سۋرەتتى تۇسىرگەندەر – ا.دۇيسەنباەۆ, ە.ۇكىباەۆ
قاراجاتتىڭ جۇمسالۋىن قاتاڭ باقىلاۋ قاجەت
– وزدەرىڭىزگە ءمالىم, قازاقستاندا كەڭ اۋقىمدى, تاريحي وزگەرىستەر جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. يگى باستامالاردىڭ ءبارى دە حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ ءۇشىن قولعا الىندى. ءبىز مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن, ەكونوميكانى جانە الەۋمەتتىك سالانى تۇبەگەيلى جاڭعىرتۋعا كىرىستىك. بۇل ورايدا ءماسليحاتتاردىڭ الدىندا تۇرعان ميسسيا – ايرىقشا. وكىلدى ورگانداردى كۇشەيتۋ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ نەگىزگى باسىمدىعى بولىپ قالا بەرەدى. ءبىز بۇعان دەيىن ءبىراز شارۋا اتقاردىق. «قۋاتتى ايماقتار – قۋاتتى ەل» قاعيداتىنا سايكەس, ءماسليحاتتاردىڭ بەدەلىن كوتەردىك. سونىڭ ارقاسىندا وسى قۇرىلىمدار مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىندەگى باستى ينستيتۋتتىڭ بىرىنە اينالدى. دەگەنمەن ءماسليحاتتاردىڭ الەۋەتىن ودان ءارى كۇشەيتۋ ءۇشىن بىرقاتار مىندەتتى ورىنداۋىمىز كەرەك, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ القالى جيىندا.
بۇدان ءارى پرەزيدەنت مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن, ەكونوميكانى جانە الەۋمەتتىك سالانى تۇبەگەيلى جاڭعىرتۋعا كىرىسكەن كەزەڭدە ءماسليحاتتاردىڭ الدىندا تۇرعان ميسسيا ايرىقشا ەكەنىنە توقتالدى.
مىندەتتەرگە ءجىتى توقتالعان پرەزيدەنت الدىمەن ايماقتار ءوز بيۋدجەتىن مۇقيات جوسپارلاپ, تابىسىن ارتتىرۋعا باسا ءمان بەرۋگە ءتيىس ەكەنىن ايتتى.
– ءبىز جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ الەۋەتىن جانە ايماقتاردىڭ قارجىلىق دەربەستىگىن بىرتىندەپ كۇشەيتىپ جاتىرمىز. بىلتىر اۋىلدىق وكرۋگتەردىڭ بيۋدجەتى 442 ملرد تەڭگەدەن استى. بۇل قاراجاتتىڭ ۇشتەن ءبىرى – ەلدى مەكەندەردىڭ ءوز تابىسى. ونىڭ ۇستىنە, ەلىمىزدەگى اۋىلدىق وكرۋگتەردىڭ ورتاشا بيۋدجەتى 190 ملن تەڭگەگە جەتتى. بۇل – جاقسى كورسەتكىش. بيىلدان باستاپ اۋىلدىق وكرۋگتەر قوسىمشا تابىس كوزىنە يە بولماق. اتاپ ايتقاندا, كەڭ تارالعان پايدالى قازبالار وندىرىسىنە, جەراستى سۋلارى مەن ەمدىك بالشىقتاردى پايدالانۋعا سالىناتىن سالىقتى وزدەرى جيناپ, قاجەتىنە جاراتادى. مەنىڭ تاپسىرماما سايكەس, قازىر ۇكىمەت زاڭدى تۇلعالارعا جانە جەكە كاسىپكەرلەرگە سالىناتىن م ۇلىك سالىعىنىڭ ءبىر بولىگىن ءتورتىنشى دەڭگەيدەگى بيۋدجەتتەرگە بەرۋ ماسەلەسىن پىسىقتاپ جاتىر. سونداي-اق ايماقتارعا جەكەلەگەن قىزمەت تۇرىمەن اينالىسۋعا ارنالعان ليتسەنزيالىق الىمنان, ەكولوگيالىق ايىپپۇلداردان تۇسەتىن قاراجات تا بەرىلۋى مۇمكىن. بۇل – وتە دۇرىس ۇستانىم. تۇسكەن تابىس, ەڭ الدىمەن, سول ايماقتى دامىتۋعا جۇمسالۋى كەرەك. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, جەرگىلىكتى جەردە قوردالانعان ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن مۇمكىندىك تە, رەسۋرس تا ارتا تۇسپەك. ماسليحاتتارعا جۇكتەلەتىن مىندەت – وسى قاراجاتتىڭ ءتيىمدى جۇمسالۋىن قاتاڭ باقىلاۋ, – دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى ايماقتاردا بيۋدجەتتى جوسپارلاپ, ورىنداۋ جۇمىسىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ايرىقشا ماڭىزدى ەكەنىن دە اتاپ ءوتتى.
– مەن مۇنى ۇكىمەتتىڭ جاقىندا وتكەن كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا ايتتىم. قازىرگى تارتىپكە سايكەس جەرگىلىكتى بيۋدجەت بەكىتىلەتىن كەزدە دەپۋتاتتارعا جالپى مالىمەت قانا ۇسىنىلادى, ءتيىستى تۇسىنىكتەمەلەر بەرىلمەيدى. سونداي-اق بيۋدجەت جوباسى ءماسليحاتتىڭ قاراۋىنا سوڭعى ساتتە جولدانادى. سول سەبەپتى ونى دەپۋتاتتار ءۇستىرت قاراپ, قىسقا مەرزىم ىشىندە قابىلداۋىنا تۋرا كەلەدى. سونىڭ سالدارىنان قاراجات حالىقتىڭ ناقتى قاجەتتىلىگىن وتەمەيدى, ءتيىمسىز جوبالارعا جۇمسالىپ كەتەتىن جاعدايلار پايدا بولدى. ەشكىمگە ناقتى جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلمەگەن سوڭ, ماسەلە سۇراۋسىز قالادى. دەمەك جەرگىلىكتى دەڭگەيدە ءتيىستى باقىلاۋ جۇرگىزىلمەيدى دەگەن ءسوز. سونىڭ ءبارى جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ نارازىلىعىن تۋعىزادى. مۇنداي كەلەڭسىزدىككە توسقاۋىل قويۋ ءۇشىن وكىلدى ورگان بيۋدجەتتى جوسپارلاۋ ۇدەرىسىنە اۋەل باستان اتسالىسۋى كەرەك. بىراق بيۋدجەت بويىنشا بارلىق تالقىلاۋ تەك مەملەكەت پەن وڭىرلىك مۇددەلەرگە نەگىزدەلۋگە ءتيىس, لوببيزمگە نەمەسە پوپۋليزمگە جول بەرمەۋ كەرەك. باستى ۇستانىم – ءبارى دە حالىق ءۇشىن, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
سونداي-اق پرەزيدەنت اكىمدىكتەگى بيۋدجەتتىك كوميسسيانىڭ قۇرامىنا ءبىلىمدى, بەدەلدى ءماسليحات دەپۋتاتتارىن قوسقان ءجون ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
– وسىلايشا, جۇمىستىڭ ساپاسىن ارتتىرىپ, قاراجاتتىڭ ءتيىمدى جۇمسالۋىن قاداعالاۋعا بولادى. قىرۋار قارجىنى وڭدى-سولدى شاشىپ, پايداسى جوق باستامالارعا جۇمساۋدى دوعارۋ قاجەت. اكىمدەر رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بەرىلەتىن ءتۇرلى دوتاتسياعا سەنىپ وتىرا بەرمەۋى كەرەك. ماسىلدىق ۇعىمىنان ءبىرجولا ارىلۋ قاجەت. جەرگىلىكتى بيلىك وكىلدەرى تابىستى كوبەيتۋ ءۇشىن بەلسەنە جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس. بيۋدجەت قابىلداناتىن كەزدە «قانشا جۇمىس ورنى اشىلادى, جەكە ينۆەستيتسيا تارتىلا ما, بيزنەستىڭ دامۋىنا قانداي جاعداي جاسالادى, قانشا سالىق تولەنەدى؟» دەگەن ساۋالدارعا ناقتى جاۋاپ بەرىلۋى كەرەك. كۇرىشتى كۇرمەكتەن اجىراتا ءبىلۋ قاجەت. بۇل – بارلىق دەڭگەيدەگى اكىمدەر مەن ءماسليحاتتار دەپۋتاتتارى, ەڭ الدىمەن, مەملەكەت مۇددەسىنە قىزمەت ەتەتىن ءبىر ۇجىم, ءبىر كوماندا دەگەن ءسوز. بارلىق ايماقتىڭ ءماسليحاتتارى مەن اكىمدىكتەرى بىرلەسىپ, بيۋدجەتتىڭ ءار تەڭگەسىنىڭ ەل يگىلىگىنە جۇمسالۋىن قامتاماسىز ەتۋگە مىندەتتى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت اتاپ وتكەن ەكىنشى ماسەلە – ءماسليحاتتاردىڭ وكىلەتتىگىن ودان ءارى كەڭەيتىپ, ناقتىلاي ءتۇسۋ قاجەت. بۇل – ايرىقشا ماڭىزى بار مىندەت.
– ولاردىڭ جەرگىلىكتى بيلىك جۇيەسىندەگى ءرولىن كۇشەيتۋ قاجەت. اكىمدەر حالىقپەن كەزدەسكەندە ازاماتتاردىڭ كوبى ناقتى ماسەلەلەردى ايتىپ, بىرنەشە سۇراق قويادى. سونداي تۇيتكىلدەر دۇرىس شەشىمىن تابۋى ءۇشىن دەپۋتاتتىق كورپۋس بەلسەندى تۇردە باقىلاۋ جاساپ, اكىمدەرمەن بىرگە جۇمىس ىستەۋى كەرەك. سونداي-اق ءماسليحاتتاردىڭ ىشكى جۇمىس ءتارتىبىن رەتكە كەلتىرىپ, قايتا قاراعان ابزال. ولاردىڭ كوپتەگەن قۇزىرەتى ءالى كۇنگە دەيىن ايقىن ەمەس. بۇل احۋال مەملەكەتتىك باسقارۋ ۇدەرىسىنە كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر. سوندىقتان ءوز مىندەتىن ورىنداماعان نەمەسە ەتيكانى بۇزعان ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتەتىن ناقتى شارالار قابىلداۋ قاجەت. مۇنداي قادام حالىقتىڭ ساياسي مادەنيەتىن دامىتۋعا جانە وكىلدى بيلىك ينستيتۋتىنا دەگەن سەنىمىن نىعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, – دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى قازىر ەلىمىز باسقارۋدىڭ روتاتسيالىق ءتارتىبىن مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بارلىق دەڭگەيىنە ءبىرتىن-دەپ ەنگىزىپ جاتقانىن ايتتى.
– قازىرگى تاڭدا سايلاناتىن اكىمدەردىڭ وكىلەتتىگى ەكى مەرزىممەن شەكتەلگەن. ەندى ءماسليحات توراعالارىن روتاتسيا تارتىبىمەن اۋىستىرۋ قاعيداتىن ەنگىزۋ كەرەك دەپ سانايمىن. بۇرىن ءماسليحاتتاردى باسقاراتىن حاتشىلارى بولدى, ەندى توراعالار باسقارىپ وتىر. بۇل, مەنىڭشە, دۇرىس شەشىم بولدى. الايدا ولاردىڭ وكىلەتتىگى دە ەكى مەرزىمنەن اسپاۋى قاجەت. وسىنداي ءادىس ارقىلى كاسىبي دەپۋتاتتىق كورپۋس قالىپتاستىرىپ, ونىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا بولادى. بۇل ۇستانىم ەلىمىزدە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان رەفورمالاردىڭ لوگيكاسىنا ساي كەلەدى. بارلىق دەڭگەيدەگى بيلىك وكىلدەرى حالىقپەن اشىق ءارى تۇسىنىكتى اڭگىمە, سۇحبات ورناتا ءبىلۋى كەرەك. شاعىمداناتىن ازاماتتاردىڭ اراسىندا ءتۇرلى ادام بولادى, بۇل – بەلگىلى نارسە. دەسەك تە, شىن مانىندە, مۇقتاج ادامدار از ەمەس, ولارعا قولعابىس ەتۋىمىز كەرەك. بۇگىندە ورتالىققا ايماقتاردان جولداناتىن ارىز-شاعىمدار كوبەيىپ كەتتى. بۇل ماسەلە تۋرالى مەن جولداۋىمدا ايتىپ ءوتتىم, – دەپ ناقتىلادى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنتتىڭ مالىمدەۋىنشە, بىلتىر پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە شامامەن 83 مىڭ ءوتىنىش كەلىپ تۇسكەن. بۇل – الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا 30 پايىزعا كوپ.
– شاعىمداردىڭ باسىم بولىگىن جەرگىلىكتى دەڭگەيدە قاراپ, دەر كەزىندە شەشۋگە بولاتىن ەدى. ەشكىم دە مۇلدە مۇمكىن ەمەس ماسەلەنى ايتپايتىنى بەلگىلى. اشىعىن ايتقاندا, جۇرت وڭىردەگى بيلىكتەن ەڭ قاراپايىم دەگەن ماسەلەلەرگە قاتىستى تۇسىنىكتەمە الا المايدى, قينالادى. سودان سوڭ ازاماتتار ەلورداعا حات جولداپ, تىكەلەي پرەزيدەنتكە جۇگىنىپ جاتادى. شىن مانىسىندە, ولاردىڭ اراسىندا ۇنەمى ارىز جازاتىن «كاسىبي» شاعىمدانۋ-شىلار بار, بىراق كوبى ءوز مۇڭ-مۇقتاجىن ايتىپ, اقورداعا شاعىمدانۋعا ءماجبۇر. ءماسليحات دەپۋتاتتارى حالىق پەن بيلىك اراسىنداعى كوپىر بولۋعا ءتيىس. ولار تۇرعىنداردىڭ ماسەلەسىن شەشۋگە كومەكتەسۋى كەرەك. وسى ماڭىزدى جۇمىسقا ولاردىڭ قۇزىرەتى تولىق جەتەدى. بىلتىر وبلىستىق دەڭگەيدە اتقارۋشى ورگاندارعا 6 مىڭعا جۋىق دەپۋتاتتىق ساۋال جولداندى. بىراق ونىڭ سانى ەمەس, ساپاسى ماڭىزدىراق, ياعني, ءماسليحاتتار وسى مۇمكىندىكتى ءتيىمدى پايدالانۋعا ءتيىس. تۇپتەپ كەلگەندە, ايماقتاردىڭ دامۋى, تۇرمىس ساپاسىنىڭ جاقسارۋى, جۇرتتىڭ بيلىككە زور سەنىممەن قاراۋى سىزدەردىڭ قىزمەتتەرىڭىزگە تىكەلەي بايلانىستى. وسىنى ءاردايىم باستى نازاردا ۇستاعان ءجون, – دەپ ەسكەرتتى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت ايتقان تاعى ءبىر ماسەلە – تولىق تسيفرلىق مەملەكەت قۇرۋ.
