ەۋروپا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر
ەكى-ءۇش كۇن بۇرىن اعىلشىن ءجۋرناليسى, ساراپشى مارتين بەنكستىڭ «Brussels Morning» گازەتىندە «Why Kazakhstan’s Referendum Matters Beyond Its Borders» («نەلىكتەن قازاقستانداعى رەفەرەندۋم ونىڭ شەكاراسىنان تىس جەرلەردە ماڭىزدى؟») ساراپتامالىق ماقالاسى جارىق كوردى.
ماقالا اۆتورى ادەتتە كونستيتۋتسيالىق رەفەرەندۋمدار ونى قابىلدايتىن ەلدەردە عانا ماڭىزدى بولىپ, وزگە ەلدەر سيرەك نازار اۋداراتىنىن, ال قازاقستانداعى رەفەرەندۋمنىڭ شەكاراسىنان تىس جەرلەردە سالماعى بارىن ايتادى. ويتكەنى ەۋروپا ەكونوميكالىق سەرىكتەستىك, كولىك بايلانىسى, گەوساياسي تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ ماقساتىندا ورتالىق ازياعا كوبىرەك نازار اۋدارعان سايىن, ايماقتىڭ ەڭ ءىرى ەكونوميكاسىنىڭ ينستيتۋتسيونالدىق باعىتى دا وزەكتى بولىپ وتىر.
«قازاقستاننىڭ قازىرگى كونستيتۋتسياسى 1995 جىلى, ورتالىق باسىمدىق مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردى نىعايتىپ, تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ قاجەت بولعان كەزدە قابىلداندى. ءۇش ونجىلدىقتان كەيىن ۇسىنىلعان رەفورمالار دامىعان ساياسي, اكىمشىلىك لاندشافتتى كورسەتۋ ماقساتىندا ينستيتۋتسيونالدىق ارحيتەكتۋرانى قايتا قۇرۋعا تىرىسادى. كونستيتۋتسيا جوباسى ينستيتۋتتاردىڭ ءوزارا ارەكەتتەسۋىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان. بۇل اتقارۋشى, زاڭ شىعارۋشى بيلىك پەن باقىلاۋ ينستيتۋتتارى اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى قۇرىلىمداۋعا ارنالعان راسىمدەردى ەنگىزە وتىرىپ, قازاقستاننىڭ پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكا رەتىندەگى مودەلىن ناقتىلايدى. مىسالى, كونستيتۋتسيالىق سوت, ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى مەن جوعارى اۋديتورلىق پالاتاسى سياقتى بىرنەشە نەگىزگى ورگاندارعا تاعايىنداۋلار ۇلتتىق پارلامەنتتىڭ, قۇرىلتايدىڭ كەلىسىمىن تالاپ ەتەدى. ءىس جۇزىندە بۇل ينستيتۋتتاردىڭ باسشىلىعىنا قاتىستى شەشىمدەرگە پرەزيدەنت تە, زاڭ شىعارۋشى ورگان دا قاتىساتىنىن بىلدىرەدى», دەپ اتاپ كورسەتەدى ماقالا اۆتورى.
ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە, رەفورمالار كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ كەزىندە ايقىن كورىنەدى. جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ ءرولىن كۇشەيتىپ, ونىڭ شەشىمدەرىنىڭ قۇقىقتىق سالدارىن ناقتىلايدى. كونستيتۋتسياعا سايكەس كەلمەيتىن دەپ سانالاتىن زاڭدار نەمەسە حالىقارالىق شەشىمدەر قولدانىلمايدى. رەفورمالار بۇل قاعيدانى قازاقستاننىڭ ءوز ينستيتۋتسيونالدىق كونتەكسىندە نىعايتۋعا باعىتتالعان.
