, شارۋاشىلىق پەن شارۋاشى­لىق قوسىلىپ, شات-شالەكەيى شىعىپ جات­قان سول ءبىر جىلدارداعى جۇمىس تاپقان تۇسىندا دا كۇن سايىن اقكولدەن قارا­تاۋعا قاتىناپ ىستەۋ جانىپ جەپ-اق تاستا­عانى تالاسسىز عوي. سونداي-سونداي سەرگەلدەڭدە اشىنىپ, اشىلىپ جازعان ولەڭدەرىنە دە تۇسىنىستىكپەن قاراعان ءجون.

ءومىر, ماعان جىلىتپادىڭ ءجۇزىڭدى,

كوبەيتتىڭ تەك كوكىرەكتە قىجىلدى.

سايراي-سايراي قىزىل ءتىلىم قىرقىلدى,

قايراي-قايراي مارجان ءتىسىم ءمۇجىلدى.

ءدال مەندەي-اق بولسىن ساعان قۇشتار جان,

جەردە ءجۇرىپ قوسۋشى ەدىم قۇستارعا ءان.

كۇننەن كۇنگە كەلەم ەندى كەتىلىپ,

تەمەكىدەي تارتا-تارتا قىسقارعان.

ءجۇز ارماننىڭ بىرىنە دە جەتكەم جوق,

قازا بولدى قانشا كۇندەر تەكتەن-تەك.

ءبىر ادامداي ءسۇيىپ ەدىم مەن سەنى,

بىلمەدىڭ عوي, ءومىر, ساعان وكپەم كوپ.

نارشا جايىندا جازعاندا ونىڭ ءوزىن سويلەتە بەرگىڭ كەلەدى.

اقىن جىرىنىڭ شىنايىلىعى ايتا قالارلىقتاي. ول ولەڭنەن ەشتەڭەنى جاسىرعان ەمەس. «الماتىنىڭ ۆوكزالى» دەگەن ولەڭىنىڭ كەي جولدارىن كەلتىرىپ كورەيىك.  

جىلجىعاندا كوك ۆاگوندار ءتىزىلىپ,

جىلاي جازداپ, جىلى ءوڭى بۇزىلىپ,

قالۋشى ەدى مەن كەتكەن سايىن قالقانىڭ

جۇيكەسىنىڭ ءجۇز تالشىعى ءۇزىلىپ.

مەنىڭ داعى ءىشىم مورىپ سول شاقتا,

ەرىك بەرە جازداپ ءمولدىر مونشاققا,

سەزىم, ويىم سەندە قالىپ, قۇر سۇلدەم

كەتە بارار ەدى اتتانىپ الشاققا.

كەيىن قانشا اتىپ تاڭىم, باتتى كۇن,

ساعىندىم سول سەزىم تولى ءساتتى مىڭ.

ساپارىم ساعان تىرەلگەن سايىن جانىمدى

ءالى كۇنگە تەربەتەدى ءتاتتى مۇڭ!

ول ەشقاشان ولەڭدى گازەتكە جاريالانۋىن ويلاپ, كىتاپقا باسىلۋىن جوسپارلاپ جازباعان. ءتىپتى تالايعا دەيىن كىتاپ شىعارۋعا ۇمتىلعان دا ەمەس.  نارشا جىر­لارىنىڭ اۆتورلىعىنا ادەتتەگى ادەبيەتتىڭ «ليريكالىق كەيىپكەر» دەيتىن كوزىمەن قاراۋدىڭ ىڭعايى كەلە بەرمەيدى. ادام نارشا مەن اقىن نارشانىڭ اراسىنان ايىرما تابۋ قيىن. ولەڭدەرىندەگى كوڭىل كۇيدىڭ ءبارى ونىڭ ءوزىنىڭ وزەگىنەن وتكەن, جۇرەگىنە جەتكەن. ول ولەڭگە كاسىپ كۇيىندە قاراي الماي-اق كەتتى اقىرى.