– بۇل ماقساتتىڭ ەلىمىز ءۇشىن ماڭىزدىلىعىن جاقسى بىلەسىزدەر. ءماسليحاتتار بۇل ۇدەرىستەن تىس قالماۋعا ءتيىس. وزىق تەحنولوگيالار مەن جاساندى ينتەللەكتىنى مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ بارلىق سالاسىنا ەنگىزۋ ستراتەگيالىق ماڭىزى بار ماقساتقا اينالدى. ەلىمىزدىڭ جارقىن بولاشاعى وسى ماقساتتىڭ تابىستى ىسكە اسۋىنا تىكەلەي بايلانىستى. بۇل تۇرعىدان العاندا, ءماسليحاتتاردىڭ وسى جۇمىسقا بەلسەندى اتسالىسقانى ابزال. سونداي-اق دەپۋتاتتاردىڭ كاسىبي بىلىگىن ارتتىرىپ, تسيفرلىق قۇزىرەتىن كەڭەيتۋ وتە ماڭىزدى, ونسىز ىستەلگەن جۇمىستىڭ ءبارى بوس بولماق. بۇل شارۋامەن مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسى بەلسەندى جانە ءتيىمدى اينالىسۋعا ءتيىس. مەنىڭ بىلۋىمشە, تاياۋ ارادا ناتيجەلەر دە بەلگىلى بولماق. بۇگىنگە دەيىن 1 200-گە جۋىق دەپۋتات ارنايى وقۋ كۋرسىنا شاقىرىلىپ, كاسىبي تۇرعىدان شىڭدالدى. ەندى بيىل باستالعان «AI Governance 500» باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا وبلىستىق ءماسليحاتتاردىڭ اپپارات باسشىلارىن وقىتۋ قاجەت. جالپى, ەلىمىزدە جاسالىپ جاتقان تسيفرلىق وزگەرىستەر ورتالىق پەن ايماقتار اراسىنداعى الشاقتىقتى مەيلىنشە ازايتۋى قاجەت, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەن ءۇشىنشى مىندەتكە سايكەس ءماسليحاتتار جوعارى زاڭ شىعارۋشى ورگانعا قاجەتتى كادرلاردى دايارلاۋعا بەلسەنە اتسالىسۋى كەرەك.
– رەفەرەندۋمعا شىعارىلعان كونستيتۋتسيا جوباسىندا جاڭا ءبىر پالاتالى قۇرىلتاي دەپۋتاتتارى پروپورتسيالى وكىلدىك جۇيە نەگىزىندە سايلانادى دەپ كورسەتىلگەن. بۇل قادام ساياسي پارتيالاردىڭ ءرولىن كۇشەيتىپ, زاڭ شىعارۋ جۇمىسىنىڭ ساپاسىن ارتتىراتىنى كۇمانسىز. مۇنداي ۇستانىم وزىق حالىقارالىق تاجىريبەگە تولىق ساي كەلەدى. ءبىز كوپتەگەن مەملەكەتتىڭ پروپورتسيالى سايلاۋ جۇيەسىنە كوشىپ جاتقانىن كورىپ وتىرمىز. دامىعان ەلدەردە دە وسىنداي جۇيە بار. سەبەبى بۇل ءتاسىل تيىمدىلىگىن كورسەتتى. كونستيتۋتسيا جوباسىن ازىرلەۋ كەزىندە كەيبىر پارتيا بارلىق دەڭگەيدەگى ءماسليحاتتاردى دا وسى جۇيەمەن جاساقتاۋدى ۇسىندى. بىراق مەنىڭ بۇل ماسەلەگە قاتىستى كوزقاراسىم ناقتى. ايماقتاردا ماجوريتارلىق, ياعني ءبىر مانداتتى جۇيە ساقتالادى. بۇل وتە ماڭىزدى. سەبەبى ءدال وسى ءماسليحات دەپۋتاتتارى جەرگىلىكتى جەردە سايلاۋشىلارمەن ۇنەمى بايلانىستا بولىپ, قويان-قولتىق جۇمىس ىستەيدى. سونىمەن قاتار مۇنداي جۇيە ەشقانداي پارتياعا كىرمەيتىن, بىراق حالىق سەنەتىن ىسكەر ازاماتتار ءۇشىن تاعى ءبىر ءتيىمدى ساياسي باسپالداق بولماق. سول ارقىلى ءماسليحاتتاردىڭ ءرولى ارتا تۇسەدى, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى ازاماتتار رەفەرەندۋمدا كونستيتۋتسيا جوباسىن قولداپ جاتسا, ەلىمىزدىڭ ساياسي قۇرىلىمى تۇبەگەيلى وزگەرەتىنىنە توقتالدى.
– ءبىز مۇلدەم جاڭا كونستيتۋتسيالىق ۇلگىگە نەمەسە مودەلگە كوشەمىز. بۇل قادام پروپورتسيونالدىق جانە ماجوريتارلىق جۇيە اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى قامتاماسىز ەتەدى. بۇعان قوسا سايلاۋ ۇدەرىسىن بارىنشا جۇيەلەپ, سايلاۋعا تۇسەتىن ازاماتتاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرا تۇسەدى. وسىلايشا, ءماسليحاتتار قۇرىلتايعا قاجەتتى بىلىكتى ماماندار دايارلاۋعا بەلسەندى تۇردە اتسالىسادى. اۋقىمدى رەفورمالاردى ساپالى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن مەيلىنشە ءتيىمدى ءارى كاسىبي زاڭ شىعارۋ قىزمەتىن جولعا قويۋىمىز كەرەك. ال ەلىمىزدەگى وكىلدى بيلىك جۇيەسىنىڭ نەگىزى ايماقتاردا قالىپتاسادى. سوندىقتان ءماسليحاتتاردىڭ قىزمەتى ايرىقشا ماڭىزدى ەكەنىن ۇنەمى ەستە ۇستاعان ءجون. سەبەبى جۇرت ماسەلەسىن ەڭ الدىمەن دەپۋتاتتارعا ايتادى. ال حالىقتىڭ سەنىمىن اقتاۋدان ارتىق ابىروي جوق. تۇپتەپ كەلگەندە, دەپۋتات بولۋ – ەل ادامى بولۋ دەگەن ءسوز. بۇل – مارتەبەسى بيىك, جاۋاپكەرشىلىگى زور قىزمەت. ۇلت مۇددەسىن بارىنەن بيىك قويىپ, ەل يگىلىگى ءۇشىن ەڭبەك ەتەتىن ازاماتتار ناعىز دەپۋتات دەگەن اتقا لايىق, وسىنداي ازاماتتار مىندەتتى تۇردە حالىقتىڭ سەنىمى مەن قۇرمەتىنە يە بولادى. دەپۋتات حالىقتىڭ سەنىمىنە سىزات تۇسىرەتىن ارەكەتتەن اۋلاق بولۋى قاجەت. ويتكەنى مۇنداي ارەكەت بۇكىل مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ, تۇتاس بيلىك جۇيەسىنىڭ بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرەدى. سىزدەر وسى جاۋاپكەرشىلىكتى دۇرىس ءتۇسىنىپ, تەرەڭ سەزىنىپ, قىزمەتتەرىڭىزدى ادال اتقارا بەرەسىزدەر دەپ كامىل سەنەمىن, – دەپ مەملەكەت باسشىسى ءماسليحات دەپۋتاتتارىنا سەنىم ءبىلدىردى.
تابىستى دامۋ نەگىزى – بىرلىك پەن تۇراقتىلىق
بۇدان سوڭ پرەزيدەنت قازىرگى گەوساياسي احۋال شيەلەنىسكەن ۋاقىتتاعى «تۋربۋلەنتتىلىك» ءسوزىنىڭ ماعىناسىنا توقتالدى.
– جەر شارىنداعى بارشا ادامزات «تۋربۋلەنتتىلىك» دەگەن ءسوزدى جاقسى بىلەدى. اۋە كەمەسى «تۋربۋلەنتتى» ايماققا ەنگەن ساتتە جولاۋشىلاردى سابىرعا شاقىراتىن ۇشقىشتارعا قاراعاندا, ساياساتكەرلەر مەن ساراپشىلار حالىقارالىق احۋالدى سيپاتتاۋدا وسى ءسوزدى ءجيى قولدانىپ ءجۇر. شىنىندا, بۇكىل الەم تۇراقسىز ءارى باعدارسىز شاقتا ءومىر سۇرۋگە ءماجبۇر. كەيىنگى ون جىل ىشىندە بولعان وقيعالار بىرىنەن ءبىرى اسىپ تۇسەدى. بۇل ۇدەرىس الەۋمەتتىك جەلىدەگى تالقىلاۋلاردىڭ وزەگىنە اينالدى. وندا اقيقات پەن اڭىز, كونسپيرولوگيا مەن جالعان مالىمەت, قايعى-قاسىرەت پەن قۋانىش قاتار كورىنىس تاۋىپ جاتىر. جاساندى ينتەللەكت داۋىرىنە قادام باسقان الەمنىڭ بۇگىنگى كەيپى وسىنداي. وتكەن ەكى اپتا الەمدىك قوعامداستىققا دۇربەلەڭنىڭ شىن مانىندە قانشالىقتى قاۋىپتى ەكەنىن ءارى تۇتقيىلدان كەلەتىنىن انىق كورسەتتى. پلانەتامىزدىڭ تىرشىلىگىندە تۇراقسىزدىق بەلەڭ الدى. ءتىپتى ەكونوميكاسى ىلگەرى, ورنىقتى مەملەكەتتەردىڭ ءوزى ءاپ-ساتتە جاھاندىق قاقتىعىستىڭ, ەگەر ءار نارسەنى ءوز اتىمەن ايتار بولساق, سوعىستىڭ ورتاسىندا قالدى. سوعىس ءورتى ىرگەمىزدەن, ياعني كاسپي ماڭىنداعى كورشىلەس ەلدىڭ اۋماعىنان شىقتى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
وسى ورايدا قاسىم-جومارت توقاەۆ تاياۋ شىعىس ەلدەرىندەگى ءوزارا تەكەتىرەس, قاقتىعىس سالدارىن ايتىپ ءوتتى.
– تاياۋ شىعىستاعى احۋالدىڭ ۋشىعۋى قازىردىڭ وزىندە جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتىڭ ىرگەسىن شايقاپ, الەم ەكونوميكا-سىنا زاردابىن تيگىزگەنى انىق. كوشباسشى مەملەكەتتەر جەتەكشىلەرى اراسىنداعى سەنىم داعدارىسىنىڭ كۇشەيۋى, ءىرى ەلدەر مەن بلوكتاردىڭ جىك-جىككە ءبولىنۋى, ىنتىماق-بىرلىكتە ءومىر ءسۇرۋ پسيحولوگياسى مەن پرينتسيپتەرىنىڭ توقىراۋعا ۇشىراۋى, حالىقارالىق قۇقىقتىڭ ساقتالماۋى, بۇۇ بەدەلىنىڭ بۇرىن-سوڭدى بولماعان دەڭگەيگە تومەندەۋى بۇگىن باستان كەشىپ وتىرعان قاتەرلى جاعدايعا سەبەپ بولدى. وسىدان ون جىل بۇرىن ساياساتكەرلەر الەمنىڭ جولايرىقتا تۇرعانىنا, كىمنىڭ قالاي باعىت الاتىنىن بىلمەيتىنىنە الاڭداۋشىلىق تانىتاتىن. ال قازىر جۇرتتىڭ ءبارى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تابالدىرىعىمىزدا تۇرعانىن ايتىپ وتىر. بۇل بارلىق مەملەكەتتىڭ مۇددەسىنە زيان كەلتىرمەك. گەوساياسي, اسكەري, ەكونوميكالىق, تەحنولوگيالىق جانە كليماتتىق سىن-قاتەرلەر ءورشي ءتۇسىپ, الەمدى ابىگەرگە سالدى. وسىنداي كۇردەلى كەزەڭدە قازاقستان ازاماتتارى سابىر ساقتاپ, ەل ىشىندەگى جانە تىسقارى جەرلەردەگى ارانداتۋلارعا بوي الدىرماۋى كەرەك. ەڭ باستىسى, جاراتقان بەرگەن باتىلدىق, ار-نامىس, اقىل-پاراسات سياقتى قاسيەتتەرىمىزدى تانىتقان ءجون. پرەزيدەنت رەتىندە ساياسي-ديپلوماتيالىق تاسىلدەردىڭ ءبارىن قولدانا وتىرىپ, ەل قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە بار كۇشىمدى سالامىن. الەم تەحنولوگيالىق, ەكونوميكالىق, ساياسي تۇرعىدان تۇبەگەيلى وزگەرگەنىن مويىنداۋىمىز كەرەك. ال ول جاقسى جاققا وزگەردى مە, الدە كەرى كەتتى مە؟ وعان وركەنيەت بولاشاقتا جاۋاپ بەرەدى. بىراق قازاقستان ازاماتتارىنىڭ الەمدىك دامۋ كوشىنەن شەت قالۋعا قاقىسى جوق, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
سونداي-اق مەملەكەت باسشىسى قازىرگى جاھاندانۋ كەزەڭىنە ساي بەيىمدەلۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى.
– ەگەر الەم وزگەرگەن بولسا نەمەسە جاڭارۋدى باستان وتكەرىپ جاتسا, ءبىز دە سوعان ساي بەيىمدەلىپ, جاقسىسىنان ۇيرەنىپ, جامانىنان جيرەنۋىمىز قاجەت. سوندىقتان قازاقستان ۇلتتىق مۇددەسىن قورعاي وتىرىپ, ستراتەگيالىق ۇستامدىلىق تانىتادى. ەڭ باستىسى, ەلىمىز حالىقارالىق كەڭىستىكتە بەيبىتشىلىكتى نىعايتۋدى, قازاقستاننىڭ توڭىرەگىندەگى قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋدى كوزدەيتىن ۇتىمدى, تەڭگەرىمدى سىرتقى ساياسات جۇرگىزىپ كەلەدى ءارى وسى باعىتىنان اينىمايدى. بۇل ەل ىشىندەگى رەفورمالاردى جالعاستىرۋ ءۇشىن وتە قاجەت. لاتىن امەريكاسىنداعى, تاياۋ شىعىستاعى وقيعالار گەوساياساتقا وزگەرىستەر اكەلگەنىنە قاراماستان, ەلىمىز جاقىن جانە الىس ورنالاسقان مۇددەلەس مەملەكەتتەردىڭ بارلىعىمەن جان-جاقتى ىنتىماقتاستىقتى ۇدايى دامىتا بەرەدى. قازىر سىرتقى ساياسات پەن ديپلوماتيانىڭ ءرولى ارتا ءتۇستى. بۇل قازاقستان ءۇشىن دە ماڭىزدى. ەل ىشىندەگى احۋالعا, ەكونوميكاعا نەمەسە ساياسي رەفورمالارعا بەلگىلى دارەجەدە حالىقارالىق جاعدايلار ىقپال ەتەدى. وسى ورايدا قازاقستاننىڭ تابىستى دامۋىنا بىرلىك پەن تۇراقتىلىق نەگىز بولماق. بۇل – ءبىزدىڭ بۇلجىماس قاعيداتتارىمىز. دەگەنمەن اتالعان فاكتورلاردىڭ ورنىقتىلىعى – وتكەننىڭ مۇراسى ەمەس, وتانداستارىمىزدىڭ جوعارى ازاماتتىق جانە ساياسي جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ جەمىسى. ىشكى ساياساتتىڭ وسىناۋ نازىك سالاسىندا بيلىكتىڭ دە, قوعامنىڭ دا قاتەلەسۋگە قۇقى جوق. ونىڭ سالدارى وتە اۋىر بولۋى مۇمكىن. بۇل ارادا قيتۇرقىلىق پەن بوس ماقتانعا ورىن جوق, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە ەسكىلىكتى اڭسايتىن, ءدىني ءارى ۇلتتىق قۇندىلىقتار مەن ەلدىك مۇددە تۋراسىندا قاتە تۇسىنىككە نەگىزدەلگەن اسىرەكونسەرۆاتيۆتى ساياسي جۇيە زامان تالابىنا ساي كەلمەيتىنىنە, ساتسىزدىككە ۇشىراتاتىنىنا كوز جەتكىزىپ وتىرمىز. العا قادام باسقاننىڭ اياعىنان شالۋ كەرى كەتۋ, ءتىپتى تىرشىلىك زاڭىنا قارسىلىق سانالادى. الايدا اسىعىس, ساراپقا سالماي قابىلدانعان وزگەرىستەر مەن شەشىمدەردىڭ سالدارى تىم اۋىر. سوندىقتان مەن قۇر ۇرانمەن رەفورما جاساۋعا تۇبەگەيلى قارسىمىن. بارلىق باستاما اقىلعا قونىمدى بولعانى ءجون. ەگەر وزەننىڭ ارعى جاعاسىنا وتكىڭ كەلسە, تەرەڭگە بويلاي الاتىنىڭا سەنىمدى بولۋىڭ كەرەك. تۇراقتىلىقتى بىرەر كۇندە, ءتىپتى ساناۋلى ساعاتتا بۇزۋعا بولادى. ال ونى قالپىنا كەلتىرۋگە ونداعان جىل قاجەت. سول سەبەپتى «زاڭ مەن ءتارتىپ» تۇجىرىمداماسىن ۇستانۋ وتە وزەكتى.
