ءبىر پالاتالى پارلامەنت, قۇرىلتاي, حالىق كەڭەسى جانە ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتى سياقتى جاڭا ينستيتۋتتار شەشىم قابىلداۋ ۇدەرىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان.
سونىمەن قاتار, رەفەرەندۋم ارقىلى قابىلدانعان كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر حالىقتىڭ ەرىك-جىگەرىن ەسەپكە الۋدىڭ حالىقارالىق تاجىريبەگە ساي ءادىسى بولىپ تابىلادى. قازاقستاننىڭ ساياسي جاڭعىرۋى ەۋروپالىق وداق, ونىڭ ىشىندە يتاليامەن ەنەرگەتيكا, ينۆەستيتسيالار جانە لوگيستيكا سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىققا دا وڭ اسەر ەتەدى. كونستيتۋتسيانىڭ جاستارعا باعدارلانۋى, عىلىم, ءبىلىم, يننوۆاتسيا جانە جاساندى ينتەللەكت سياقتى ۇعىمداردى ەنگىزۋى – مەملەكەتتىڭ ستراتەگيالىق دامۋىن كورسەتۋىمەن قاتار, بولاشاق ۇرپاق مۇددەسىنە قىزمەت ەتەتىن ۇزاق مەرزىمدى قۇجات ەكەندىگىن ايقىن كورسەتەدى.
يلگار ۆەليزادەنىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان ءوزىنىڭ ەرەكشە جولىمەن دامىپ كەلەدى, حالىقارالىق تاجىريبەدەن تەك ءتيىمدى ەلەمەنتتەردى تاڭدايدى, بۇل ساياساتتىق تۇراقتىلىق پەن حالىقارالىق سەرىكتەستىكتى نىعايتۋعا باعىتتالعان. ەلدىڭ تاجىريبەسى الەمدىك دەڭگەيدە جاڭا دامۋ مودەلدەرىن ىزدەستىرىپ جاتقان ەلدەر ءۇشىن ۇلگى بولا الادى, اسىرەسە اشىق كوزقاراستاعى ساياساتكەرلەر مەن مەملەكەتتەر ءۇشىن.
- ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ نە سەبەپتى قازاقستاندا كونستيتۋتسيالىق رەفورمانى باستاماشى ەتتى؟
- كونستيتۋتسيالىق رەفورما قازاقستاندا ەلدىڭ ساياسي جۇيەسىنىڭ دامۋىنىڭ ماڭىزدى كەزەڭدەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرىلۋى مۇمكىن نەمەسە ساياسي جۇيەنى رەفورمالاۋ ۇدەرىسىنىڭ جالعاسى دەپ باعالانۋى ءتيىس. بۇل ۇدەرىس, جالپى العاندا, بىرنەشە جىل بۇرىن باستالعان بولاتىن. وسى جىلدار ىشىندە بيلىك تارماقتارىنىڭ جەكەلەگەن فۋنكتسيالارىن وزگەرتۋ, مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارىن تاجىريبەلىك تۇرعىدا جەتىلدىرۋ باعىتىندا اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلدى. وسى تۇرعىدان العاندا, جاڭا كونستيتۋتسيا – الدىڭعى جىلدارى جۇرگىزىلگەن جۇمىستىڭ ءتۇيىنى, كۆينتەسسەنتسياسى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان جاڭا كونستيتۋتسيانى قابىلداۋ باستاماسى كەزدەيسوق ەمەس جانە وسى ۇدەرىستىڭ زاڭدى جالعاسى بولىپ سانالادى.
- ءبىر پالاتالى پارلامەنت – قۇرىلتاي, حالىق كەڭەسى جانە ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتى. بۇل جاڭا ساياسي ينستيتۋتتار ەلدەگى بيلىك جۇيەسىنە قالاي اسەر ەتۋى مۇمكىن؟
- بۇل جەردە ەڭ الدىمەن شەشىم قابىلداۋ ۇدەرىسىنىڭ جەدەلدىگىن جانە تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا دەگەن ۇمتىلىستى اتاپ وتكەن ءجون. بۇعان دەيىن اتقارۋشى جانە زاڭ شىعارۋشى بيلىك ورگاندارىنىڭ فۋنكتسيالارى بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە قايتالانىپ وتىردى, سونداي-اق ارالىق باسقارۋ بۋىندارى مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋىنە كەدەرگى كەلتىردى. جالپى العاندا, اتقارۋشى, زاڭ شىعارۋشى جانە سوت بيلىگى تولىققاندى ءتيىمدى جۇمىس ىستەي المادى, اسىرەسە ەكى پالاتالى پارلامەنت جاعدايىندا. فۋنكتسيالاردىڭ قايتالانۋى مەن ارالىق قۇرىلىمداردىڭ بولۋى زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسىنىڭ تيىمدىلىگىن تومەندەتتى. قازىرگى تاڭدا بۇل ماسەلەلەر جويىلىپ, جالپى جۇيە تەك شەشىم قابىلداۋدىڭ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ولاردى ىسكە اسىرۋدىڭ دا تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالىپ وتىر.