ۇسىنىلىپ وتىرعان كونستيتۋتسيانىڭ تاعى ءبىر بولىگى نەگىزگى قۇقىقتار مەن قۇقىقتىق قورعاۋدى جاڭارتۋعا باعىتتالعان. جەكە دەرەكتەردى قورعاۋ, تسيفرلىق كوممۋنيكاتسيالارداعى قۇپيالىلىق پەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىمەن ءوزارا ارەكەتتەسەتىن جەكە تۇلعالاردىڭ پروتسەدۋرالىق كەپىلدىكتەرى سياقتى ماسەلەلەر ناقتىراق قاراستىرىلادى. قورشاعان ورتاعا جاۋاپكەرشىلىك تە كونستيتۋتسيالىق تۇرعىدان كەڭىرەك تانىلىپ, بۇل بۇكىل الەمدەگى مەملەكەتتىك ساياسات پىكىرتالاستارىندا تۇراقتى دامۋدىڭ ماڭىزدىلىعى ارتۋىن كورسەتەدى.
«بۇل ەرەجەلەر – تەحنيكالىق ماسەلە بولىپ كورىنگەنىمەن, بۇگىنگى كۇنى كوپ ەلدىڭ الدىندا تۇرعان وزەكتى ماسەلە. ويتكەنى باستاپقىدا تەحنولوگيالىق داۋىردە جاسالعان قۇقىقتىق بازالاردى ءححى عاسىردىڭ جاعدايلارىنا بەيىمدەۋ كەرەك. تسيفرلىق تەحنولوگيالار قوعامنىڭ جۇمىس ىستەۋ ءتاسىلىن وزگەرتكەن سايىن, كونستيتۋتسيالاردا كورىنىس تابۋىن تالاپ ەتەدى», دەيدى م.بەنكس.
اعىلشىن ساراپشىسى «ەۋروپالىق باقىلاۋشىلار ءۇشىن بۇل وقيعالار بىرنەشە سەبەپكە بايلانىستى ماڭىزدى بولۋى مۇمكىن» دەيدى. ونىڭ ءبىرى قازاقستان ەۋروپا مەن ازيا اراسىندا ستراتەگيالىق ماڭىزدى ورىنعا يە, ەنەرگەتيكا مەن ماڭىزدى مينەرالداردان باستاپ, شىعىس پەن باتىستى بايلانىستىراتىن كولىك دالىزدەرىنە دەيىنگى سالالاردا سەرىكتەسكە اينالىپ وتىر. بۇل سالالارداعى ۇزاقمەرزىمدى ىنتىماقتاستىق تەك ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەرگە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ساياسي ينستيتۋتتاردىڭ بولجامدىلىعى مەن تۇراقتىلىعىنا دا بايلانىستى. ال كونستيتۋتسيالىق شەشىمدەر زاڭدار قابىلداناتىن, ساياسات جۇزەگە اسىرىلىپ, داۋلار شەشىلەتىن ورتا قالىپتاستىرادى.
«كەيىنگى جىلدارى ەۋروپالىق ۇكىمەتتەر مەن بيزنەس ورتالىق ازياعا باسا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر, بۇل ءىشىنارا وزگەرمەلى گەوساياسي ديناميكا مەن ارتاراپتاندىرىلعان ەكونوميكالىق سەرىكتەستىك ورناتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسى تۇرعىدا ايماقتىڭ ەڭ ءىرى ەكونوميكاسىنداعى ينستيتۋتسيونالدىق رەفورمالار, ارينە, نازار اۋدارتادى. ينستيتۋتسيونالدىق رولدەردى ناقتىلايتىن, باقىلاۋ تەتىكتەرىن كۇشەيتىپ, قۇقىقتىق قورعاۋدى جاڭارتاتىن كونستيتۋتسيالىق نەگىز حالىقارالىق سەرىكتەستەر ۇزاقمەرزىمدى ءوزارا ارەكەتتەسۋدى باعالاۋ كەزىندە ەسكەرەتىن كەڭىرەك باسقارۋ ورتاسىنا ىقپال ەتەدى», دەيدى اۆتور.
