كۇنىمحان اجە – ەكى عاسىر كۋاگەرى. سوندىقتان دا ءار ءسوزىن سابىرمەن باستاپ, بۇگىنگى بەيبىت زامانعا شۇكىرشىلىك ايتۋمەن وتىرادى. توسكەيدەگى ىرعىز ولكەسىندە دۇنيەگە كەلگەن كەيىپكەرىمىزدىڭ اكەسى كادىر الدەبەرگەنوۆ ءوز داۋىرىندە ۇستازدىق جولدى تاڭداعان, كوزى اشىق ازاماتتاردىڭ ءبىرى بولعان ەكەن. وكىنىشكە قاراي, 1937 جىلى رەپرەسسيانىڭ قاتىگەز قۇرىعىنا ىلىگىپ, تار قاپاسقا قامالىپ, ومىردەن وتەدى.
اكەدەن ەرتە ايىرىلعان كۇنىمحان اناسى ءبيبىجاننىڭ تاربيەسىندە ءوسىپ, تاعدىردىڭ اۋىرتپالىعىن مويىماي كوتەرەدى. بۇعاناسى بەكىمەي جاتىپ, تۇزدەگى ەڭبەك مايدانىنا ارالاسىپ, شىڭدالادى. ەسەيە كەلە شالقار ءوڭىرىنىڭ تۋماسى سيداق ۇرگەنىشباەۆپەن وتاۋ قۇرىپ, ەكەۋى توعىز كەڭشارىندا ۇزاق جىل بويى مال باعىپ, ادال ەڭبەكتەرىمەن اعا شوپاندىققا دەيىن جەتەدى. كەڭشاردىڭ تىنىمسىز تىرشىلىگىمەن قاتار كۇنىمحان اجە ۇيدە قولونەرمەن دە اينالىسادى. تەرمەلى الاشا, شي توقىپ, قالاۋىش كيىز باسىپ, تۇرمىسقا قاجەتتى بۇيىمداردىڭ كوبىن ءوز قولىمەن جاسايدى.
وتكەن عاسىردىڭ ورتا شەنىنەن اۋا سيداق اقساقال ەكەۋى اۋدان ورتالىعى شالقارعا قونىس اۋدارادى. جىلدار بويى كەڭشار مالىنىڭ سوڭىندا قىستاۋ مەن جايلاۋدىڭ اراسىندا كوشىپ-قونىپ جۇرسە دە جانىنا جاقىن ءىس-قۇرالدارىن ەشقاشان تاستاماعان. سول جيناقىلىعىنىڭ ارقاسىندا بۇگىنگە دەيىن جەتكەن بۇيىمدارى قارا شاڭىراعىنا ەسكىلىكتىڭ كوزىندەي ءسان بەرىپ تۇر. ۇلكەن تاس ديىرمەن, كەلى مەن كەلساپ, توقىلعان شي-شىتپالار, ورنەكتى كيىزدەر – ءبارى دە قارت انانىڭ ون ساۋساعىنىڭ تابىن سەزدىرەدى.
سولاردىڭ قاتارىنداعى جىلقىنىڭ جالى مەن قۇيرىق قىلىنان ەسىلگەن قىل شىلبىر ەرەكشە نازار اۋدارتادى. «...قايراتى ونىڭ – قىل شىلبىر, قىرقىلمايتىن – ءبىر شىنجىر» دەپ فاريزا اقىن توزىمدىلىگىن جىرعا قوسقان قىلدان ەسىلگەن ارقان-ءجىپ قازىرگى تۇرمىستا سيرەك كەزدەسەدى.
ەتنوگرافيالىق دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, قىل شىلبىردىڭ سالتتىق ومىرىمىزدە دە, كوشپەلى دالا مادەنيەتىندە دە ماڭىزى جوعارى. جىلقى قىلىنان ەسىلگەن شىلبىر ەرتەدەن مالدى بايلاۋعا, جەتەكتەۋگە ارنالعان وتە بەرىك ءارى ءتوزىمدى بۇيىم رەتىندە باعالانعان. تازا قىلدان ەسىلگەن ارقان-شىلبىر سوزىلمايدى, ىلعالعا دا, كۇننىڭ ىستىعىنا دا ءتوزىمدى كەلەدى.