- نەلىكتەن كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەردىڭ ءدال رەفەرەندۋم ارقىلى قابىلدانۋى ماڭىزدى بولدى؟
- كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەردىڭ ءدال رەفەرەندۋم ارقىلى قابىلدانۋ سەبەبىنە كەلسەك, بۇل – حالىقارالىق تاجىريبە. مۇنداي وزگەرىستەر, ادەتتە, تەك رەفەرەندۋم ارقىلى قابىلدانادى, سەبەبى رەفەرەندۋم – حالىقتىڭ ناقتى ەرىك-جىگەرىن ايقىندايتىن ەڭ ءتيىمدى ءتاسىل. اڭگىمە نەگىزگى زاڭ, ياعني قوعام ءومىرىنىڭ بازالىق زاڭى تۋرالى بولىپ وتىرعاندىقتان, ونى قابىلداۋعا بۇكىل قوعام قاتىسۋى ءتيىس.
- قازاقستان ەۋروپالىق وداقپەن, ونىڭ ىشىندە يتاليامەن ەنەرگەتيكا, ينۆەستيتسيالار جانە لوگيستيكا سالالارىندا ىنتىماقتاستىقتى بەلسەندى دامىتىپ كەلەدى. ەلدەگى ساياسي جاڭعىرۋ وسى قاتىناستاردىڭ دامۋىنا اسەر ەتۋى مۇمكىن بە؟
- ەۋروپالىق ساياسي تاجىريبەگە قاتىستى ايتار بولسام, بۇل سۇراقتىڭ قويىلۋى تولىقتاي دۇرىس ەمەس دەپ ەسەپتەيمىن. قازاقستانداعى ساياسي وزگەرىستەردى باسقا ەلدەردىڭ نەمەسە ەلدەر توپتارىنىڭ تاجىريبەسىمەن تولىقتاي سالىستىرۋعا بولمايدى. نەلىكتەن ءدال ەۋروپالىق وداق, ال نەگە اسەان نەمەسە مەركوسۋر ەلدەرى ەمەس؟ بۇگىنگى تاڭدا الەمدە قانداي دا ءبىر شەشىم قابىلداۋعا ۇلگى بولاتىن بىرىڭعاي ەتالون جوق.
ەۋروپالىق وداق, ءسوزسىز, ساياسي جانە ينستيتۋتسيونالدىق تۇرعىدان وزىق تاجىريبەگە يە, ءارى ونىڭ جەكەلەگەن ەلدەرىندە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان ساياسي پراكتيكالاردى زەرتتەۋ پايدالى. ولار وتە ماڭىزدى, دەگەنمەن ساياسي جانە قوعامدىق ۇدەرىستەردىڭ قالىپتاسۋ ەرەكشەلىكتەرىن مىندەتتى تۇردە ەسكەرۋ قاجەت. باسقا ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن سول كۇيىندە كوشىرۋ مۇلدە ءتيىمسىز ءارى كەرى اسەر بەرۋى مۇمكىن.
سوندىقتان نەگىز رەتىندە تەك ەۋروپالىق تاجىريبە الىنباۋى ءتيىس, كەرىسىنشە حالىقارالىق تاجىريبە ىرىكتەلىپ قاراستىرىلۋى قاجەت: ياعني ونىڭ بارلىعى ەمەس, تەك بەلگىلى ءبىر ەلەمەنتتەرى عانا قاجەت بولعان جاعدايدا ناقتى مەملەكەت تاجىريبەسىنە ەنگىزىلۋى مۇمكىن.
بۇل تۇرعىدا قازاقستان ءوز جولىمەن دامىپ كەلەدى. ارينە, تەك ەۋروپالىق ەمەس, جالپى حالىقارالىق وزىق تاجىريبەلەر پايدالانىلادى, ويتكەنى الەمنىڭ باسقا وڭىرلەرىندە دە ءتيىمدى ۇلگىلەر بار. قازىرگى تاڭدا ءبىز باسقارۋ ۇدەرىستەرى مەن مەملەكەتتىك باسقارۋ فۋنكتسيالارىن ىسكە اسىرۋدا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ستاندارتتاۋ ءجۇرىپ جاتقان الەمدە ءومىر ءسۇرىپ وتىرمىز. سوندىقتان تەك ءبىر باعىتپەن شەكتەلمەي, الەمگە كەڭىرەك قاراۋ قاجەت.