– بۇل تۇجىرىمداما – ساياسي جۇيەمىز بەن ءومىر سالتىمىزدىڭ نەگىزى. ەش پوپۋليزم ەمەس. ورتاق وتانىمىز, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاعدىرى ءوزىمىزدىڭ عانا قولىمىزدا ەكەنىن ەشقاشان ۇمىتپاعانىمىز ابزال. شىنىن ايتقاندا, ءبىزدىڭ جاھاندىق دۇربەلەڭدەرگە توتەپ بەرۋگە دايىن, نە دايىن ەمەس ەكەنىمىز, قوعامىمىزدىڭ قانداي ماسەلەگە باس قاتىراتىنى ەشكىمگە ماڭىزدى ەمەس. جاڭا داۋىرگە قادام باستىق. وزىق ويلى ۇلت رەتىندە قازىرگى سىن-قاتەرلەرگە بەيىمدەلىپ, وعان جاسامپازدىقپەن جاۋاپ بەرۋىمىز قاجەت. ەلىمىزدە اۋقىمدى رەفورمالار جۇرگىزۋدە ءبىر عانا ماقساتتى كوزدەيمىز. بۇل – مەملەكەتىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن ەگەمەندىگىن نىعايتۋ, ازاماتتارىمىزدىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ, حالقىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ, – دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, قازىر الەمدەگى ساياسي-ەكونوميكالىق احۋال اسا كۇردەلى. اسكەري قاقتىعىستار, «ساۋدا سوعىسى» جىلدان-جىلعا ۋشىعىپ بارادى. بۇل الەمدەگى ءىرى مەملەكەتتەر اراسىنداعى ءوزارا سەنىم داعدارىسىنىڭ, ولاردىڭ حالىقارالىق قاۋىمداستىق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى ەلەپ-ەسكەرمەۋىنىڭ ناتيجەسى دەپ ايتۋعا نەگىز بار. مۇنىڭ ءبارى ەلىمىزدىڭ مۇمكىندىگىن شەكتەپ وتىر. بىراق سوعان قاراماستان, ۇلتتىق ستراتەگيامىزدى تاباندى تۇردە ءارى بىرتىندەپ جۇزەگە اسىرىپ جاتىرمىز. بارلىق سىن-قاتەر مەن قيىندىقتى ەڭسەرىپ, تۇراقتى دامىپ كەلەمىز. بىلتىر قازاقستاننىڭ ىشكى جالپى ءونىمى 306 ملرد دوللار بولدى. بۇل – تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى ەلدەرى اراسىنداعى ەكىنشى ورىن, ال وسى ايماقتاعى ەلدەر اراسىنداعى ەڭ ۇلكەن كورسەتكىش. سونىڭ ناتيجەسىندە بيىل الەمدەگى ەكونوميكاسى اسا ءىرى 50 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلدىق. بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمدار مەن قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ بولجامىنا سايكەس بيىل وسى كورسەتكىش 320 ملرد دوللار بولادى. شەتەلدەن تارتىلعان تازا ينۆەستيتسيا كولەمى بويىنشا قازاقستان ورتالىق ازيادا كوش باستاپ تۇر, ياعني 150 ملرد دوللاردان اسا قاراجات تارتىلدى. بۇل – ورتالىق ازياداعى تىكەلەي شەتەل ينۆەستيتسياسىنىڭ 69 پايىزى دەگەن ءسوز. ەلىمىزدىڭ التىن-ۆاليۋتا قورى – 74 ملرد دوللارعا, ال جالپى جيناقتالعان قور 139 ملرد دوللارعا جەتتى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ۇلتتىق ەكونوميكامىز جالپى تۇراقتى تۇردە ءوسىپ كەلەدى. ەڭ ماڭىزدىسى, مۇنى ساپالى ءوسىم دەۋگە بولادى.
بۇعان قوسا پرەزيدەنت ونداعان جىل بويى ەكونوميكامىزدا تاپشىلىق, بىرجاقتىلىق كوپ بولعانىن جاسىرمادى.
– بۇل ەلىمىزدىڭ ودان ءارى دامۋىنا ۇلكەن كەدەرگى بولدى, ءالى كۇنگە دەيىن وسىنداي كەلەڭسىز ءۇردىس بار. ءوندىرىس جانە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى باياۋ دامىدى. كوممۋنالدىق-شارۋاشىلىق, ەنەرگەتيكا, سۋ, جول ينفراقۇرىلىمى-نىڭ ابدەن توزىعى جەتتى. قازىر احۋال ۇكىمەتتىڭ ناقتى ماقساتتارعا ساي جۇمىسىنىڭ ارقاسىندا بىرتىندەپ وزگەرىپ جاتىر. ءبىز مەملەكەتىمىزدىڭ جاڭا يندۋستريالىق, ەنەرگەتيكالىق جانە ينفراقۇرىلىمدىق ارقاۋىن, ياعني كاركاسىن جاساۋعا كىرىستىك. مىسالى, وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ دامۋ قارقىنى ەكى جىل قاتارىنان 6 پايىزدان اسىپ وتىر. بۇل ۇدەرىس ايماقتاردىڭ مىقتى ەكونوميكالىق نەگىزىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بىلتىردىڭ وزىندە ەلىمىزدىڭ ءار تۇكپىرىندە جالپى قۇنى 1,5 ترلن تەڭگە بولاتىن 190 ءوندىرىس ورنى ىسكە قوسىلدى. 22 مىڭنان اسا تۇراقتى جۇمىس ورنى اشىلدى. ال بيىل ۇكىمەتتىڭ بولجامى بويىنشا قۇنى 1,7 ترلن تەڭگە بولاتىن 200 كاسىپورىن قىزمەتىن باستايدى. وندا 20 مىڭعا جۋىق جۇمىس ورنىن اشۋ جوسپارلانعان. وسىلايشا, قازاقستاننىڭ بۇرىنعى يندۋستريالىق قۋاتى جاندانا تۇسەدى. ونەركاسىپتىڭ مۇلدە جاڭا سالالارى پايدا بولدى. مىسال رەتىندە ماشينا قۇراستىرۋ جانە ەلەكتر تەحنيكاسىنىڭ جابدىقتارىن جاساۋ سالاسىن ايتۋعا بولادى. اگروونەركاسىپ سەكتورىن جان-جاقتى دامىتۋ مەملەكەت ساياساتىنداعى نەگىزگى باسىمدىق بولىپ قالادى. 7,4 ملن ازاماتىمىزدىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى, ياعني تۇرعىنداردىڭ 36 پايىزى جانە ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى وسى سالانىڭ وركەندەۋىنە تىكەلەي بايلانىستى. كەيىنگى جىلدارى بۇل سالاعا بولىنگەن قارجى كولەمى ەسەلەپ ارتتى. اتاپ ايتقاندا, بىلتىر شارۋالارعا جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرۋ ءۇشىن 1 ترلن تەڭگەدەن اسا قاراجات ءبولىندى. اۋىل شارۋاشىلىعى ەڭبەككەرلەرىنە بۇرىن-سوڭدى ءدال وسىنداي وراسان زور قولداۋ كورسەتىلمەگەن. مۇنى شارۋالاردىڭ وزدەرى دە ايتىپ ءجۇر, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
دەسە دە, پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, ءوندىرىس كولەمىن ۇلعايتۋمەن شەكتەلۋگە بولمايدى. ءبىز زامان تالابىنا ساي كەلەتىن, وزىق تەحنولوگياعا نەگىزدەلگەن اگرارلىق-يندۋستريالىق ەكونوميكا قۇرۋىمىز كەرەك. بۇل – اسا ماڭىزدى مىندەت. ونىمدەرىمىز ىشكى نارىقتىڭ سۇرانىسىن تولىق وتەپ, شەتەلگە دە تۇراقتى شىعارىلۋعا ءتيىس. بىلتىر اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا 250 ءوندىرىس اشىلدى. سونىڭ ارقاسىندا ايماقتار تىڭ سەرپىنمەن ءوسىپ-وركەندەپ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى ارتا تۇسەدى. مەملەكەتتىڭ جۇيەلى جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا الەمدەگى وزىق كومپانيالار قىزىعۋشىلىق تانىتا باستادى. مىسالى, شەتەل ينۆەستورلارىنىڭ اتسالىسۋىمەن الماتى, اقمولا, جامبىل, سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا جانە شىمكەنت قالاسىندا شيكىزاتتى تەرەڭ وڭدەيتىن جانە ازىق-ت ۇلىك شىعاراتىن ءىرى كاسىپورىندار ىسكە قوسىلادى. بۇل جوبالارعا 1 ملرد دوللاردان اسا قاراجات سالىندى. وسىلايشا, ونداعان مىڭ ادام جۇمىسپەن قامتىلادى.
– كەلەسى ماڭىزدى ماسەلە. مەملەكەت ەل ومىرىنە قاجەتتى اسا ماڭىزدى ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ ءۇشىن بۇرىن-سوڭدى بولماعان اۋقىمدى شارالاردى قولعا الدى. سۋ تىرشىلىك كوزى ەكەنىن بارشاڭىز جاقسى بىلەسىزدەر. قازاقستان جەر كولەمى جاعىنان ءىرى مەملەكەت بولعانىمەن, ەلىمىزدە سۋ كوزدەرى از, ءتىپتى تاپشى دەۋگە بولادى. سوندىقتان حالىققا ساپالى اۋىزسۋ بەرۋ, ەكونوميكا سالالارىن سۋ رەسۋرسىمەن قامتاماسىز ەتۋ ەلىمىزدىڭ الدىندا تۇرعان ستراتەگيالىق ماڭىزى بار مىندەتتەر سانالادى. بىلتىر كەندىرلىدە سۋ تۇشىتۋ زاۋىتى ىسكە قوسىلدى, سونىڭ ارقاسىندا جاڭاوزەن قالاسى تۇراقتى اۋىزسۋمەن قامتىلدى. بيىل كۇزدە شاردارا سۋ قۇبىرى جۇمىس ىستەي باستايدى, ياعني قالانىڭ 30 مىڭ تۇرعىنىنا تازا اۋىزسۋ بەرىلەدى. جالپى, مەملەكەت ەلىمىزدەگى بۇكىل سۋ ينفراقۇرىلىمى جۇيەسىن دامىتۋ ءۇشىن ناقتى ءىس-شارالار قابىلداپ جاتىر. اتاپ ايتقاندا, تۇركىستان وبلىسىنداعى كوكساراي سۋقويماسىندا جاڭعىرتۋ جۇمىسى باستالدى, سونداي-اق قىزىلوردا, جامبىل وبلىستارىندا سۋقويمالارى سالىنىپ جاتىر. اۋىل شارۋاشىلىعىنا وراسان زور پايدا اكەلەتىن وسى جوبالار كەلەسى جىلى اياقتالىپ, ەل كادەسىنە جاراي باستاماق. بيىل سۋ شارۋاشىلىعى نىساندارىن سالۋ جانە جاڭعىرتۋ جۇمىسى بويىنشا 220-دان اسا جوبا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. ۇكىمەت كوممۋنالدىق جانە ەنەرگەتيكالىق ينفراقۇرىلىمداردى كەڭ اۋقىمدا مودەرنيزاتسيالاۋعا كىرىستى. جۇمىس ىستەپ تۇرعان 37 جىلۋ ەلەكتر ستانساسى جوندەلدى, كەيبىرىنە جوندەۋ جۇرگىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. كوكشەتاۋ, سەمەي جانە وسكەمەن قالالارىنا تەزدەتىپ جاڭا جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارىن سالۋ مىندەتى قويىلدى. تۇركىستان مەن قىزىلوردا وبلىستارىنداعى بۋ-گاز قوندىرعىلارى بازاسىندا جاڭا ەلەكتر ستانسالارى ىسكە قوسىلماق. بيىل 440-تان اسا قوسالقى ستانسانى جانە 17 مىڭنان استام شاقىرىمدى قۇرايتىن ەلەكتر جەلىسىن جاڭعىرتۋ قاراستىرىلعان, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدى قۋات كوزىمەن جەتكىلىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ جانە ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ-دىڭ باستى فاكتورى رەتىندە اتوم ەنەرگياسى وندىرىلمەك. ەلىمىزدىڭ ازاماتتارى 2024 جىلى وتكەن رەفەرەندۋمدا قازاقستانداعى العاشقى اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ جونىندە ستراتەگيالىق شەشىم قابىلدادى. بەيبىت اتوم, سونداي-اق تازا كومىر ءوندىرىسى – ەلىمىزدىڭ ەنەرگەتيكالىق دەربەستىگىن قالىپتاستىراتىن سالا.
