بۇل فورۋم وڭىرلىك دامۋ ماسەلەلەرى تالقىلاناتىن الاڭ عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە مەملەكەتىمىز ءۇشىن ماڭىزدى وقيعالار قارساڭىندا وتكىزىلەتىن ەل كولەمىندەگى بەدەلدى پلاتفورماعا اينالىپ كەلەدى. اتالعان جيىن ەلىمىزدە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان رەفورمالاردىڭ بارىسىن سارالاپ, وڭىرلەردەگى ناقتى جاعداي تۋرالى كەرى بايلانىس الۋعا جانە حالىقتىڭ تۇرمىسىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن تىڭ شەشىمدەر ازىرلەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
فورۋم ەلىمىز ءۇشىن بەتبۇرىستى كەزەڭ – جاڭا كونستيتۋتسيانى قابىلداۋ جونىندەگى رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم قارساڭىندا ءوتتى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ وسى جيىنعا تۇراقتى تۇردە قاتىسىپ, ءماسليحات دەپۋتاتتارىمەن تىكەلەي پىكىر الماسۋى ءىس-شارانىڭ ءمان-ماڭىزىن ارتتىرا تۇسۋدە. ال پرەزيدەنتتىڭ باعدارلامالىق سيپاتتاعى سويلەگەن ءسوزى فورۋم جۇمىسىنا سىندارلى باعىت بەرەدى.
پرەزيدەنتتىڭ ايتقان ءسوزى وتكەنگە كوز جۇگىرتىپ, ەلىمىزدىڭ كەيىنگى بىرنەشە جىلدا ءجۇرىپ وتكەن جولىن ايقىن كورۋگە مۇمكىندىك بەردى. شىنىندا دا, بۇل – باتىل شەشىمدەر قابىلدانىپ, ناقتى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىلگەن ماڭىزدى دا مازمۇندى كەزەڭ.
مەملەكەت باسشىسى كەيىنگى ۋاقىتتاعى جەتىستىكتەرىمىزگە ناقتى مىسالدار ارقىلى توقتالدى. ول – اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا تۇرارلىق كورسەتكىشتەر. كۇندەلىكتى قاربالاس تىرلىكتىڭ اراسىندا ەلىمىزدىڭ قانداي اۋقىمدى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزگەنىنە كەيدە ءمان بەرە بەرمەيتىنىمىز راس.
تمد ەلدەرى اراسىندا ىشكى جالپى ءونىم كولەمى بويىنشا 306 ميلليارد دوللارمەن ءبىز ەكىنشى ورىندامىز, ال وڭىردە بۇل – ەڭ جوعارى كورسەتكىش. جان باسىنا شاققاندا ول 15 مىڭ دوللاردان اسادى. قازاقستان الەمدەگى ەڭ ءىرى 50 ەكونوميكانىڭ قاتارىنا كىرەدى. ەلىمىز تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيا تارتۋ كولەمى جاعىنان دا ورتالىق ازيادا كوش باستاپ تۇر. التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆتەرى ۇلعايىپ كەلەدى. بۇل كورسەتكىشتەردىڭ ءبارى – ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ ساپالى ءوسىمىنىڭ ايقىن دالەلى.
اگروونەركاسىپتىك كەشەن سالاسىندا دا وڭ وزگەرىستەر بار. ەلىمىزدىڭ ترانزيت الەۋەتى ارتىپ كەلەدى, ادام كاپيتالى قارقىندى دامىپ جاتىر. جەر-جەردە جاڭا تۇرعىن ۇيلەر مەن قاجەتتى الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىم سالىنىپ جاتىر. بالالارىمىز جان-جاقتى جابدىقتالعان زاماناۋي مەكتەپتەردە ءبىلىم الادى. اۋىل تۇرعىندارى دا ساپالى مەديتسينالىق قىزمەتكە كەڭىنەن قول جەتكىزىپ وتىر. پارلامەنتتە قابىلدانعان زاڭدار تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق سالاسىنداعى تەرىس ۇردىستەرگە توسقاۋىل قويدى. قازىر ۇلەسكەرلەردىڭ شاعىمدارى دا ەستىلمەيتىن بولدى.
ەڭ باستى ناتيجە – حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى ارتىپ كەلەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە ازاماتتاردىڭ ءومىر جاسىنىڭ ۇزاقتىعىنا تىكەلەي اسەر ەتىپ وتىر. ول العاش رەت 75,9 جاسقا جەتتى. جاڭادان سالىنعان مەديتسينا نىساندارى انا مەن بالا ءولىمىنىڭ ازايۋىنا ىقپال ەتتى.