م.بەنكستىڭ پىكىرىنشە, كونستيتۋتسيالىق رەفورما ۇزاق ۇدەرىستىڭ باستاماسى عانا. كەز كەلگەن كونستيتۋتسيالىق جۇيەنىڭ شىنايى سىناعى ونىڭ ەرەجەلەرىنىڭ ءىس جۇزىندە قالاي جۇزەگە اسىرىلاتىنىندا جاتىر. ينستيتۋتتار رەسمي ەرەجەلەردى كۇندەلىكتى باسقارۋعا اينالدىرۋى كەرەك, ال قۇقىقتىق نورمالار ۋاقىت وتە كەلە ۇنەمى ساقتالۋى قاجەت. وسى تۇرعىدان العاندا, رەفەرەندۋم ساياسي ترانسفورماتسيانىڭ اياقتالۋىن ەمەس, جاڭا كەزەڭنىڭ باستالۋىن بىلدىرەدى.
ەۋروپا ءۇشىن بۇل ۇدەرىستىڭ دامۋىن باقىلاۋ ورتالىق ازياداعى نەگىزگى سەرىكتەستىڭ ءوزىنىڭ ينستيتۋتسيونالدىق بولاشاعىن قالاي قالىپتاستىرۋعا تىرىساتىنىن تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سوندىقتان ايماقتار اراسىنداعى تۇراقتىلىق, بولجامدىلىق پەن ىنتىماقتاستىق بارعان سايىن قۇندى بولىپ كەلە جاتقان داۋىردە ەۋرازيا ءدالىزى بويىنداعى ەلدەردەگى كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار وزگە ەلدەرگە دە ماڭىزدى بولا تۇسپەك.
شەتەل ديپلوماتتارى اتا زاڭ جوباسىن جوعارى باعالادى
ەلىمىزدىڭ مىسىرداعى ەلشىسى اسقار جەڭىس اراب الەمىنىڭ كورنەكتى ساياساتكەرى, مىسىردىڭ بۇرىنعى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ءارى اراب مەملەكەتتەرى ليگاسىنىڭ ەكس-باس حاتشىسى ءامىر مۇسامەن كونستيتۋتسيا جوباسىن تالقىلادى. مەملەكەتتىك قۇرىلىم سالاسىنداعى مول تاجىريبەسىنە سۇيەنە وتىرىپ, ءا.مۇسا ەلىمىزدىڭ ءبىر پالاتالى پارلامەنتكە كوشۋى مەن ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمىن ەنگىزۋ تۋرالى شەشىمىن جوعارى باعالادى. ونىڭ پىكىرىنشە, «جاھاندىق قۇبىلمالىلىق» كەزەڭىندە بيلىك ينستيتۋتتارىن نىعايتۋ ەلىمىزدىڭ ساياسي جۇيەسىن سىرتقى سىن-قاتەرلەرگە ءتوزىمدى ءارى سىرتقى سەرىكتەستەر ءۇشىن سەنىمدى ەتە تۇسەدى.
ەلىمىزدىڭ دامۋ جولىنا شىنايى قىزىعۋشىلىق تانىتقان مىسىرلىق ديپلومات الداعى ۋاقىتتا ەلىمىزدە وتەتىن حالىقارالىق فورۋمدار مەن ماڭىزدى ءىس-شارالارعا قاتىسۋعا دايىن ەكەنىن دە جەتكىزدى. ول ديپلوماتيا مەن قۇقىقتىق دامۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ەكىجاقتى ساراپشىلىق ديالوگتى نىعايتۋعا نيەتىن ءبىلدىردى.
ءامىر مۇسا – مىسىر مەن الەمدىك ديپلوماتيانىڭ ارداگەرى. ول 1991–2001 جىلدارى مىسىردىڭ ءسىم باسقارىپ, ليۆانداعى ازاماتتىق سوعىستى توقتاتۋدا شەشۋشى ءرول اتقاردى. 2001–2011 جىلدارى اراب مەملەكەتتەرى ليگاسىنىڭ باس حاتشىسى بولدى. 2013 جىلى مىسىردىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسىن دايىنداعان كوميتەتكە جەتەكشىلىك ەتتى.