– تاعى ءبىر ماڭىزدى مىندەت كولىك-ترانزيت سالاسىنا قاتىستى. ءبىز ەلىمىزدىڭ وسى باعىتتاعى الەۋەتىن بىرتىندەپ نىعايتا بەرەمىز. بۇل شارۋا كوممۋنالدىق, ەنەرگەتيكالىق جانە سۋ سالاسىنداعى ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ جۇمىسىمەن قاتار جۇرەدى. مىسالى, بىلتىر 1500 شاقىرىم تەمىرجول سالىنىپ, جوندەۋدەن ءوتتى. بۇل دا – رەكوردتىق كورسەتكىش. بيىل 3700 شاقىرىمنان اسا جاڭا تەمىرجول جەلىلەرى توسەلىپ, پايدالانۋعا بەرىلەدى. قازىرگى تاڭدا جولاۋشىلار ءۇشىن جاڭا باعىتتار اشىلىپ, ۆاگوندار پاركى جاڭارتىلىپ جاتىر. سونداي-اق ۆوكزالدار قايتا جوندەلىپ جاتىر. سەبەبى ولار ورتاشا ەسەپپەن العاندا 60 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ تۇر. ءتىپتى ەلىمىزدەگى ون ۆوكزال وسىدان ءبىر عاسىر بۇرىن سالىنعان. جالپى, بىلتىر قازاقستانداعى 124 ۆوكزالدى تۇگەل جاڭعىرتا باستادىق. بۇل جۇمىس وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن اياقتالادى. مۇنداي اۋقىمدى باستاما العاش رەت قولعا الىندى. الدىڭعى جىلى كوپتەن كۇتكەن استانا – الماتى كۇرە جولىن جوندەۋ جۇمىسى تولىق ءبىتتى. مەن بۇعان دەيىن استانانى ەلىمىزدىڭ باتىس ايماقتارىمەن بايلانىستىراتىن مۇلدە جاڭا اۆتوكولىك جولىن سالۋدى تاپسىردىم. قازىر بۇل باعىتتا ناقتى جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر. ارينە, كەڭ جولاقتى جولدار ەلىمىز ءۇشىن اسا قاجەت. دەگەنمەن جەرگىلىكتى جولدار دا نازاردان تىس قالمايدى. سەبەبى ميلليونداعان ازاماتىمىز, سونىڭ ىشىندە اۋىلداعى اعايىن ءۇشىن اۆتوكولىك جولى, شىن مانىندە, ء«ومىر جولى» سانالادى. ساپالى جول بولسا, جۇرت تۇرمىس-تىرشىلىگىن جاقسارتىپ, بيزنەسىن دامىتا الادى. بىلتىر جالپى ۇزىندىعى 13 مىڭ, ونىڭ ىشىندە جەرگىلىكتى ماڭىزى بار 3 مىڭ شاقىرىم تاسجول جوندەۋدەن ءوتتى. بيىل تاعى 2300 شاقىرىمعا سوزىلاتىن جەرگىلىكتى جولدار جاڭعىرتىلادى. الداعى ءۇش جىلدىڭ ىشىندە وسىنداي 32 مىڭ شاقىرىم جول نورماتيۆتىك تالاپقا ساي جوندەلەدى. بۇل – قازاقستاننىڭ قۇرلىق شەكاراسىنان ءۇش ەسە كوپ قاشىقتىق. الايدا ۇكىمەت جانە ءتيىستى مەملەكەتتىك مەكەمەلەر جول ينفراقۇرىلىمىنىڭ ساپاسىنا ەرەكشە ءمان بەرۋگە ءتيىس, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
سونداي-اق مەملەكەت باسشىسى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى دا تۇراقتى ءارى قارقىندى دامىپ كەلە جاتقانىن ايتتى. كەيىنگى ءۇش جىلدىڭ ىشىندە ەلىمىزدە 57 ملن شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالىندى. باسقا ىرگەلەس ەلدەرمەن سالىستىرساق, بۇل, راسىندا, جان باسىنا شاققاندا ەڭ جوعارى قۇرىلىس اۋقىمى. قالاداعى 520 مىڭنان اسا, ال اۋىلداعى 70 مىڭعا جۋىق وتباسى باسپانالى بولدى.
سونىمەن قاتار الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىم دا دامىپ جاتىر. كەيىنگى جىلدارى مىڭداعان زاماناۋي مەكتەپ جانە مەديتسينا, مادەنيەت, سپورت نىساندارى سالىنىپ, كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتتى. شىن مانىندە, قازىرگى تاڭدا ەلىمىز ۇلكەن ءبىر قۇرىلىس الاڭىنا اينالدى دەۋگە بولادى. قاي جاققا قاراساڭىز دا, قۇرىلىس, جوندەۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر. مۇنى ايماقتارعا ءجيى باراتىن, ەلىمىزدى ءجيى ارالايتىن ازاماتتار كورىپ, ءبىلىپ ءجۇر.
باستى بايلىعىمىز – ادامدار
– مەن ەلىمىزدىڭ ەڭ باستى بايلىعى ادامدار ەكەنىن ۇنەمى ايتامىن. وزدەرىڭىزگە ءمالىم, حالقىمىزدىڭ سانى تۇراقتى تۇردە ءوسىپ كەلەدى. بۇگىندە 20,5 ملن-نان استىق. بىراق ماسەلە – تۇرعىنداردىڭ سانىندا ەمەس, ادام كاپيتالىنىڭ ساپاسىندا. قازاقستان ءوز ازاماتتارىنا ءاردايىم قامقورلىق تانىتىپ, الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندەگى مارتەبەسىن نىعايتىپ كەلەدى. قازىرگى تاڭدا مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ 50 پايىزدان استامى الەۋمەتتىك سالاعا تيەسىلى. ال ادام كاپيتالىن دامىتۋعا ارنالعان ينۆەستيتسيا كولەمى جىل سايىن شامامەن 1 ترلن تەڭگەگە ءوسىپ جاتىر. بۇل كوپ قاراجات دەپ ايتساق, قاتە بولماس. سوندىقتان مۇنىڭ ءبارىن قالىپتى دەپ قابىلداۋعا بولمايدى. سەبەبى وسىنداي اۋقىمدى الەۋمەتتىك قامقورلىق, بۇل – ەڭ الدىمەن, ەل ازاماتتارىنىڭ تاباندى ەڭبەگىنىڭ جەمىسى مەن ناتيجەسى. مىسالى, انا مەن بالانى قولداۋ شارالارىن الايىق. كوپتەگەن دامىعان مەملەكەتتە, سونىڭ ىشىندە ەۋروپا ەلدەرىندە ايەلدەر بالانى دۇنيەگە اكەلگەن سوڭ بىرنەشە ايدىڭ ىشىندە جۇمىسقا شىعۋعا مىندەتتى. ال قازاقستاندا جاعداي مۇلدەم باسقاشا. مەملەكەت اتا-انالارعا جان-جاقتى قولداۋ كورسەتەدى. ءتۇرلى جاردەماقى, جەڭىلدىك قاراستىرىلعان. ولارعا جۇمىس ورنىن ساقتاي وتىرىپ, ءۇش جىلعا دەيىن ەڭبەك دەمالىسىن الۋعا مۇمكىندىك بەرىلگەن. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, اتا-انالار بالا تاربيەسىمەن الاڭسىز اينالىسا الادى. مەنىڭ باستاماممەن «ۇلتتىق قور – بالالارعا» جوباسى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانىن بىلەسىزدەر. بۇگىنگە دەيىن 18 جاسقا تولماعان 7 ملن-عا جۋىق بالانىڭ ارنايى ەسەپشوتىنا 2,5 ملرد دوللاردان استام قارجى اۋدارىلدى, – دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, كوپتەگەن ەلگە قاراعاندا ەلىمىزدە بارلىق دەڭگەيدە اقىسىز ءبىلىم الۋعا مۇمكىندىك بار. بۇل قاعيدات جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىندا وزگەرىسسىز ساقتالدى. ءبىزدىڭ بالالارىمىز مەملەكەتتىك مەكتەپتەردە اقىسىز وقيدى. قازىر ەلىمىزدەگى كوللەدجدەردە 150 مىڭ ستۋدەنت مەملەكەت قارجىسى ەسەبىنەن ءبىلىم الىپ جاتىر. ىزدەنىپ, تالاپتانسا, كەز كەلگەن جاس ازامات جوعارى وقۋ ورنىنا گرانت ارقىلى تۇسە الادى. مەملەكەت مۇنداي گرانت سانىن جىل سايىن ارتتىرىپ جاتىر.
ەلىمىزدە ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى العاش رەت 75,9 جاسقا جەتتى. بۇل – وسى ايماق ەلدەرى اراسىنداعى ەڭ جوعارى كورسەتكىش. 2023 جىلدان بەرى انا ءولىمى 35 پايىزعا ازايدى. ال ءسابي ءولىمى 20 پايىزعا قىسقارىپ, تاريحي تۇرعىدان ەڭ تومەن دەڭگەيگە ءتۇستى. كەيىنگى جەتى جىلدا 1 259 دەنساۋلىق ساقتاۋ نىسانى سالىندى. سونىڭ ىشىندە «اۋىلدا دەنساۋلىق ساقتاۋدى جاڭعىرتۋ» ۇلتتىق جوباسى اياسىندا 655 نىسان بوي كوتەردى. بىلتىر استانادا ناۋقاستاردى ەمدەيتىن پروتوندىق تەراپيا ورتالىعى اشىلدى. بۇل – ءبىزدىڭ ايماقتاعى تەڭدەسسىز نىسان. سونداي-اق وتكەن جىلى «انالار ساۋلىعى» باعدارلاماسى ىسكە قوسىلدى. ايەلدەردىڭ دەنساۋلىعىن قورعاۋعا ارنالعان بۇل باعدارلامانىڭ دا ءمان-ماڭىزى ايرىقشا.
– مەنىڭ تاپسىرماممەن 2021 جىلدان باستاپ «اڭساعان ءسابي» باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانىن بىلەسىزدەر. سونىڭ اياسىندا جىل سايىنعى بولىنەتىن كۆوتا سانى 7 ەسە ارتتى (ياعني 1 مىڭنان 7 مىڭعا دەيىن كوبەيدى). بۇگىندە 11 مىڭنان اسا ءسابي وسى ەكو تاسىلىمەن دۇنيەگە كەلدى. مەن مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنە كۇش كورسەتكەن ادامداردى قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ تۋرالى زاڭعا جىل باسىندا قول قويدىم. تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى ەلدەرىنىڭ كوبىندە مۇنداي زاڭ مەن نورما جوق. سونىمەن قاتار باسقا ەلدەرمەن سالىستىرعاندا قازاقستان حالقىنا اقىسىز مەديتسينالىق كومەك الۋعا زاڭمەن كەپىلدىك بەرىلگەن. بىلتىردىڭ وزىندە عانا 3,6 ملن ادام مەملەكەت ەسەبىنەن اقىسىز ءدارى-دارمەك العان. ەلىمىزدە الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسى ءتيىمدى جۇمىس ىستەپ تۇر. جۇمىسسىز قالعان, اسىراۋشىسىنان ايىرىلعان جانە ەڭبەككە جارامسىز ادامدارعا ارنايى كومەك بەرىلەدى. بيىل وسىنداي الەۋمەتتىك تولەمدەردىڭ كولەمى 10 پايىزعا ۇلعايدى. بۇگىنگە دەيىن 660 مىڭنان اسا ادامعا شامامەن 70 ملرد تەڭگە قارجىلاي قولداۋ كورسەتىلدى. وسى جىلى جاردەماقىنىڭ بارلىق ءتۇرىنىڭ, بازالىق جانە ورتاق زەينەتاقىنىڭ مولشەرى 10 پايىزعا كوبەيدى. مۇنىڭ ءبارى – قازاقستاندا دۇنيەگە كەلگەننەن باستاپ ءومىر بويى بەرىلەتىن الەۋمەتتىك كومەكتىڭ ازداعان بولىگى عانا. وكىنىشكە قاراي, مەملەكەتتىڭ مۇنداي قولداۋىن كوپشىلىك ءتيىستى دەڭگەيدە باعالاي بەرمەيدى, ونى سولاي بولۋعا مىندەتتى دەپ قابىلدايدى, اسپاننان شۇعا جاۋعانداي كورەدى. حالىقارالىق ساراپشىلار ۇكىمەتتەرگە قوعامدا ماسىلدىق بەلەڭ الىپ, ازاماتتاردىڭ جۇمىس قابىلەتىنىڭ تومەندەۋى مۇمكىن ەكەنى تۋرالى ەسكەرتىپ كەلەدى. ايتپاقشى, جاقىندا ايگىلى يلون ماسك وسى تاقىرىپتا ءسوز سويلەپ, الەۋمەتتىك جۇيەلەردەگى «شەكتەن تىس جومارتتىقتىڭ» زيانىن جەتكىزدى. وسى تەكتەس بولجامدار مەن مالىمدەمەلەردى ءجيى كورەمىز. سونىمەن قاتار كەيبىر ار-ۇياتى جوق ادامدار, قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, الاياقتار, ەشقانداي قۇقىعى بولماسا دا, الەۋمەتتىك كومەك الۋدىڭ قىلمىستىق جولدارىن جاساعان. بۇل جونىندە بۇعان دەيىن دە ايتقانمىن. مۇنداي قىلمىسكەرلەر ەڭ اۋەلى مەملەكەتتىك قولداۋعا شىن مۇقتاج جانداردى توناپ وتىر. سوندىقتان الەۋمەتتىك كومەكتى ءتيىستى ادرەسىنە جەتكىزۋ ءۇشىن اۋقىمدى جۇمىس جۇرگىزەمىز, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنتتىڭ پىكىرىنشە, شەتەلدىكتەر ەلىمىزدەگى الەۋمەتتىك قولداۋ جۇيەسى وسىنشاما جوعارى دەڭگەيدە ەكەنىنە تاڭعالادى. سەبەبى مۇنداي كومەك كەز كەلگەن ەلدە كورسەتىلە بەرمەيدى. اشىعىن ايتساق, كەيبىر مەملەكەتتەر وسىنداي قولداۋ جاساۋعا ق ۇلىقتى ەمەس. دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ مالىمەتىنە سايكەس بىلتىر تابىسى تومەن جانە ورتاشا ەلدەردە تۇراتىن 1,6 ملرد ادام الەۋمەتتىك قولداۋ شارالارىنا قول جەتكىزە الماعان. تسيفرلىق كەدەرگىلەر دە الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكتى كۇشەيتە ءتۇستى. ەلىمىزدە الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن زاڭدى ونلاين-قىزمەت تۇرلەرىنىڭ ءبارى ەشقانداي شەكتەۋسىز جۇمىس ىستەپ تۇر. بۇل مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ اشىقتىعىن جانە قوعامدا پىكىر الۋاندىعى بار ەكەنىن اڭعارتادى.
بۇدان بولەك, ەلىمىز ەلەكتروندى ۇكىمەت جۇيەسى جانە قارجىلىق تەحنولوگيانى دامىتۋ بويىنشا ەڭ ىلگەرى ەلدەردىڭ ءبىرى سانالادى. بىراق ءبىز مۇنىمەن توقتاپ قالمايمىز. تسيفرلاندىرۋدى جانە جاساندى ينتەللەكتىنى جاپپاي ەنگىزۋدى جالعاستىرا بەرەمىز. بۇل مىندەتتى ستراتەگيالىق ماعىناعا يە ماسەلە رەتىندە قابىلداۋىمىز كەرەك. ويتكەنى بۇل – زامان تالابى, سونداي-اق ءوسىپ-وركەندەۋگە, مەملەكەتتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا جول اشاتىن اسا ماڭىزدى قادام.