وسى ورايدا «ادىلەتتى جانە پروگرەسسيۆتى قازاقستاننىڭ حالىقتىق كونستيتۋتسياسى ءۇشىن!» جالپىۇلتتىق كواليتسياسى ەلىمىزدىڭ بارلىق ءوڭىرىن ارالاپ, جەر-جەردە ناقتى وزگەرىستەر بار ەكەنىن ءوز كوزىمەن كورىپ قايتتى.
كواليتسيا مۇشەلەرى حالىقپەن, ەڭبەك ۇجىمدارىمەن جانە قوعام بەلسەندىلەرىمەن كەزدەسۋلەر وتكىزدى. بارلىق كەزدەسۋدە جۇرتتىڭ ويى ءبىر جەردەن شىقتى. ولار وڭ وزگەرىستەردى كورىپ, سەزىپ وتىر. سول ءۇشىن پرەزيدەنتكە شىنايى العىستارىن ايتتى. وسىنداي كوڭىل كۇي بارلىق وڭىردە سەزىلەدى. سوندىقتان قازىردىڭ وزىندە ساۋالناماعا قاتىسقان رەسپوندەنتتەردىڭ 86,5 پايىزى جاڭا كونستيتۋتسيانى قولداۋى كەزدەيسوق ەمەس.
وسى جەتىستىكتەردىڭ بارىنە الەمدەگى قيىن گەوساياسي جاعدايعا قاراماستان قول جەتكىزۋىمىز ايرىقشا ماڭىزدى. مەملەكەت باسشىسى جۇرگىزىپ وتىرعان بايىپتى, تەڭگەرىمدى ءارى سىندارلى سىرتقى ساياساتتىڭ ارقاسىندا ەلدەگى تۇراقتىلىق پەن كەلىسىمدى ساقتاۋ مۇمكىن بولىپ وتىر. بۇگىنگى تاڭدا شەكارامىزدىڭ ماڭىندا جاڭا قاقتىعىستار تۋىنداپ جاتقان كەزدە ەلدەگى بەيبىتشىلىك پەن تىنىشتىقتىڭ قادىرىن تەرەڭ تۇسىنەسىڭ.
ياعني قازىرگى الەمدەگى كۇردەلى جاعدايلارعا, جاھاندىق ەكونوميكالىق داعدارىسقا جانە ىشكى سىن-قاتەرلەرگە قاراماستان, ەلىمىز تۇراقتى دامىپ, پروگرەسس جولىندا باتىل العا باسىپ كەلەدى.
مىڭداعان وتانداسىمىز شيەلەنىس وشاقتارىندا قالىپ قويماي, ءوز وتانىنا كەدەرگىسىز ورالعان كەزدە مەملەكەتتىڭ قامقورلىعىن ەرەكشە سەزىنەسىڭ.
بۇل قازاقستان ازاماتى قاي جەردە جۇرسە دە, ءوز ەلىنە كەرەك ءارى قىمبات ەكەنىن, ءاردايىم مەملەكەتتىڭ قورعايتىنىنا سەنىم ارتا الاتىنىن كورسەتەدى. ءوز ازاماتىنا دەگەن وسىنداي كوزقاراس جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ نەگىزى بولىپ قالاندى. ادام, ونىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن ەركىندىكتەرى مەملەكەت ءۇشىن مىزعىماس قۇندىلىققا اينالدى.
مەملەكەت باسشىسى پرەزيدەنتتىككە كىرىسكەن كۇننەن باستاپ, حالىقتىڭ تۇرمىسى مەن ءال-اۋقاتى اۋقىمدى رەفورمالاردىڭ باستى ءارى بۇلجىماس باسىمدىعى ەكەنىن اتاپ وتكەن ەدى.
سوندىقتان بۇل باسىمدىق پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ىشكى پرينتسيپتەرىمەن ۇندەسىپ, ەڭ جوعارى كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە بەكىتىلىپ, اينىماس سيپاتقا يە بولىپ وتىر. وڭىرلەردە وتكەن كەزدەسۋلەردە ءدال وسى جاڭاشىلدىق حالىقتىڭ جۇرەگىنەن ەرەكشە ورىن العانىن كوردىك.
جالپى, مەملەكەت باسشىسى كونستيتۋتسيانىڭ ءار تاراۋى مەن ءار بابىن مۇقيات قاراپ, كونستيتۋتسيالىق كوميسسيانىڭ بارلىق ۇسىنىسىن جان-جاقتى زەردەلەدى. كوميسسيا مۇشەلەرىمەن تۇراقتى تۇردە كەزدەسۋلەر وتكىزىپ, اتا زاڭعا قاتىستى بارلىق جۇمىستىڭ باعىت-باعدارىن ءوزى ايقىنداپ وتىردى.