– بۇرىن كۇندەلىكتى مال شارۋاشىلىعىنا قاجەت بولعاندىقتان, جىلقىنىڭ جالى مەن قۇيرىق قىلىنان ءجىپ ەسىپ الا بەرەتىنبىز. ونى بىراق كەز كەلگەن شارۋاعا قولدانبايدى, كوبىنە ات ابزەلدەرىنە پايدالانادى. قىلعا قويدىڭ نەمەسە تۇيەنىڭ ءجۇنىن قوسىپ, اتقا نوقتا, شىلبىر جاساعان, تۇيەنىڭ بۇيداسىنا پايدالانعان, ارقان-ءجىپ ەسكەن. نەگىزىنەن قىل شىلبىر ۇستاۋ – ەر-ازامات ءۇشىن ۇلكەن مارتەبە بولعان. بۇرىن ۇلكەندەرىمىز اتپەن جولعا شىققان جولاۋشىنى قىل شىلبىرى بالە-جالادان قورعايدى دەپ ايتاتىن. دالاعا تۇنەگەندە ادام ءوزىن اينالدىرا قىل شىلبىرمەن قورشاپ تاستاسا, جىلان, ت.ب جاندىكتەر جولامايدى دەيتىن, – دەيدى قارت انا.
قىل ارقان ەسۋ ءۇشىن الدىمەن ادامعا ەپتىلىك كەرەك. ءار قىلدى ءبىر-بىرىمەن ۇشتاستىرىپ ۇزارتىپ, جەكە ءورىم ەتىپ شيراتىپ الۋ ءتوزىمدى تالاپ ەتەدى. سوڭىندا سول شيراتىلعان ءۇش-ءتورت تىلشە, ءجىپ ءتارىزدى بىرىكتىرىلىپ, ەسىلەدى.
– مىنا ون قۇلاش شىلبىردى ەسكەنىمە كوپ ۋاقىت بولا قويعان جوق. الدىمەن تىلشە جىپتەرىن شيراتىپ الىپ, ونى نەمەرەلەرىمە ۇستاتىپ قويىپ, ەسىپ شىقتىم, – دەيدى كەيۋانا.
توقساندى ەڭسەرگەن كۇنىمحان اجە بۇگىندە التىن قۇرساعىنان وربىگەن 10 بالاسىنان 25 نەمەرە, 49 شوبەرە, 3 شوپشەك ءسۇيىپ وتىر. ماۋەلى بايتەرەكتەي جاپىراعى جايىلعان انانىڭ جەكە تولقۇجاتى ونىڭ 1928 جىلى دۇنيەگە كەلگەنىنە كۋالىك ەتەدى. عاسىر جاساعان قارت انانىڭ قايراتى كەمىگەنىمەن, زەردەسى سول قالپىندا ساقتالعان. اق جاۋلىقتى كەيۋانا اڭگىمەسىن ارىدەن باستاپ, وتكەننىڭ ونەگەلى سىرلارىن تولعاي جونەلەدى.
داۋىرلەر ساپىرىلىسىپ, كەزەڭدەر الماسقانىمەن, ۇلتتىق ءداستۇر مەن ادەت-عۇرىپتار حالىق ساناسىنان وشپەۋگە ءتيىس. وسى تۇرعىدان العاندا كۇنىمحان اجەنىڭ ۇزاق جىل بويى ساقتاپ كەلگەن بۇيىمدارىنا بۇگىندە نەمەرەسى ارايلىم سەرىكقىزى جاڭاشا رەڭك بەرىپ ءجۇر. فوتوستۋديا ءىسىن قولعا العان نەمەرە اجەسى قولدانعان بۇيىمدار مەن قولونەر تۋىندىلارىن شاعىن ستۋدياسىنا دەكوراتسيا رەتىندە ورنالاستىرىپ, ەسكىلىك پەن جاڭاشىلدىقتى زاماناۋي فوتوونەر ارقىلى ۇندەستىرىپ كەلەدى.
مۇحتار مىرزالين,
ولكەتانۋشى
اقتوبە وبلىسى,
شالقار قالاسى