– ءبىر سوزبەن, الەمدەگى كۇردەلى گەوساياسي احۋال مەن ەل ىشىندەگى وزەكتى تۇيتكىلدەرگە قاراماستان, قازاقستان دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا ءتۇسىپ, نىق سەنىممەن العا قادام باسىپ كەلەدى. جالپى, 2025 جىلدىڭ قورىتىندىسىندا قازاقستان ادام كاپيتالىن جاھاندىق باعالاۋداعى پوزيتسياسىن ايتارلىقتاي نىعايتىپ, 160-تان اسا ەلدىڭ اراسىندا 42-ورىنعا تابان تىرەدى. بۇل كەزدەيسوق ەمەس. كەيىنگى جىلدارداعى اۋقىمدى مەملەكەتتىك ينۆەستيتسيا-لار قازىردىڭ وزىندە جەمىس بەرىپ, ستراتەگيالىق تيىمدىلىگىن كورسەتە باستادى. اتالعان بەدەلدى يندەكستە قازاقستاننىڭ جوعارى كوتەرىلۋى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ۇزاقمەرزىمدى قيسىنعا ءارى ناقتى باسىمدىقتارعا سۇيەنەتىنىن كورسەتەدى. بۇل دەگەنىمىز – ۇلت ساۋلىعىن نىعايتۋ, ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرۋ, بالالار مەن جاستارعا ارنالعان مۇمكىندىكتەردى كەڭەيتۋ, عىلىمدى, مادەنيەتتى, سپورتتى قولداۋ, وزىق يننوۆاتسياعا, تسيفرلاندىرۋعا دەن قويۋ, جاساندى ينتەللەكتىنى ەنگىزۋ, جايلى الەۋمەتتىك جانە كاسىپكەرلىك ورتا قۇرۋ. مەملەكەت وسى جانە باسقا دا سالالاردى دايەكتى تۇردە دامىتىپ كەلەدى. سول ارقىلى ازاماتتاردىڭ الەۋەتىن وركەندەتۋگە جول اشادى. بۇل – ءبىزدىڭ تۇپكىلىكتى تاڭداۋىمىز. سەبەبى جاڭا زاماندا حالقىنىڭ كەلەشەگىن كەمەل ەتۋگە ۇمتىلعان مەملەكەتتەر عانا ۇتادى. جيىنداردا, ۇكىمەت وتىرىستارىندا, ەڭبەك ۇجىمدارىمەن كەزدەسۋلەردە بوس ماقتاننان, توقمەيىلسۋدەن اۋلاق بولىپ, تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى اشىق ايتىپ, ونىڭ شەشىمىن بىرلەسىپ ىزدەۋىمىز قاجەت ەكەنىن, الدىمىزعا بيىك ماقسات قويۋ كەرەگىن ۇنەمى ايتىپ كەلەمىن. سوندا عانا ناقتى ناتيجەگە جەتە الاتىنىمىزعا سەنىمدىمىن. ازاماتتارىمىز الەمنىڭ قاي قيىرىندا جۇرسە دە, ولارعا ءوز مەملەكەتى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى قامقور بولىپ, كومەك قولىن سوزۋعا دايىن ەكەنىن بىلەدى. بۇعان جاقىندا تاياۋ شىعىستاعى قاقتىعىستىڭ ورتاسىندا قالعان تۋريستەرىمىز, قاجىلىق ساپارعا اتتانعان وتانداستارىمىز, كاسىپكەرلەرىمىز كوز جەتكىزدى. جاعداي شىن مانىندە كۇردەلى ەدى. شيەلەنىس باستالعان ساتتە ءوڭىر ەلدەرى باسشىلارىنا وسىناۋ قيىن-قىستاۋ كەزدە شىنايى قولداۋىمدى ءبىلدىرىپ, حات جولدادىم. بۇدان بولەك, قاتار, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى, باحرەين, ومان, ساۋد ارابياسى باسشىلارىمەن تەلەفون ارقىلى سويلەسىپ, ولارعا تىلەكتەستىگىمدى جەتكىزدىم, – دەپ پرەزيدەنت الەمدەگى احۋالدى سيپاتتاپ بەردى.
سونداي-اق مەملەكەت باسشىسى وتانداستارىمىزدى جەدەل ەۆاكۋاتسيالاۋ تاپسىرىلعانىن ايتتى. پرەزيدەنت ەل اۋماعىنداعى تىرشىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ نىساندارى مەن ماڭىزدى ينفراقۇرىلىمداردى قورعاۋ, قارۋلى كۇشتەر مەن قۇقىق قورعاۋ ۆەدومستۆولارىندا جاۋىنگەرلىك كەزەكشىلىك ۇيىمداستىرۋ جونىندە مىندەت جۇكتەگەنىن جەتكىزدى.
پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ جانىنان ارنايى شتاب قۇرىلدى. ونىڭ قۇرامىنا بارلىق ۆەدومستۆونىڭ وكىلدەرى ەندى. بۇل جۇمىسقا اۋە تاسىمالداۋشى جانە تۋريستىك كومپانيالار, ەرىكتى دەمەۋشىلەر اتسالىستى. شتاب تاۋلىك بويى جۇمىس ىستەپ, ازاماتتارىمىزدى ايماقتان قاۋىپسىز جولدارمەن الىپ شىعۋعا بار كۇشىن سالدى. قاقتىعىسقا قاتىسۋشى تاراپتار ءبىر-ءبىرىنىڭ اسكەري جانە ازاماتتىق نىساندارىن, سونىڭ ىشىندە اۋەجايلاردى بالليستيكالىق زىمىراندارمەن, ۇشقىشسىز ۇشۋ اپپاراتتارىمەن اتقىلادى. سونىڭ سالدارىنان كوپتەگەن ەلدىڭ اۋە كەڭىستىگى جابىلدى. كەي جاعدايلاردا وتانداستارىمىزدى وزگە ەلدەردىڭ اۋماعى ارقىلى الىپ وتۋگە تۋرا كەلدى. ولاردى ديپلوماتتارىمىز بەن كونسۋلدىق قىزمەتكەرلەرى قارسى الىپ, ۇشاقتارعا جايعاستىرىپ, ەلگە شىعارىپ سالدى. يراندا قالعان ازاماتتارىمىز ازەربايجان, ارمەنيا جانە تۇرىكمەنستان شەكارالارى ارقىلى ەۆاكۋاتسيالاندى. ەلشىلىكتەر ۇدايى بايلانىستا بولىپ, ءتيىستى كومەك كورسەتتى. وسى كۇردەلى جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە 9 مىڭعا جۋىق وتانداسىمىز وق پەن وتتىڭ ورتاسىنان امان-ەسەن ەلگە ورالدى. بۇل جۇمىس جالعاسىپ جاتىر.
– بۇعان شەتەلدىكتەر دە نازار اۋداردى. بەيبىت كۇننىڭ وزىندە مۇنداي شارالاردى ۇيىمداستىرۋعا كوپ كۇش-جىگەر جۇمساۋ كەرەك. ال سوعىس جاعدايىندا ءتىپتى قيىنداپ, ءمان-ماڭىزى ارتا تۇسەدى. وسىناۋ سترەسس-سىناقتان ءساتتى ءوتۋ قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ارەناداعى ابىروي-بەدەلىن اسقاقتاتتى دەسەم, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ورايلى ءساتتى پايدالانا وتىرىپ, تاياۋ شىعىس ەلدەرىنىڭ باسشىلارىنا «كەدەرگىسىز ءدالىز» ۇيىمداستىرعانى ءۇشىن تاعى دا ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. وتانداستارىمىزدى ەۆاكۋاتسيالاۋعا كومەك كورسەتكەن بارشا جانعا, مەملەكەتتىك ورگاندار مەن اۋە كومپانيالارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە العىس ايتامىن. قانداي جاعداي بولسا دا, قازاقستان ءوز ازاماتتارىن ەشقاشان تاعدىر تالكەگىنە قالدىرمايدى. پاندەميا كەزىندە دە سولاي بولعان. الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن ارنايى بورتتارمەن مىڭداعان وتانداسىمىزدى ەلگە الدىردىق. شەتەلدەردە قيىن جاعداي تۋىنداعاندا دا ءدال وسىلاي ارەكەت ەتتىك. تەحنوگەندىك اپات, سۋ تاسقىنى, ءورت جانە باسقا دا توتەنشە جاعدايلار كەزىندە مەملەكەت قيىندىققا دۋشار بولعان ازاماتتارعا ۋادە ەتكەنىمىزدەي قولۇشىن بەردى. «ازاماتتارىمىزدى قيىن جاعدايدا قالدىرمايمىز». بۇل – جاي عانا ۇران نەمەسە پوپۋليزم ەمەس, مەملەكەتتىك ساياساتىمىزدىڭ بۇلجىماس قاعيداتى. سوندىقتان وسى ۇستانىمنىڭ جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىندا كورىنىس تابۋى – زاڭدىلىق. اتا زاڭىمىزدا: «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوز ازاماتتارىن ەل اۋماعىنان تىس جەردە زاڭعا سايكەس قورعاۋعا كەپiلدiك بەرەدi» دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي انىق جازىلعان. بارشا وتانداسىمىزعا بەلگىلى اقيقات بار: كوك پاسپورت يەلەرى ارقاشان جانە كەز كەلگەن جەردە مەملەكەت قورعاۋىندا بولادى. پاسپورتىمىزدىڭ قۋاتى مەملەكەتىمىزدىڭ ىقپالىنان, حالقىمىزدىڭ جاسامپاز رۋحىنان, زاماننىڭ وزىق يدەيالارىن يگەرە الاتىن قابىلەتىمىزدەن كورىنەدى, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
اسىل قۇندىلىقتارىمىزعا – ەلدىك كوزقاراس
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, بىرلىك, جاۋاپكەرشىلىك, توزىمدىلىك, ءوزارا قولداۋ جانە سەنىم رۋحى – ءبىزدىڭ قوعامعا ءتان اسىل قۇندىلىقتار.
– بۇل قاعيداتتاردىڭ ەل ەرتەڭى ءۇشىن ءمانى زور. مۇنى جاستارىمىزدىڭ تەرەڭ تۇسىنەتىنى قۋانتادى. ءبىز دارىندى ۇل-قىزدارىمىزدىڭ سپورتتا, ونەردە, عىلىمدا, بيزنەس پەن تەحنولوگيا سالاسىندا باعىندىرعان بەلەستەرىنە شىن جۇرەكتەن قۋانامىز. ولاردىڭ جەتىستىكتەرىن تۇتاس ەل بولىپ اتاپ وتەمىز, مەملەكەتتىك ناگرادالارمەن ماراپاتتايمىز. ءتول مادەنيەتىمىزدىڭ, تەحنولوگيا سالاسىنداعى تابىستارىمىزدىڭ, ىرىستى ىنتىماعىمىزدىڭ جارقىن مىسالدارى قازاقستاندى بولاشاققا قول سوزعان پروگرەسسيۆتى ءارى وركەنيەتتى ەل رەتىندە تانىتادى. وزدەرىڭىزگە ءمالىم, جۇمىس كەڭەستەرى مەن كەزدەسۋلەردە, حالىققا ارناعان جولداۋىمدا بارلىق اتقارۋشى ورگاننىڭ جۇمىسىنداعى كەمشىن تۇستاردى اشىق ايتىپ, تالداۋ جاسايمىن. بۇل دۇرىس. ايتسە دە, كوزگە ايقىن كورىنىپ تۇرعان جەتىستىكتەردى دە اتاپ وتكەنىمىز ءجون. ەلىمىزدىڭ بارلىق باعىتتا الەۋەتى نىعايىپ كەلەدى. ەندىگى مىندەت – دامۋ قارقىنىن ساقتاپ, جاڭا ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن العا ۇمتىلۋ, – دەدى پرەزيدەنت.
قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىل تاۋەلسىز ەل بولعانىمىزعا 35 جىل تولاتىنىن تىلگە تيەك ەتتى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا جاعىمدى جانە جاعىمسىز كوپتەگەن وقيعاعا كۋا بولدىق. مەرەيىمىزدى وسىرگەن, جىگەرىمىزدى جاسىتقان ساتتەردى دە باستان وتكەردىك. باستىسى, ءبىز شىڭدالىپ, الەم ەلدەرىمەن تەرەزەسى تەڭ مەملەكەت رەتىندە ءومىر ءسۇرۋدى ۇيرەندىك. الايدا دۇنيە ءبىر ورىندا تۇرمايدى. الەم كوز ىلەسپەس جىلدامدىقپەن وزگەردى, ادامزاتتىڭ دۇنيەتانىمى دا جاڭاردى. دەمەك, بىزگە, ياعني قازاقستان ازاماتتارىنا دا وزگەرۋ قاجەت. حالقىمىزدىڭ بولاشاعى وسى ۇدەرىستىڭ قانشالىقتى تابىستى جۇزەگە اساتىنىنا تىكەلەي بايلانىستى.
– جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ مازمۇنى شىن مانىندە حالىقتىق سيپاتقا يە. بۇل ماڭىزدى قۇجات جۇرتىمىزعا, اسىرەسە, وسكەلەڭ ۇرپاق پەن جاستاردىڭ يگىلىگىنە قىزمەت ەتەدى. جاڭا كونستيتۋتسيا – جاستارعا ومىردە باعىت-باعدار سىلتەيتىن تەمىرقازىق ىسپەتتەس. ويتكەنى وزگەرىستەرگە تولى جاڭا داۋىردە ەلدىڭ دە, جەردىڭ دە يەسى, قورعانى – جاستار. سوندىقتان بۇل قۇجاتتى قازاقستاننىڭ الداعى ونجىلدىقتارداعى ورنىقتى دامۋىنا نەگىز قالايتىن ساياسي تۇعىرى دەسەك, قاتەلەسپەيمىز. قازىرگى كونستيتۋتسيالىق رەفورمانى اتا زاڭىمىزعا 2022 جىلى ەنگىزىلگەن وزگەرىستەردەن ءبولىپ قاراۋعا بولمايدى. ول كەزدە باس قۇجاتتىڭ ۇشتەن ءبىرى جاڭارتىلدى. بىزگە سول ۋاقىتتىڭ وزىندە جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلداۋعا بولار ەدى. وسىنداي ۇسىنىس كوپتەگەن قوعامدىق الاڭدا, ساراپشىلار ورتاسىندا ايتىلدى. دەگەنمەن بىرقاتار ساياسي جاڭاشىلدىقتى جۇزەگە اسىرىپ, سودان كەيىن عانا ەلىمىزدىڭ كونستيتۋتسيالىق نەگىزدەرىن بىرتىندەپ وزگەرتۋگە كىرىسۋ جونىندە شەشىم قابىلداندى. جاسىراتىنى جوق, بۇل مەنىڭ ۇيعارىمىم بولاتىن. قازىرگى كونستيتۋتسيالىق رەفورما قوعام سۇرانىسىنا ساي كەلەدى, سوندىقتان ناعىز حالىقتىق سيپاتقا يە بولدى. اۋەلى كۇن تارتىبىنە پارلامەنتتىك رەفورما ماسەلەسى عانا قويىلعان ەدى. الايدا قوعامدىق تالقىلاۋلار بۇل باستامانىڭ اياسىنان شىعىپ كەتتى. ازاماتتاردان 4 مىڭعا جۋىق ۇسىنىس ءتۇستى. ونىڭ 15 پايىزعا جۋىعى پارلامەنتتىڭ قىزمەتىنە قاتىستى, ال قالعانى اۋقىمدى كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ ءتۇرلى اسپەكتىسىن قامتىدى. ناتيجەسىندە كونستيتۋتسيالىق كوميسسياعا كەلىپ تۇسكەن ءوتىنىش سانى 12 مىڭعا جەتتى. نەگىزگى زاڭنىڭ جوباسىنا قاتىستى تالقىلاۋلار جارتى جىلدان اسا ۋاقىتقا سوزىلدى. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا كەڭىنەن جاريالاندى. مىنا ءبىر جاعدايعا باسا نازار اۋدارعىم كەلەدى: كەيبىرەۋلەر كونستيتۋتسيالىق رەفورما ەكى اپتاعا جەتەر-جەتپەس ۋاقىت ارالىعىندا جاسالدى دەگەن ۇشقارى پىكىر ايتادى. بىراق ولاي ەمەس. اتا زاڭنىڭ جوباسى جارتى جىلدان اسا ۋاقىت تالقىلاندى. بارلىق جۇمىس باق-تا كورىنىس تاپتى. جالپى, بۇل ۇدەرىسكە بۇكىل قوعام بىلەك سىبانىپ كىرىستى. ازاماتتارىمىز eGov جانە eOtinish پلاتفورمالارىندا ويلارىن ورتاعا سالدى. كوميسسيا وتىرىستارىن الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى تىكەلەي ەفيردە كورگەندەر سانى ميلليوننان استى, – دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, اۋقىمى جاعىنان دا, قۇرامىنداعى مامانداردىڭ كاسىبي دەڭگەيى تۇرعىسىنان الىپ قاراساق تا تەڭدەسى جوق كوميسسيا وتە كوپ جۇمىس اتقاردى.