پرەزيدەنت جاڭا كونستيتۋتسيانى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن تەرەڭ ءتۇسىنىپ وتىرعانى ەرەكشە بايقالدى. قاسىم-جومارت توقاەۆ ءاربىر ماڭىزدى نوۆەللا بويىنشا ءوز ويىن اشىق ايتىپ, ونىڭ مەملەكەت پەن قوعامنىڭ ودان ءارى دامۋى ءۇشىن قانشالىقتى پروگرەسسيۆتى ەكەنىن ەگجەي-تەگجەي ءتۇسىندىردى.
وسى جىلدار ىشىندە ءبىز مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءاردايىم بولاشاقتى باعدارعا الاتىنىنا كوز جەتكىزىپ كەلەمىز. پرەزيدەنتتىڭ اتوم ەنەرگياسىن بەيبىت ماقساتقا پايدالانۋ, تسيفرلاندىرۋ مەن جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارىن كەڭىنەن ەنگىزۋ جونىندەگى يدەيالارى – ونىڭ پروگرەسسيۆتى كوزقاراسى مەن پاراساتىنىڭ ايقىن كورىنىسى.
جاقىندا عانا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن مەن پاريجدە وتكەن يادرولىق ەنەرگەتيكا جونىندەگى دۇنيەجۇزىلىك سامميتكە قاتىستىم. وندا ەۋروپالىق ساياساتكەرلەر ازاماتتىق اتوم ەنەرگياسىن قولدانۋدان باس تارتۋ تۋرالى شەشىمدەرى قاتە بولعانىن اشىق مويىندادى. ال وتانداستارىمىز پرەزيدەنتتىڭ اتوم ەلەكتر ستانسالارىن سالۋ جونىندەگى باتىل يدەياسىن ءبىر جارىم جىل بۇرىن بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋمدا قولدادى. ءبىز بۇل جۇمىسقا قازىردەن كىرىسىپ كەتتىك.
ۋينستون چەرچيلل ايتقانداي, ساياساتكەر كەلەسى سايلاۋدى ويلاسا, مەملەكەت قايراتكەرى – كەلەر ۇرپاقتى ويلايدى. مەملەكەت قايراتكەرىن ساياساتكەردەن ەرەكشەلەيتىن دە ءدال وسى قاسيەت.
مەملەكەت باسشىسى ءاردايىم جاستارعا زور ءۇمىت ارتادى. ول جاستارمەن ۇنەمى ءبىر تولقىندا, قازىرگى ترەندتەردى جاقسى تۇسىنەدى. سوندىقتان دا ءار سوزىندە جاستارعا ەرەكشە توقتالادى. پرەزيدەنتتىك جاستار كادرلىق رەزەرۆى ىسكە قوسىلدى, دارىندى جاستاردى قولداۋعا ارنالعان ينفراقۇرىلىم قالىپتاستى. بارلىق وڭىردە جەتەكشى شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ فيليالدارى اشىلىپ, ءاربىر وتانداسىمىزعا شەتەل اسپاي-اق, قوماقتى قاراجات جۇمساماي-اق, ءوز ەلىندە زاماناۋي ءبىلىم الۋعا ناقتى مۇمكىندىك بەرىلىپ وتىر. ول تۋرالى بىزگە, اسىرەسە, الىس اۋىلدار مەن مونوقالالاردى ارالاعان كەزدە جۇرتشىلىق تاراپىنان كوپ ايتىلدى.
بۇل تاريحي ساتتە دە مەملەكەت باسشىسى تاعى دا جاستارعا ءۇن قاتىپ, ولاردىڭ ەرەكشە جاسامپاز كۇش-جىگەرىنە سەنىم ارتىپ وتىر. ويتكەنى جاڭا كونستيتۋتسيا, ەڭ اۋەلى جاستارعا, كەلەر ۇرپاققا دەگەن قامقورلىقپەن جازىلعان.
حالىقارالىق ارحيتەكتۋرا كوز الدىمىزدا قۇلدىراپ, ورنىققان ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە مەملەكەتارالىق ساياسي بايلانىستار ءۇزىلىپ جاتقان كۇردەلى كەزەڭدە ەل تىزگىنىن ۇستاپ وتىرعان پرەزيدەنتىمىز قازىرگى جاھاندىق سىن-قاتەرلەردىڭ تابيعاتىن تەرەڭ تۇسىنە وتىرىپ, جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ ءار نورماسىن مەملەكەتتىلىگىمىز بەن تاۋەلسىزدىگىمىزدى جان-جاقتى نىعايتۋعا باعىتتاۋ ءۇشىن بار كۇش-جىگەرىن سالدى.
مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, جاڭا حالىق كونستيتۋتسياسىنىڭ جوباسى ورتاق وتانىمىز – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جارقىن كەلەشەگىنە بەرىك ءارى مىزعىماس ىرگەتاس بولادى.
ەرلان قوشانوۆ,
ءماجىلىس توراعاسى