اقىننىڭ «ەكەۋمىزدىڭ الماتى ەدى...», «مەنەن گورى ارتىق كوردىڭ باسقانى», «كەزدەسۋدىڭ كەرەگى جوق», «جان ەكەنسىڭ», «سەنى ويلايمىن», «ۇمىتا المايسىڭ مەنى» سياقتى ولەڭدەرى جان-جۇرەكتىڭ نەبىر نازىك تالشىقتارىن قوزعاپ جىبەرەتىن, سەزىمىڭدى سىلكىنتىپ, ويىڭدى وياتاتىن, سونشالىقتى تابيعي, قاراپايىم جىرلار.  قاراپايىمدىلىق – نارشا جىرىنىڭ كەمشىلىگى ەمەس, ەرەكشەلىگى, ءتىپتى ارتىقشىلىعى. ونىڭ قاراپايىمدىلىعى ەشقاشان قارابايىرلىقپەن قوڭسى قونبايدى. جالپى, نارشا ولەڭدەرىنە ءسال باسقاشالاۋ كوزبەن قاراۋ كەرەك. اقىن جىرلارىنداعى اۋىق-اۋىق بوي كورسەتىپ قالاتىن ديداكتيكالىق سارىن, ارا-تۇرا تابىلىپ تۇراتىن پۋبليتسيزم بەلگىلەرى زەردەلەي قاراعان ادامعا ءبىر قىزعىلىقتى قۇبىلىس. بۇل نارشا قاشاعان ۇلىنىڭ ءوزى وسكەن, قىزمەت ەتكەن وڭىردەگى بولەكشە ميسسياسىنا دا تيەسىلى جاي. ءيا, ول ءوزى وسكەن ولكەنىڭ ولەڭ مىنبەرى بولعان دەۋدىڭ دە ەش ارتىعى جوق. كوسەمالى ءساتتىباي ۇلىنىڭ نارشا اعاسى تۋرالى ماقالاسىنىڭ «تالاستىڭ تاڭدايى» دەپ اتالاتىنى سودان.

نارشانىڭ القالى توپتا قالىڭ ەلدىڭ اتىنان ءسوز باستايتىنىن, اۋىز اشقاننان-اق جۇرتتى ۇيىتىپ تاستايتىنىن ءوزىم دە كوردىم. 2001 جىلدىڭ جازىندا  ءابىش كەكىلباەۆ (ول كەزدە مەملەكەتتىك حاتشى) وڭتۇستىك قازاقستان, جامبىل, الماتى وبلىستارىن ارالادى, وڭىرلەردەگى ءىستىڭ جايىمەن تانىستى. مەنى جانىنا ەرتە كەتتى. «ەگەمەن قازاقستانعا» بارعانىما جارتى جىلدان جاڭا اسقان ەدى. جامبىل جەرىندەگى جولىمىز تۇسكەن از اۋداننىڭ ءبىرى – تالاستاعى كەزدەسۋدى نارشا اشتى. سالعان بەتتەن كوركەم سوزبەن كەستەلەپ, ابىشتەي اسىلدى اسپانداتىپ الىپ كەتىپ ەدى سوندا. ەلگە كەلگەندە شەرحان مۇرتازاعا, فاريزا وڭعارسىنوۆاعا, مىرزاتاي جولداسبەكوۆكە, توقتار اۋباكىروۆكە قۇتتى قادام تىلەگەن جىرلارى, سونداي-اق جامبىل جەرىندە, تالاس ەلىندە قالدىرعان ىزگى ءىزى, ويىپ العان ورنى بار ءىزباسار بالتاعۇلوۆ, سەيىلبەك ءابدى ۇلى, ەرالى داداباەۆ, ايتباي نازاربەكوۆ, بەردەن بايقوشقاروۆ, اكىم سادىقبەكوۆ, بولات بەكجانوۆ سياقتى ازاماتتارعا  ارناعان ولەڭدەرى جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن جەرىنە جەتكىزە, وزگەشە ورەلىلىگىن وزەكتەن وتكىزە ايتۋدىڭ  ايشىقتى ۇلگىلەرى. اقىن ۇستازدارىن دا, تۇستاستارىن دا قاتتى قادىرلەي بىلەتىن. ونىڭ ەلگە تاراپ كەتكەن سۋىرىپسالما سوزدەرىنەن, قاعىتپا قالجىڭدارىنان قۇراستىرىلعان «نارشا دەگەن...» اتتى جيناقتان ءبىر ۇزىك كەلتىرەيىك: «نارشا كەيدە دوس-اعاسى جانعارا دادەباەۆ تۋرالى ازىلدەپ ءبىر اڭگىمە ايتا باستاسا, ىنىلەرى ءسال كەلىسپەۋشىلىك تانىتىپ قالاتىن كورىنەدى. مۇنداي كەزدە نارشا: «جانعارا كوكەلەرىڭدى مىنەزى جىبەكتەي ادامداردىڭ قاتارىنا قوسا سالۋعا بولمايدى. ول ارىستان عوي! ونىڭ ورنى ءىرى ادامداردىڭ الدىڭعى تىزىمىندە...» دەپ قويادى ەكەن». جانعارانىڭ كىتاپتارىن وقىعاندار بۇل باعامەن كەلىسەدى.