مەنىڭ ويىمشا, جاڭا كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر بارىسىندا قازاقستان الەمدىك جانە حالىقارالىق تاجىريبەنىڭ وڭ ۇلگىلەرىن تاڭدادى. قازاقستان ەۋروپالىق وداقپەن بەلسەندى ىنتىماقتاستىق ورناتىپ وتىر, سونداي-اق قىتايمەن ودان دا قارقىندى بايلانىس دامۋدا جانە وزگە دە ساياسي بىرلەستىكتەرمەن كونسترۋكتيۆتى ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋعا ۇمتىلۋدا.
ەۋروپالىق وداقپەن قارىم-قاتىناس ەرەكشە ورىن الادى. ارينە, ەو-نىڭ ءوزى قازىرگى تاڭدا بەلگىلى ءبىر ينستيتۋتسيونالدىق جانە ەكونوميكالىق قيىندىقتارعا تاپ بولىپ وتىر. دەگەنمەن قازاقستان ءۇشىن ءتۇرلى ىقپال ورتالىقتارىمەن, سونىڭ ىشىندە ەۋروپالىق وداقپەن ءوزارا ءتيىمدى نەگىزدە ىنتىماقتاستىق ورناتۋ ماڭىزدى.
يتاليا – ەۋروپالىق وداققا مۇشە, پراگماتيكالىق ۇستانىمدى باسشىلىققا الاتىن ەلدەردىڭ ءبىرى. يتاليا ءۇشىن ءاردايىم ەنەرگەتيكالىق جەتكىزىلىمدەردى ارتاراپتاندىرۋعا, ءوز ونىمدەرىنە جاڭا نارىقتار تابۋعا بايلانىستى ۇزاق مەرزىمدى مۇددەلەرىن جۇزەگە اسىرۋ ماڭىزدى بولىپ كەلەدى. قازاقستان مەن يتاليا مۇددەلەرىنىڭ توعىسۋى ءوزارا ساۋدا اينالىمىنىڭ, ينۆەستيتسيالاردىڭ وسۋىنە ىقپال ەتۋدە.
يتاليا – قازاقستاننىڭ ەۋروپالىق وداقتاعى ەڭ ماڭىزدى سەرىكتەستەرىنىڭ ءبىرى. ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, ەو مەن قازاقستان اراسىنداعى جالپى تاۋار اينالىمىنىڭ شامامەن 60 پايىزى يتاليانىڭ ۇلەسىنە تيەسىلى.
ايتا كەتەرلىگى, يتاليا يدەولوگيالىق ۇستانىمدارعا ەمەس, ءاردايىم پراگماتيكالىق ساياساتقا سۇيەنىپ كەلەدى. قازىرگى تاڭدا ەۋروپالىق وداق ورتالىق ازياعا, سونىڭ ىشىندە قازاقستانعا كوبىرەك كوڭىل بولە باستاعان جاعدايدا, يتاليا وسى ۇدەرىستە الدىڭعى قاتاردان كورىنۋدە. ارينە, يتاليا سەكىلدى ەلدەردىڭ كوبەيگەنى ءجون, ياعني قازاقستانمەن وڭىرلىك ىنتىماقتاستىقتى پراگماتيكالىق تۇرعىدان باعالايتىن مەملەكەتتەردىڭ سانى ارتقانى ءتيىمدى.
مەنىڭ ويىمشا, يتاليانىڭ تاجىريبەسى قازىرگى كەزەڭدە ەرەكشە ۇلگى بولا الادى. ەۋروپا نارىعىنا مۇناي مەن گاز جەتكىزۋ شەكتەلگەن جاعدايلاردا, ءدال وسى قازاقستان مەن يتاليا اراسىنداعى ۇزاق مەرزىمدى ىنتىماقتاستىق ريمگە ءوزىنىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرىپ وتىر.
- قازاقستان پرەزيدەنتى جاڭا كونستيتۋتسيا ەڭ الدىمەن جاستارعا باعىتتالعانىن اتاپ وتەدى. نەگىزگى زاڭعا عىلىم, ءبىلىم, يننوۆاتسيالار جانە جاساندى ينتەللەكت سياقتى ۇعىمدار ەنگىزىلگەن. بۇل توقاەۆتىڭ قازاقستان ءۇشىن ستراتەگيالىق باعىتى تۋرالى نەنى كورسەتەدى؟
ساراپشى: جاڭا كونستيتۋتسيانى قولداۋ – قوعامنىڭ جاڭعىرۋعا دايىن ەكەنىن كورسەتەدى
جاستار جانە حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ, جالپى ادامزات وركەنيەتىنىڭ دامۋىنداعى جاڭا ۇردىستەردى ەسكەرۋ ماسەلەسىنە كەلسەك, ارينە, مۇنىڭ بارلىعى كونستيتۋتسيادا كورىنىس تاپقان. الايدا كونستيتۋتسيا – ءبىر جىلعا نەمەسە بىرنەشە جىلعا ەمەس, ۇزاق مەرزىمگە قابىلداناتىن, مەرزىمسىز قۇجات. سوندىقتان ول قازىرگى تاڭدا بولىپ جاتقان ۇردىستەردى مىندەتتى تۇردە ەسكەرۋى ءتيىس: جاساندى ينتەللەكتىنىڭ قارقىندى دامۋى مەن قولدانىلۋى, سونداي-اق كونستيتۋتسيانىڭ ەرتەڭ جانە كەلەشەكتە ءومىر سۇرەتىن ادامداردىڭ مۇددەلەرىنە قىزمەت ەتۋى. بۇل – بۇگىنگى جاستار.