سونداي-اق بەرندە «شۆەيتساريا-قازاقستان» پارلامەنتارالىق دوستىق توبىنىڭ مۇشەلەرى ەلىمىزدەگى رەفورمالارعا قولداۋ ءبىلدىردى. ولار دا جۇرگىزىلىپ جاتقان كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردى جوعارى باعالادى. ماسەلەن, شۆەيتساريا پارلامەنتى كانتوندار كەڭەسىنىڭ (كىشى پالاتا) بۇرىنعى پرەزيدەنتى فيليپپو لومباردي كونستيتۋتسيالىق نورمالاردى جاڭارتۋ مەملەكەتتىك باسقارۋداعى اشىقتىقتى ارتتىرۋعا, قۇقىقتىق كەپىلدىكتەردى نىعايتۋ مەن پارلامەنتاريزمدى دامىتۋعا ىقپال ەتەتىنىن اتاپ ءوتتى. ال ۇلتتىق كەڭەستىڭ (ۇلكەن پالاتا) بۇرىنعى توراعاسى, دەپۋتات ەريك نۋسباۋمەر «قازاقستان حالىق كەڭەسىن» قۇرۋ يدەياسى شۆەيتساريا فەدەراليزمى قاعيداتتارىنا سايكەس كەلەتىنىن ايتتى.
بولگاريا ساراپشىلارى دا كونستيتۋتسيالىق جاڭاشىلدىقتارعا, ونىڭ ىشىندە ءبىرپالاتالى پارلامەنتكە كوشۋ, جوعارى كونسۋلتاتيۆتىك ورگان – «قازاقستان حالىق كەڭەسىن» قۇرۋ, ۆيتسە-پرەزيدەنت ينستيتۋتىن ەنگىزۋ ماسەلەلەرىنە پىكىر ءبىلدىردى.
«قازاقستان حالىق كەڭەسى ازاماتتىق قوعام مەن پرەزيدەنت اراسىنداعى بايلانىستىرۋشى بۋىن رەتىندە ماڭىزدى ءرول اتقارا الادى. سونىمەن قاتار ونىڭ وكىلەتتىكتەرىندە تىكەلەي دەموكراتيا بەلگىلەرى ايقىن كورىنىس تابادى», دەگەن پىكىردە «اۋليە كليمەنت وحريدسكي» سوفيا ۋنيۆەرسيتەتى شىعىس تىلدەرى مەن مادەنيەتتەرى ورتالىعىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى كامەن ۆەليچكوۆ.
ال گەرمانيانىڭ قازاقستانداعى بۇرىنعى ەلشىسى تيلو كليننەر جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى بيلىك تارماقتارىنىڭ تەڭگەرىمىن قامتاماسىز ەتۋگە, پارلامەنتتىك تەتىكتەردى كۇشەيتىپ, قوعامنىڭ مەملەكەتتىك ينستيتۋتتارعا دەگەن سەنىمىن ارتتىرۋعا باعىتتالعانىن ايتادى. سونىمەن قاتار گەرمانيا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ بۇرىنعى ستاتس-حاتشىسى, ەلشى حانس-فريدريح فون پليوتتس 2022 جىلى ورىن العان رەفورمالار نەعۇرلىم تەڭگەرىمدى ساياسي جۇيە قالىپتاستىرعانىن, ال جاڭا كونستيتۋتسيا وسى باعىتتى قيسىندى تۇردە جالعاستىرىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق ول قازاقستاننىڭ جاڭا جاھاندىق سىن-قاتەرلەرگە بەيىمدەلۋگە ۇمتىلىپ, تۇراقتىلىق پەن ساباقتاستىقتى ساقتاپ وتىرعانىن ايتتى.
حەلسينكي ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى الەكساندروۆ ينستيتۋتى ديرەكتورى اننا حەۋسالا دا فينليانديادا قازاقستاندا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان رەفورمالارعا ەرەكشە نازار اۋدارىلاتىنىن ايتىپ, ساياسي, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاڭعىرتۋلاردىڭ اۋقىمى مەن جۇيەلىلىگىنە جوعارى باعا بەردى. ونىڭ پىكىرىنشە, ەلىمىز ورتالىق ازيا وڭىرىندە تۇراقتىلىق پەن بولجامدىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە ەلەۋلى ۇلەس قوساتىن, ورنىقتى ءارى سەرپىندى دامىپ كەلە جاتقان مەملەكەت رەتىندەگى ۇستانىمىن نىعايتىپ كەلەدى.