– مىڭداعان ۇسىنىستى جۇيەلەپ, رەتكە كەلتىرۋ وڭاي شارۋا ەمەس. مەن وسى ءساتتى پايدالانىپ, حالىق كونستيتۋتسياسىنىڭ ماتىنىمەن جۇمىس ىستەگەن بارشا ازاماتقا تاعى دا زور العىس ايتامىن. سونداي-اق ەل تاعدىرىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن ماسەلەگە بەيجاي قاراماي, ءوز ۇسىنىستارىن جولداعان ادامدارعا شىنايى ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. ساراپشىلار بارلىق نەگىزگى ماسەلە بويىنشا ورتاق مامىلەگە كەلگەن سوڭ عانا جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ سوڭعى جوباسى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جاريالانىپ, رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمعا شىعارىلدى. ەندى الداعى جەكسەنبىدە حالقىمىز داۋىس بەرەدى. بۇل رەفەرەندۋمنىڭ قازاقستان تاريحىنداعى ورنى ەرەكشە بولارى ءسوزسىز. ازاماتتارىمىز كونستيتۋتسيا جوباسىن قولداعان جاعدايدا قازاقستاندا جاڭا, اناعۇرلىم ءتيىمدى, ياعني ەلىمىزدىڭ ۇزاقمەرزىمدى تۇراقتى دامۋىنا جول اشاتىن ساياسي جۇيە قالىپتاسادى. كونستيتۋتسيالىق سوت توراعاسى مەن سۋديالارىنىڭ, جوعارى سوت توراعاسىنىڭ جانە باس پروكۋروردىڭ وكىلەتتىلىك مەرزىمىن شەكتەيتىن ەرەجەلەر كونستيتۋتسيا جوباسىنداعى جاڭاشىلدىق بولدى. نەگىزگى زاڭ جوباسىنا سايكەس ءبىر ادام اتالعان قىزمەتتەرگە ءبىر رەتتەن ارتىق تاعايىندالمايدى. مەملەكەتتەگى جوعارى لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ وكىلەتتىگىن ءبىر مەرزىممەن شەكتەۋ – بۇرىن-سوڭدى بولماعان ساياسي جاڭاشىلدىق. سونىمەن قاتار قۇرىلتايدىڭ كونستيتۋتسيالىق سوت پەن جوعارعى سوت سۋديالارىن قول سۇعىلماۋ كەپىلدىگىنەن ايىرۋ, پرەمەر-ءمينيستردى تاعايىنداۋعا كەلىسىم بەرۋ قۇزىرەتى ساقتالادى. وسىلايشا, تەجەمەلىك جانە تەپە-تەڭدىك جۇيەسى نىعايىپ, ونىڭ تيىمدىلىگى ارتا تۇسەدى, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت سونداي-اق ەندى ءبىر پالاتالى پارلامەنتتە پرەزيدەنت كۆوتاسى بولمايتىنىن مالىمدەدى.
– ونى ساقتاۋعا دا بولار ەدى. كونستيتۋتسيالىق رەفورما جونىندە كەلىپ تۇسكەن ۇسىنىستاردىڭ قاتارىندا وسى كۆوتانى كۇشىندە قالدىرۋ تۋرالى دا كوپ ايتىلدى. بىراق دەپۋتاتتار ەشقانداي ارتىقشىلىقسىز بىرىڭعاي ەرەجە بويىنشا سايلانۋعا ءتيىس دەپ سانايمىن. پرەزيدەنتتىڭ جاقىن تۋىستارىنىڭ مەملەكەتتىك ساياسي قىزمەتشى لاۋازىمىن اتقارۋىنا, ءتىپتى كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرىنىڭ باسشىسى بولۋىنا تىيىم سالاتىن نورما ايرىقشا مانگە يە. بۇل ەرەجە بيلىكتەگى وتباسىلىق جۇيەگە جانە ونىڭ ءبىر قولعا شوعىرلانۋىنا توسقاۋىل قويادى. كەيبىر ىقپالدى ادامدار, باسقاشا ايتقاندا «سۇر كاردينالدار» نەمەسە «ساياسات ساحناسىنىڭ سىرتىنداعى ويىنشىلار» مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردى الماستىرماۋى كەرەك. بۇل تاجىريبە تۇبەگەيلى جويىلدى. ءبىز ءبىر ەل بولىپ جاڭا كەزەڭگە قادام باستىق. مەملەكەتتىك مەكەمەلەر جەكەلەگەن باسشىلاردىڭ قالاۋىنا قاراي ەمەس, كونستيتۋتسياعا جانە ءتيىستى زاڭعا سايكەس جۇمىس ىستەيدى. ساياسي جاڭعىرۋدىڭ ءمان-ماڭىزى دا وسىندا. مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ تابيعي, ياعني ەۆوليۋتسيالىق جولمەن دامۋى مىزعىماس سيپاتقا يە بولدى. بۇل ماڭىزدى جۇمىستى توقتاتۋ, ءتىپتى وتكەندى كەرى قايتارۋ دا مۇمكىن ەمەس. سەبەبى حالىق وندايعا جول بەرمەيدى. مەن بۇعان كامىل سەنەمىن, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت بۇگىندە مەملەكەتتىك قۇرىلىمنىڭ جاڭا ۇلگىسى ۇسىنىلىپ وتىرعانىنا كەڭىنەن توقتالدى. سوعان سايكەس بيلىكتىڭ بارلىق تارماعى شەشىم قابىلداعان كەزدە بىردەي تاۋەلسىز بولادى. ال پرەزيدەنت ولاردىڭ كەدەرگىسىز, ۇيلەسىمدى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتەدى. ەلىمىزدىڭ باستى وكىلدى ورگانى – قۇرىلتايدىڭ قۇزىرەتى كەڭەيە تۇسەدى. ءبىر پالاتالى پارلامەنت ءتيىمدى زاڭ شىعارۋ قىزمەتىن جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. الەمدىك ءتارتىپ پەن ىشكى رەفورمالار تۇبەگەيلى وزگەرىپ جاتقان كەزەڭدە زاماناۋي سىن-قاتەرلەرگە دەر كەزىندە توتەپ بەرۋ باسەكەگە قابىلەتتى مەملەكەتتىڭ باستى سيپاتىنا اينالدى. سوندىقتان بۇل شەشىمنىڭ ماڭىزى زور.
ءوز كەزەگىندە, جوعارى كەڭەسشى ورگان سانالاتىن حالىق كەڭەسى مەملەكەت پەن قوعام, ءارتۇرلى الەۋمەتتىك-ەتنوستىق توپتار اراسىندا سەنىمدى بايلانىس ورناتادى. ال حالىق كەڭەسىنە زاڭ شىعارۋ باستاماسىن بەرۋ ونىڭ ينستيتۋتسيونالدىق ءرولىن نىعايتا تۇسەدى. بارلىق ساياسي جاڭعىرۋ ەل تاعدىرىنا ينستيتۋتسيونالدىق جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋ نيەتىنەن تۋىنداپ وتىر. ءبىر عانا تىرەككە ارقا سۇيەگەن ساياسي جۇيە ءالسىز بولادى ءارى ۇزاققا شىدامايدى. مۇنى حالىقارالىق تاجىريبە كورسەتتى.
– ءبىز, شىن مانىندە, حالىقتىق بيلىك قالىپتاستىرۋدامىز. ونىڭ وزەگىندە الەۋمەتتىك ادىلدىك, جاسامپاز وتانشىلدىق, زاڭ مەن ءتارتىپ ۇستەمدىگى, ازاماتتاردىڭ زاڭدى قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن ساقتاۋ, ءبىلىم, عىلىم جانە تەحنولوگيانىڭ دامۋىنا باسىمدىق بەرۋ, مەملەكەتىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن, ەگەمەندىگى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعىن قورعاۋ سەكىلدى ەشقاشان ەسكىرمەيتىن, ءمانىن جويمايتىن قۇندىلىقتار جاتىر. 1995 جىلعى كونستيتۋتسيادا مەملەكەتتىك بيلىكتى نىعايتۋعا باسىمدىق بەرىلدى. سول زاماننىڭ بيىگىنەن قاراعاندا, بۇل ورىندى ەدى. ويتكەنى تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا زاڭ شىعارۋ قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت بولدى. قولدانىستاعى كونستيتۋتسيانى سىنعا الۋدىڭ قاجەتى جوق. ويتكەنى بۇل قۇجات مەملەكەتىمىزدىڭ ىرگەسىن بەكەمدەۋگە وڭ ىقپال ەتتى. مۇنى مويىنداۋىمىز كەرەك. ءبىز ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرىپ جاتىرمىز. سوندىقتان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ەرەكشە تاريحي ەڭبەگىن ۇمىتپاعانىمىز ءلازىم. قازىرگى قوعام ومىرىندە «ادام مەملەكەت ءۇشىن ەمەس, مەملەكەت ادام ءۇشىن» دەگەن قاعيداتتىڭ وزەكتىلىگى ارتتى. سوندىقتان جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ بويىنان وسى ۇستانىم انىق اڭعارىلادى. ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋعا 30 باپتان تۇراتىن ەڭ ۇلكەن ءبولىمنىڭ ارنالۋى تەگىن ەمەس. بۇل – اتا زاڭنىڭ شامامەن ۇشتەن ءبىرى. سالىستىرمالى تۇردە ايتساق, پرەزيدەنت تۋرالى ءبولىم نەبارى 10 باپتان تۇرادى. ازاماتتارىمىزدىڭ قۇقىعىنا قاتىستى كوپتەگەن نورماعا جاڭا مازمۇن بەرىلىپ, ءمان-ماڭىزى ارتا ءتۇستى. ەلىمىزدىڭ تاريحي-مادەني مۇراسىن, وتباسىلىق جانە ادامي قۇندىلىقتاردى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتايتىنىمىزدى اتا زاڭ دەڭگەيىندە ايقىندادىق. بۇل – حالقىمىزدىڭ اجىراماس قۇقىعى. ەشبىر ساياساتكەردىڭ, ءيا بولماسا قوعام بەلسەندىسىنىڭ, شەتەلدىك نەمەسە وتاندىق ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ بۇعان كۇمان كەلتىرۋىنە, سىناپ-مىنەۋىنە قاقىسى جوق. وعان جول بەرمەيمىز, – دەپ ءتۇسىندىردى پرەزيدەنت اتا زاڭ جوباسىنىڭ قايتا ازىرلەنۋىن.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, حالقىمىزدىڭ باسىم بولىگى وتباسىن قولداۋ باعىتىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتتى قۇپتايدى. ويتكەنى وتباسى دەگەنىمىز – ۇلتتىڭ جاڭا قاسيەتىن قالىپتاستىرىپ, ادال ءارى پاتريوت ازاماتتى تاربيەلەپ شىعاراتىن التىن ۇيا. ازاماتتارىمىزدىڭ مۇددەسىن قورعاۋ – ەڭ ماڭىزدى مەملەكەتتىك مىندەت. سايىپ كەلگەندە, بۇل ەگەمەندىگىمىزگە, ۇلتىمىزدىڭ باياندى بولاشاعىنا قاتىستى ماسەلە.
جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋدى ەڭ جوعارى دەڭگەيگە كوتەرەدى. ياعني ادام دۇنيە ەسىگىن اشقاننان باستاپ, ونىڭ باستاۋىش جانە ورتا ءبىلىم الۋى, وتباسىن قۇرۋى جانە كامەلەتكە تولعان بالالاردىڭ ەڭبەككە جارامسىز اتا-اناسىنا قامقورلىق جاساۋ مىندەتى نەگىزگى زاڭدا تۇگەل قامتىلعان.
اتا زاڭ جوباسى – ازاماتتارمەن ادامي قارىم-قاتىناس ءتۇزۋدىڭ جارقىن كورىنىسى. كۇنى كەشە عانا كەيبىر نورمالار الەۋمەتتىك قيال سياقتى كورىنگەن ەدى. مىسالى, قازىرگى كونستيتۋتسيادا ازاماتتىڭ مەملەكەتكە كەلتىرەتىن زيانى جونىندە جازىلعان, ال جاڭا اتا زاڭ جوباسىندا ادامعا زيان كەلتىرگەنى ءۇشىن مەملەكەتكە جۇكتەلەتىن جاۋاپكەرشىلىك تۋرالى نورما پايدا بولدى. بۇدان بىلاي ءار ادام مەملەكەتتىك ورگاننىڭ نەمەسە لاۋازىمدى تۇلعانىڭ زاڭسىز ارەكەتى ارقىلى كەلتىرىلگەن زياندى مەملەكەتتەن وتەپ الۋعا قۇقىعى بار.