سول سەبەپتى بۇل كونستيتۋتسيا بولاشاققا باعدارلانعان جانە, ءسوزسىز, ونىڭ ىشىندە وڭ تۇستار ەسكەرىلگەن. الدىڭعى قاتارلى تاجىريبە, شارتتى تۇردە ايتقاندا, نازارعا الىندى جانە ول قازىرگى زامانعى ۇردىستەرمەن ۇشتاستىرىلدى: جاساندى ينتەللەكتىنى قولدانۋ, جاڭا تەحنولوگيالىق دامۋ دەڭگەيىن ىسكە اسىرۋ – مۇنىڭ ءبارى كونستيتۋتسيادا ءوز كورىنىسىن تاپتى.
- ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, قازاقستاننىڭ تاجىريبەسى بۇگىنگى تاڭدا جاھاندىق سىن-قاتەرلەر جاعدايىندا جاڭا دامۋ مودەلدەرىن ىزدەستىرىپ جاتقان ەۋروپالىق ەلدەر ءۇشىن قىزىقتى بولۋى مۇمكىن بە؟
- شىنىمدى ايتسام, قازاقستاننىڭ تاجىريبەسى ەۋروپالىق ەلدەر ءۇشىن اسا پايدالى بولادى دەپ ويلامايمىن. سەبەبى ەۋروپالىق ەلدەر, اسىرەسە سوڭعى جىلدارى, كوبىنە ىشكى ماسەلەلەرگە كوبىرەك كوڭىل ءبولىپ وتىر. بۇل قانشالىقتى دۇرىس تاجىريبە ەكەنى بەلگىسىز. بۇرىن ەۋروپالىق وداقتىڭ سىرتقى ىستەر جانە قاۋىپسىزدىك ساياساتى جونىندەگى جوعارى وكىلى جوزەپ بوررەل ەۋروپالىق وداقتان تىس الەمدى «دجۋنگلي» دەپ سيپاتتاعان بولاتىن. مۇنداي كوزقاراستار ەۋروپالىق ساياساتكەرلەردىڭ باسىم بولىگىندە جوق دەپ ۇمىتتەنگىمىز كەلەدى. دەگەنمەن وسىنداي ۇستانىمدار ەو-دان تىس الەمدى وبەكتيۆتى ءارى جان-جاقتى باعالاۋعا كەدەرگى كەلتىرەدى.
سونىمەن قاتار ەۋروپادا جاعدايعا وزگەشە قارايتىن ەلدەر مەن ىقپالدى ساياسي توپتار دا بار. ءبىز يتاليا تۋرالى ايتتىق, بۇدان باسقا دا شىنايى جاعدايدى دۇرىس باعالاۋعا تىرىساتىن مەملەكەتتەر جەتكىلىكتى. بۇل تۇرعىدا ورتالىق ازياداعى, سونىڭ ىشىندە قازاقستانداعى ۇدەرىستەردى مۇقيات باقىلاپ وتىرعان ساياساتكەرلەر دە بار. ولاردىڭ اراسىندا بۇل وزگەرىستەرگە وڭ باعا بەرىپ, ءوز تاجىريبەسىندە ەسكەرىپ جۇرگەندەرى دە بولۋى مۇمكىن.
قالاي بولعاندا دا, بولاشاق – وسىنداي اشىق كوزقاراستاعى ادامداردىڭ قولىندا. ال وقشاۋلانۋدى جاقتايتىن ۇستانىمدار ۇزاق مەرزىمدە ءتيىمدى بولا بەرمەيدى. وسى تۇرعىدان العاندا, قازاقستان مەن ەۋروپالىق وداق اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى دامىتۋ, استانا مەن بريۋسسەل اراسىنداعى ساياسي ديالوگتى جانداندىرۋ – بالاماسىز باعىت. بۇل ۇدەرىس قازىردىڭ وزىندە دە, الداعى ۋاقىتتا دا ەۋروپالىق وداق پەن قازاقستان حالىقتارىنىڭ مۇددەسىنە قىزمەت ەتەتىن بولادى.