نارشانىڭ قالامگەرلىگى وسىنداي بولعاندا قايراتكەرلىگى قانداي دەڭىز؟ بىزدە قايراتكەرلىكتى نەگىزىنەن لاۋازىمدى قىزمەت اتقارۋمەن بايلانىستىرا بەرەتىن ۇعىم دا بار. ال نارشانىڭ بۇل جاعىنان شىرقاپ شىققان جەرى – اۋداندىق مۋزەيدىڭ ديرەكتورلىعى, اۋداندىق مادەنيەت ءبولىمىنىڭ باستىعى. ونىڭ ءوزى دە بەردەن بايقوشقاروۆ, ەرالى داداباەۆ, باتىربەك قۇلەكەەۆ سياقتى كەڭ كوڭىلدى, قازاقى مىنەزدى, دالاداي دارقان باسشىلاردىڭ ازامات اقىننىڭ ەركىن جانىن ءتۇسىنۋىنىڭ, ورلىگىن, سەرىلىگىن باعالاۋىنىڭ ارقاسى بولسا كەرەك.

تالاس اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتانعان نارشا قاشاعان ۇلىنىڭ قايراتكەرلىگى ءوڭىر ومىرىنە بەلسەنە ارالاسۋىنان, ەلدىك ىستەرگە ءدايىم قاتىسۋىنان, جۇرتشىلىقتى بىرلىككە شاقىرىپ, تىرلىككە ۇندەۋىنەن دە تانىلادى.  ول ءدايىم ەلدىك مۇراتتاردى العا تارتا سويلەدى, جاقسىنى جاقسى دەدى, تاپشىنى تاپشى دەدى, سونىسىمەن بىرەۋگە جاقتى, بىرەۋگە جاقپادى, ايتسە دە ەل-جۇرتى سوزىنە قۇلاق ءتۇردى, ءار تاۋىپ ايتقانىن اۋىزدان-اۋىزعا تاراتىپ اكەتىپ جاتتى. «نارشانىڭ ءسوزى – بارشانىڭ ءسوزى» دەگەندى بۇكىل تالاس جۇرتى بىلەتىن.

اقىننىڭ «ولەڭگە مەنىڭ داعى بار تالاسىم», «ەلدە تۇرام», «جاقسىلىق جاسا ادامعا» دەگەن جىر جيناقتارىنداعى ولەڭدەرىنە جازىلعان «مەن ەندى ومىرگە عاشىقپىن», «باقىتتىمىز ءبارىمىز», «اناما», «حات جازىپ تۇر», «جاقسىلىق جاسا» اندەرى تەلەديداردان دا, راديودان دا تالاي ورىندالدى, ساحنادان دا شىرقالدى. ال  «قاسيەتتىم, كيەلىم, سۇيەنەرىم, سۇيەرىم. الالاماي ءبارىڭدى, الدىڭدا باس يەمىن, راقمەت ساعان, تۋعان ەل!» دەپ تولعايتىن ءان اتاقتى «مۋزارت» توبىنىڭ رەپەرتۋارىنان تۇسپەي كەلەدى.

ارامىزدا جۇرسە ءدال وسى كۇندەرى جەتپىستىڭ بەسەۋىنە كەلەتىن دوسىمىز نارشانىڭ ءومىرى – باقىتتى ءومىر. جازارىن جازدى. ايتارىن ايتتى. ەلدە ءجۇردى. ەركىن ءجۇردى. ەركەلەپ ءجۇردى. ول كەزدە ەردىڭ ەركەلىگىن كوتەرەتىن ەلدىك مىنەز, قازاقى كەڭدىك كەتىلە قويماعان-دى. بۇل دا اقىننىڭ ءبىر باعى. وعان دا شۇكىر.

ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