– «مەملەكەت كونستيتۋتسياسى ادام كونستيتۋتسياسىن بۇزبايتىنداي بولۋعا ءتيىس» دەگەن ۇلاعاتتى ءسوز قازاقستان ازاماتتارىنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن, مۇددەلەرىن قورعاۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرىن ءدال سيپاتتايدى. زاڭ مەن ءتارتىپ ۇستەمدىگىنە مەملەكەتتىك يدەولوگيا رەتىندە باسىمدىق بەرىلگەنىن تاعى دا اتاپ وتكىم كەلەدى. بۇل قاعيداتتى تولىق تۇسىنبەسەك جانە ۇلتتىق سانامىزعا سىڭىرمەسەك, قازاق مەملەكەتتىگىنىڭ نىعايۋى تۋرالى ايتۋدىڭ ءوزى ارتىق. جەمقورلاردىڭ, ءتىپتى ولاردىڭ سوتتىلىعى زاڭدا بەلگىلەنگەن تارتىپپەن جويىلعانىنا نەمەسە الىنعانىنا قاراماستان, سايلانۋعا قۇقىعى جوق. بۇل – وتە ماڭىزدى جاڭاشىلدىق دەپ ويلايمىن. «تۇرعىن ۇيگە قول سۇعۋعا بولمايدى» دەگەن باپ تا ادىلدىك قاعيداتىنا تولىق ساي كەلەدى. جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىندا «سوت شەشiمiنسiز تۇرعىن ۇيدەن ايىرۋعا جانە شىعارىپ جىبەرۋگە جول بەرiلمەيدi» دەپ ناقتى جازىلعان. نەگىزگى زاڭدا ادۆوكاتۋرا ينستيتۋتى بەكىتىلىپ, سونداي-اق ميراندا ەرەجەسى ەنگىزىلەدى. بۇرىن-سوڭدى مۇنداي بولعان جوق. وسى ارقىلى ازاماتتىڭ سوتتا قورعالۋ جانە زاڭ كومەگىن الۋ قۇقىعىنا مەملەكەت بەرەتىن كەپىلدىك كۇشەيەدى. جەكە ومىرگە قول سۇقپاۋ قۇقىعىن كونستيتۋتسيا دەڭگەيىندە بەكىتۋ ۇسىنىلدى. بۇل جەردە تەك جەكە سالىمدار مەن جازىسقان حاتتاردىڭ قۇپياسىن زاڭمەن قورعاۋ تۋرالى ءسوز بولىپ وتىرعان جوق. بانك وپەراتسيالارىنىڭ, دەربەس دەرەكتەردىڭ قۇپيالىعىن قامتاماسىز ەتۋ كونستيتۋتسيا بويىنشا قورعالادى. تسيفرلىق تەحنولوگيا مەن قارجى سەكتورى قارىشتاپ دامىعان قازىرگى زاماندا بۇل وزەكتى ماسەلەگە اينالدى, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
بۇدان بولەك, پرەزيدەنت ەلىمىزدە دەربەس دەرەكتەر مەن تسيفرلىق قۇقىقتىڭ قورعالۋىنا كەپىلدىك بەرۋدى نەگىزگى زاڭ دەڭگەيىندە بەكىتۋ جوسپارلانىپ وتىرعانىن ايتتى. العاش رەت ءبىلىم مەن عىلىمدى, يننوۆاتسيانى دامىتۋ مەملەكەت قىزمەتىنىڭ كونستيتۋتسيالىق قاعيداتى رەتىندە تانىلماق. مەملەكەتتىڭ, اسىرەسە, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ زايىرلى سيپاتقا يە بولۋى ايرىقشا ماڭىزعا يە. ءبىز تورتكۇل دۇنيەنىڭ دارىندارىن وزىمىزگە تارتىپ, ينۆەستيتسياسىن يگەرەتىن مىقتى ەلگە اينالا الامىز. وعان الەۋەتىمىز جەتەدى. بۇل – ادام كاپيتالىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ باعىتىنداعى جۇمىستىڭ ماڭىزدى بولىگى. سوندىقتان زياتكەرلىك مەنشىكتى تۇڭعىش رەت كونستيتۋتسيا دەڭگەيىندە قورعاۋ ۇسىنىلىپ وتىر. بۇل, ءوز كەزەگىندە, كرەاتيۆتى ەكونوميكانىڭ دامۋىنا تىڭ سەرپىن بەرەدى.
– «ازاماتتارعا جاڭا مىندەتتەر جۇكتەيتىن نەمەسە ولاردىڭ جاعدايىن ناشارلاتاتىن زاڭداردىڭ كەرى كۇشى بولمايدى» دەگەن نورما ەنگىزىلدى. وسىلايشا, ءبىز تۇراقتى ءارى تۇسىنىكتى قۇقىقتىق, ينۆەستيتسيالىق ورتا قالىپتاستىرامىز. ازاماتتارىمىز ءوز قۇقى بۇزىلمايتىنىن, قورعالاتىنىن ءبىلىپ, ولاردىڭ الاڭسىز ءومىر سۇرۋىنە جانە كاسىپكەرلىكپەن اينالىسۋىنا جاعداي جاسالادى. سونىمەن قاتار جەكەلەگەن اۋماقتار مەن «قارقىندى داميتىن قالالار» ءۇشىن ارناۋلى قۇقىق رەجىمىن بەلگىلەۋ ۇسىنىلىپ وتىر. وسى نورماعا بايلانىستى ەلىمىزدىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىنا قاۋىپ توندىرەدى دەگەن قاۋەسەت تاراي باستادى. ادەتتە مۇنداي اۋىر ايىپتاۋدى الەمدىك تاجىريبەدەن بەيحابار, زاڭنامالىق ساۋاتى جوق ادامدار ايتادى. ايتپاقشى, جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىندا ورىس ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن تومەندەتىپ جاتىر-مىس دەگەن كۇڭكىل اڭگىمەگە قاتىستى دا وسىنى ايتۋعا بولادى. بۇل جايىندا جازىلعان ماقالالاردى وقۋدىڭ ءوزى قىزىق. ستيليستيكالىق جانە گرامماتيكالىق قاتەلەردەن اياق الىپ جۇرە المايسىڭ. جاريالانىم اۆتورلارى ورىس ءتىلى ءۇشىن قام جەيدى, بىراق وزدەرى ونى دۇرىس مەڭگەرمەگەن. تۇپتەپ كەلگەندە, جاڭا كونستيتۋتسيا ءماتىنىنىڭ رەسمي قۇجات رەتىندە قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە جاريالانۋى كوپ نارسەنى اڭعارتپاي ما؟ بۇل جەردە تۇسىنىكتەمە بەرىپ, اقتالۋدىڭ ءوزى ارتىق. وسى ورايدا قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسى تومەندەدى دەپ بايبالام سالۋدىڭ قاجەتى جوق. جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى – قازاق ءتىلى» دەپ ناقتى جازىلعان. بۇل رەتتە انا ءتىلىمىز تەك كوركەم ادەبيەتتە عانا ەمەس, ەلىمىزدىڭ قوعامدىق-ساياسي ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىندا كەڭىنەن قولدانىلادى. ەڭ ماڭىزدىسى, جاستار اراسىندا قازاقشا سويلەۋ سانگە اينالدى. باسقاشا ايتقاندا, قازاق ءتىلىنىڭ بولاشاعى جارقىن. كەيبىرەۋلەر ءتىل تاعدىرىنا الاڭداعان كەيىپ تانىتىپ, بۇل تاقىرىپتى ساياسي قۇرال رەتىندە پايدالانادى. قازاق جاستارى جاڭاشىلدىققا تەز بەيىمدەلە الۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. ولار قازاقشا مەن ورىسشانى قوسا العاندا, ءۇش-ءتورت ءتىلدى ەركىن مەڭگەرەدى. مۇنى اينالامىزدان كۇندە كورىپ ءجۇرمىز. «ساياسي بۋللينگپەن» شەتەلدىك ازاماتتاردىڭ اينالىساتىنى ءوز الدىنا. بىراق وسى قيتۇرقى ارەكەتكە ءوز ازاماتتارىمىزدىڭ بارۋىن, ونىڭ ۇستىنە سەبەپسىز سوقتىعۋىن ءتۇسىنۋ وتە قيىن. كەيبىرەۋلەر ءوز باعاسىن اسىرىپ, جۇرت الدىنداعى بەدەلىن كوتەرۋ ءۇشىن ۇلت مۇددەسىنە شەكەدەن قاراپ, شەكتەن شىعادى. تىم بولماسا, جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ يدەولوگيالىق جانە ساياسي مانىنە, ۇسىنىلعان نورمالاردىڭ قانداي ءرول اتقاراتىنىنا ءبىر ءسات ءۇڭىلىپ كورگەن ءجون, – دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, ءبىز ارناۋلى رەجىمدى تەك قاراجات, ياعني كاپيتال تارتۋ ءۇشىن ەنگىزىپ وتىرمىز. مۇنداي ارتىقشىلىق قارجىلىق باسقارۋ, سالىق جەڭىلدىكتەرى جانە سوت راسىمدەرىنە قاجەتتى جۇمىستاردى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بەرىلەدى. ماسەلەن, وسىنداي رەجىم الاتاۋ قالاسىنا قاتىستى قولدانىلماق.
كونستيتۋتسيادا ارناۋلى قۇقىق رەجىمىن بەكىتۋ ارقىلى ءبىز ينۆەستورلارعا قولايلى جاعداي جاسايمىز. جەر جۇزىنە قازاقستاندى تۇراقتى, اشىق, كەدەرگىسىز جانە ىشكى نارىقتاعى احۋالى ايقىن ەل رەتىندە كورسەتەمىز. مۇنداي اۋماقتار قازاقستاننىڭ ءبىرتۇتاس كونستيتۋتسيالىق, قۇقىقتىق كەڭىستىگىنىڭ اجىراماس بولىگى سانالادى جانە سولاي بولىپ قالا بەرەدى. كونستيتۋتسيالىق جۇيەنىڭ اسا ماڭىزدى بولىگى رەتىندە ەلىمىزدىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعى مەن مەملەكەتتىك قۇرىلىمى مىزعىماس سيپاتقا يە.
حالقىمىز – بيلىكتىڭ باستاۋى جانە ەگەمەندىكتىڭ يەسى
جاڭا اتا زاڭىمىزدا تاۋەلسىزدىكتى, ەگەمەندىكتى جانە اۋماقتىق تۇتاستىقتى قورعاۋ باستى قاعيداتتار رەتىندە كورسەتىلگەنىنە تاعى دا توقتالعىم كەلەدى. بۇل ەرەجەلەردى قايتا قاراۋعا, باسقاشا تاپسىرلەۋگە بولمايدى. ياعني ول مۇلدەم وزگەرمەيدى. وسىنداي نەگىزگى ەرەجەلەرمەن قاتار, اتا زاڭ جوباسىندا ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ مارتەبەسى ايقىندالدى. بۇل – ءمان-ماڭىزى زور نورما. ءتول ۆاليۋتانىڭ ەلتاڭبا, تۋ جانە انۇرانمەن قاتار تۇرۋى بەكەر ەمەس. بۇل جاڭاشىلدىق ەگەمەندىكتى, سونىڭ ىشىندە قارجىلىق دەربەستىكتى قۇقىقتىق تۇرعىدان قورعاۋدى كوزدەيدى.
– مىنا نارسەنى اتاپ وتكىم كەلەدى: قازاقستان حالقى بيلىكتىڭ باستاۋى جانە ەگەمەندىكتىڭ يەسى سانالادى. وسى ەرەجە كونستيتۋتسيا جوباسىندا جاڭا نورما رەتىندە ناقتى بەكىتىلدى. بۇل – جاڭا اتا زاڭ مەملەكەتتىگىمىزدىڭ تۇعىرىن نىعايتا تۇسەدى دەگەن ءسوز. مۇنىڭ, اسىرەسە, گەوساياسي احۋال قۇبىلىپ, تۇراقسىزدىق ورناپ, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە سىن-قاتەرلەر ءتونۋى مۇمكىن كەزەڭدە ماڭىزى زور. اتا زاڭنىڭ ءماتىنى عانا ەمەس, ءمانى مەن ماعىناسى وزگەردى. وندا سان عاسىرلىق مەملەكەتتىلىك ءداستۇرىمىز, ماقسات-مۇراتتارىمىز بەن مىزعىماس قۇندىلىقتارىمىز ناقتى كورسەتىلدى. اشىعىن ايتايىن, مەن ءوزىم دە مەملەكەت باسشىسى رەتىندە جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ ءماتىنىن جازۋعا تىكەلەي اتسالىستىم. ونىڭ ءار تاراۋىنا, ءار بابىنا باسا ءمان بەردىم. ءاربىر ءسوزدىڭ ماعىناسىنا تەرەڭ ءۇڭىلىپ, ءوز ۇسىنىستارىمدى كونستيتۋتسيالىق كوميسسياعا جولدادىم. بۇدان بولەك, ءبىز تەرميندەر مەن سوزدەردى قازاقى ۇعىمعا بارىنشا ساي ەتىپ بەرۋگە ايرىقشا نازار اۋداردىق. مىسالى, قازىرگى اتا زاڭىمىزدا «قازاقستان اۋماعىنىڭ تۇتاستىعى» دەگەن ۇعىم بار. نەگىزى, بۇل «جەردىڭ تۇتاستىعى» بولۋى كەرەك ەدى. مەن بۇل ماسەلەگە لينگۆيست جانە ساياساتكەر رەتىندە ساراپشىلاردىڭ نازارىن اۋداردىم. سەبەبى جەر قازاق ءۇشىن ەڭ قاستەرلى ۇعىمنىڭ ءبىرى. اتا-بابالارىمىز ءبىر قارىس جەر ءۇشىن جانىن قۇربان قىلعان. وسى ۇلان-عايىر جەردى قورعاپ, ۇرپاققا ميراس ەتكەن. ونىڭ تابيعاتىن ايالاۋ, تۇتاستىعىن ساقتاۋ, شەكاراسىن قاس قاقپاي كۇزەتۋ – قاسيەتتى بورىشىمىز. ۇلى دالانىڭ ءبىر ۋىس توپىراعى باعا جەتپەس بايلىعىمىز. سوندىقتان «جەردىڭ تۇتاستىعى» دەگەن ءسوز حالقىمىزدىڭ دۇنيەتانىمىنا ساي كەلەتىن, ناعىز قازاقى ۇعىم بولار ەدى. مەن بۇل ۇستانىمدى قولدايمىن. الايدا حالىقارالىق دەڭگەيدە ورنىققان تەرمين بولعاندىقتان, كونستيتۋتسيالىق كوميسسيانىڭ باسىم كوپشىلىگى «اۋماقتىق تۇتاستىق» ۇعىمىن وزگەرىسسىز قالدىردى. مەن مۇنى جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ جوباسىن ازىرلەۋ كەزىندە ءاربىر نورماعا, ءاربىر باپقا قاتىستى قىزۋ پىكىرتالاس بولعانىنا بايلانىستى مىسال رەتىندە ايتىپ وتىرمىن. قازاقتا «كەلىسىپ پىشكەن تون كەلتە بولماس» دەگەن ءسوز بار. جۇرتشىلىق تا بۇل جۇمىستان تىس قالعان جوق. ازاماتتارىمىزدان مىڭداعان ۇسىنىس كەلىپ ءتۇستى. سونىڭ بارلىعى مۇقيات زەرتتەلىپ, سۇزگىدەن ءوتتى. اقىلعا قونىمدى ۇسىنىستىڭ ءبارى ەسكەرىلدى. بۇل حالقىمىز ءوز بولاشاعى ءۇشىن جاۋاپتى ەكەنىن تەرەڭ سەزىنە العانىن كورسەتەدى. رەفەرەندۋمعا شىعارىلىپ جاتقان جاڭا اتا زاڭ جوباسى جان-جاقتى زەردەلەنىپ, قىزۋ تالقىدان ءوتتى. سوندىقتان ونى ناعىز حالىق كونستيتۋتسياسى دەپ نىق سەنىممەن ايتا الامىز, – دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەندەي, شىن مانىندە, جاڭا اتا زاڭ – وركەنيەتى باي, تاريحى تەرەڭ, مۇراتى بيىك, جوسپارى ايقىن, بولاشاعى جارقىن, ادىلەتتى, قۋاتتى, قاۋىپسىز, تازا قازاقستاننىڭ تولقۇجاتى.
– مەن مەملەكەت باسشىسى رەتىندە ءاربىر شەشىمدى تەك ۇلت مۇددەسى تۇرعىسىنان قابىلدايتىنىمدى اتاپ وتكىم كەلەدى. بىزگە ارقانى كەڭگە سالىپ, جايباراقات جۇرۋگە بولمايدى. ء«بىر ءجونى بولار, جولىمىز بولار» دەپ وتىرا المايمىز. وعان قۇقىمىز دا جوق. ءبىز ەۆوليۋتسيالىق دامۋ جولىنا, ياعني, جان-جاقتى, جەدەل جانە باتىل جاڭعىرۋ جولىنا تۇستىك. ۇسىنىلعان كونستيتۋتسيا جوباسى قابىلدانسا, مەملەكەت پەن ازاماتتاردىڭ قارىم-قاتىناسى جاڭا سيپاتقا يە بولادى, سونداي-اق ەلىمىزدىڭ بۇكىل زاڭ جۇيەسى جاڭارادى. اتا زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ ءتارتىبى الدەقايدا جاقسارىپ, دەموكراتيالىق قۇقىقتىق سيپاتقا يە بولادى. قازىرگى كونستيتۋتسيا بويىنشا پارلامەنت نەگىزگى زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزە الادى جانە مۇنداي جاعداي وسىعان دەيىن بىرنەشە رەت بولعان. ال ەندى كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلەتىن كەز كەلگەن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار بويىنشا شەشىم تەك جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم ارقىلى قابىلدانادى. بۇل قادام كەلەشەكتە جەكەلەگەن ساياسي توپتاردىڭ مۇددەسىنە بولا نەگىزسىز كونستيتۋتسيالىق تۇزەتۋلەر جاساۋعا توسقاۋىل قويادى. مەن پرەزيدەنت قىزمەتىنە كىرىسكەن ساتتەن باستاپ ەل تاعدىرىنا قاتىستى اسا ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبارى حالىقتىڭ تالقىسىنان ءوتىپ, رەفەرەندۋم ارقىلى شەشىلىپ كەلەدى. بۇل مەن ءۇشىن مىزعىماس ۇستانىم بولدى. ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىن, 1995 جىلى قابىلدانعان «رەفەرەندۋم تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ كۇشىنە ەنگەننەن بەرى العاش رەت 2022 جىلى عانا قولدانىلدى. الداعى ناۋقان از ۋاقىت ىشىندە وتكەن ءۇشىنشى رەفەرەندۋم بولماق. تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندە ايتىلعان بارلىق تەرىس بولجامدارعا قاراماستان, حالقىمىزدىڭ تاباندى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا قازاقستان حالىقارالىق ابىروي-بەدەلى زور كۇشتى مەملەكەت رەتىندە قالىپتاستى. بىراق كۇشتى, مىقتى ەل بولۋ جەتكىلىكسىز. مەملەكەتتىڭ شىنايى كەمەلدىگى ازاماتتاردىڭ, زاڭ مەن وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىنەن ايقىن كورىنەدى. مىقتى مەملەكەت تىرەك بولادى, ال جاۋاپتى مەملەكەت ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن سەنىمدى كۇشەيتەدى. كۇش پەن جاۋاپكەرشىلىك ۇيلەسىم تاپقاندا عانا مەملەكەت وزىق ءارى قارقىندى دامۋ جولىنا تۇسەدى. كەيىنگى ۇرپاق ءبىزدىڭ ولقىلىقتارىمىزعا تۇسىنىستىكپەن قاراۋى مۇمكىن, بىراق ەل تاعدىرىنا اسەر ەتەتىن تاريحي شەشىم قابىلداۋ كەزىندە ەنجار, جىگەرسىز, جاۋاپسىز بولساق, ولار ءبىزدى ەشقاشان كەشىرمەيتىنى ءسوزسىز, – دەدى مەملەكەت باسشىسى.
سونداي-اق پرەزيدەنت ءدال قازىر ءبىزدىڭ الدىمىزدا كەمەل سانامەن, زور جاۋاپكەرشىلىكپەن تاعدىرلى تاڭداۋ جاساۋ مىندەتى تۇرعانىن ايتتى.
– وسى ورايدا بارشا ازاماتقا, اسىرەسە, جاس وتانداستارىمىزعا قاراتا ارنايى ۇندەۋ جاساعىم كەلەدى. جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى, ەڭ الدىمەن, سىزدەرگە ارنالعان. سىزدەرگە رەفەرەندۋمدا داۋىس بەرىپ, وسى ۇلى ىسكە, ياعني, وتانىمىزدىڭ تاعدىرىنا قاتىسىڭىز بار ەكەنىڭىزدى بىلدىرەتىن ورايلى مۇمكىندىك بەرىلدى. باسقاشا ايتقاندا, سىزدەر اتا زاڭعا ۇلەس قوسقان ازاماتتار رەتىندە ەل تاريحىنا ءوز ەسىمدەرىڭىزدى جازىپ قالدىرا الاسىزدار. ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ, ءومىر كورىپ, ەسەيگەن شاعىڭىزدا: «مەن ازاماتتىق پارىزىمدى ورىندادىم. ەلىمنىڭ جاڭا اتا زاڭىن قابىلداۋعا ءوز ۇلەسىمدى قوستىم» دەپ ماقتانىشپەن ايتۋعا تولىق قۇقىڭىز بار.
قىمباتتى وتانداستار, سىزدەردىڭ تاڭداۋلارىڭىز – بيۋللەتەن قاعازىنداعى جاي عانا بەلگى ەمەس. ول ناعىز حالىق كونستيتۋتسياسى جوباسىنا كورسەتكەن ناقتى قولداۋىڭىز. جاستار قازاقستاندى دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا سالۋعا اتسالىسادى. كۇنى ەرتەڭ ىنتىماق-بىرلىگى جاراسقان, ەڭبەكقور, زاڭعا باعىناتىن, ءبىلىم, عىلىم, مادەنيەت جانە زايىرلىلىق قۇندىلىقتارى بەرىك ورنىققان, جاپپاي تسيفرلاندىرۋ مەن جاساندى ينتەللەكت كۇندەلىكتى ءومىردىڭ اجىراماس بولشەگىنە اينالاتىن قوعام قۇرۋ ميسسياسى سىزدەرگە جۇكتەلەدى. ءسىزدىڭ داۋىسىڭىز ناعىز جاسامپاز وتانشىلدىقتىڭ, ازامات رەتىندە ەل كەلەشەگى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك ارقالاۋدىڭ قانداي بولاتىنىن كورسەتەدى. قازىرگى قازاقستان كوپتەگەن ەلدەن كوش ىلگەرى. شارتاراپقا ەكونوميكالىق دامۋى ورنىقتى, ساياسي احۋالى تۇراقتى, ءتۇرلى ءدىن مەن مادەنيەتكە قۇرمەتپەن قارايتىن ەل رەتىندە تانىلدىق. ءبىز وركەنيەتارالىق جانە دىنارالىق ديالوگ ءوربىتۋدى, حالىقارالىق قۇقىقتى ساقتاپ, بەيبىت قاتار ءومىر ءسۇرۋدى, يادرولىق قارۋدى تاراتپاي, ءوزارا سەنىم جانە قاۋىپسىزدىك شارالارىن نىعايتۋدى جاقتايمىز.
قازاقستان ۇلتتىق مۇددەسىن, ەگەمەندىگىن ءاردايىم قورعايدى. كەلەشەكتە دە سولاي بولماق. ءبىز – جاسامپاز ۇلتپىز. قارىم-قاتىناستا قيراتپايمىز, باۋىرىمىزعا تارتامىز. ەشكىمدى جاتىرقامايمىز, بولىنبەيمىز, بىرىگىپ, تاتۋ-ءتاتتى تىرشىلىك ەتەمىز. سوندىقتان ءبىزدىڭ تولقۇجاتىمىزعا حالىقارالىق سەنىم جوعارى, وراسان زور كۇشكە يە قۇجات رەتىندە مويىندالادى. ازاماتتارىمىز دۇنيە ءجۇزىن ەمىن-ەركىن شارلاپ, شەتەلدەردە ءبىلىم الادى, كاسىبىن جۇرگىزەدى. بۇل ەلىمىزدىڭ الەمنىڭ الپاۋىت مەملەكەتتەرىمەن تەرەزەسى تەڭ, مول مۇمكىندىككە يە ەكەنىنە ايقىن دالەل.
ءبىز ادىلەتتى قازاقستاننىڭ نەگىزىن قالاپ جاتىرمىز. بۇل ەلدە كەز كەلگەن ادام الەۋمەتتىك مارتەبەسىنە, ساياسي, يدەولوگيالىق تاڭداۋىنا, تىلىنە, دىنىنە, ەتنيكالىق شىعۋ تەگىنە قاراماستان, ءوز قارىم-قابىلەتىن تولىق پايدالانا الادى. وسى تۇرعىدان جاڭا حالىق كونستيتۋتسياسىنىڭ جوباسى ورتاق وتانىمىز – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جارقىن كەلەشەگىنە بەرىك ءارى مىزعىماس ىرگەتاس بولادى دەپ ايتا الامىن. جاڭا اتا زاڭىمىز تەحنولوگيالىق ورلەۋگە, جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋعا جانە جاپپاي تسيفرلاندىرۋعا جول اشادى. وتانىمىزدىڭ ادىلەتتى ءارى وركەندەگەن مەملەكەت بولۋىنا ىقپال ەتەدى. ءبىز – بەيبىت ەلمىز. قازاقستاننىڭ كوك ءتۇستى تولقۇجاتىن جاھان جۇرتشىلىعى جاقسى بىلەدى جانە قۇرمەتتەيدى. الەمنىڭ ءار تۇكپىرىندە ازاماتتارىمىزدى جىلى قاباقپەن, ەرەكشە ىلتيپاتپەن قارسى الادى. بۇگىندە 90 مىڭنان استام جاستارىمىز شەتەلدە كەدەرگىسىز ءبىلىم الۋدا.
ءبىز ءار ادامعا زور مۇمكىندىك بەرەتىن ەلدە ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. جاقىندا وتەتىن رەفەرەندۋم – سونداي كەرەمەت مۇمكىندىكتىڭ بىرەگەيى. 15 ناۋرىزدا ءار ازاماتىمىز قازاق ەلىنىڭ جاسامپازدىق جىلناماسىنا ءوز قولتاڭباسىن قالدىرا الادى. بۇل – ناعىز تاريحي ءسات. مۇنداي ءسات ۇنەمى بولا بەرمەيدى. وسى ورايدا, مەن قازاقستان جاستارىنا تاعى دا ارنايى ۇندەۋ جاساعىم كەلەدى. رەفەرەندۋمعا بەلسەنە قاتىسۋ – ەل تاعدىرىنا بەيجاي قاراماۋ دەگەن ءسوز. سول كۇنى ءوز تاڭداۋىڭدى جاساۋ – تۋعان ەلدىڭ جارقىن بولاشاعىن ءوز قولىڭمەن قۇرۋ دەگەن ءسوز.
ۋاقىت وتەدى, ال قازاقستان جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ ارقاسىندا قارىشتاپ دامي بەرەدى. كوپ ۇزاماي الەمدەگى ەڭ وزىق ەلدىڭ بىرىنە اينالادى. سول كەزدە «قاستەرلى وتانىمدى وسى بيىككە جەتكىزگەن جولدى تاڭداۋعا مەن دە اتسالىستىم» دەپ, ماقتانىشپەن ايتا الاسىزدار. ال كەيىنگى بۋىن وزدەرىڭىزگە ءاردايىم ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ جۇرەدى. ۇلى اباي «ادامنىڭ ادامشىلىعى ءىستى باستاۋىنان بىلىنەدى» دەگەن. ءبىز ءبىر ەل بولىپ ماڭىزدى ءارى جاۋاپتى جۇمىستى قولعا الدىق. ەڭ باستىسى, نيەتىمىز ءتۇزۋ. دەمەك ءىسىمىز وڭعا باسىپ, بەرەكەلى بولارى ءسوزسىز.
تۇپتەپ كەلگەندە, مۇنىڭ ءبارى ەلدىڭ ەرتەڭى ءۇشىن جاسالىپ جاتىر. اتا-بابامىز اق نايزانىڭ ۇشىمەن, اق بىلەكتىڭ كۇشىمەن بىزگە كەڭ-بايتاق جەردى امانات ەتتى. ءبىز دە كەلەر ۇرپاقتىڭ ادىلەتتى ءارى وركەندەگەن قازاقستاندا ءومىر سۇرگەنىن قالايمىز. سول ءۇشىن ءبارىن جاسايمىز. مەن حالقىمىزدىڭ جاسامپاز قۋاتىنا, جاستاردىڭ تاۋداي تالابىنا سەنەمىن. ەندى ءبىر جەڭنەن قول, ءبىر جاعادان باس شىعارىپ, بەلسەندى جۇمىس ىستەيىك. ەل مۇددەسىنە ادال قىزمەت ەتە بەرىڭىزدەر! ەلىمىز امان, جەرىمىز تىنىش بولسىن, – دەپ قورىتىندىلادى ءسوزىن مەملەكەت باسشىسى.
سونىمەن قاتار جيىندا ءماجىلىس دەپۋتاتى ءۇنزيلا شاپاق, الماتى وبلىسىنداعى «داۋلەت-بەكەت» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ جەتەكشىسى سىدىق داۋلەتوۆ, ءماجىلىس دەپۋتاتى كونستانتين اۆەرشين, الماتى قالالىق ءماسليحاتىنىڭ توراعاسى مەيىرجان وتىنشيەۆ, پەتروپاۆل قالالىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى ەلەنا سەميدوتسكيح, جەتىسۋ وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى گۇلنار تويلىباەۆا, پاۆلودار وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ توراعاسى يليا تەرەنچەنكو, ماڭعىستاۋ وبلىسى بەينەۋ اۋداندىق ءماسليحاتىنىڭ توراعاسى ارداق بوراش, اقتوبە قالالىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى اسلان قايىرعاليەۆ مىنبەرگە كوتەرىلىپ, ءسوز الدى.
مەملەكەت باسشىسى بار قاۋىمعا جانە ءسوز سويلەگەن ازاماتتارعا ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ, سالماقتى, پايدالى وي-پىكىرلەر ايتىلعانىن, ونىڭ ءبارى پارلامەنتتىڭ, ۇكىمەتتىڭ الداعى جۇمىسىندا ەسكەرىلەتىنىن اتاپ ءوتتى.
ورىنبەك وتەمۇرات,
گۇلنار جولجان,
«Egemen Qazaqstan»
