مۇنداي نورما قازىرگى قولدانىستاعى (27-باپتىڭ 3-تارماعى: «كامەلەتكە تولعان ەڭبەككە قابىلەتتى بالالار ەڭبەككە جارامسىز اتا-اناسىنا قامقورلىق جاساۋعا مىندەتتى»), سونداي-اق 1993 جىلعى كونستيتۋتسيادا دا (51-باپ) بەكىتىلگەن. جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىندا بۇل ەرەجەنىڭ ساباقتاستىعى 30-باپتىڭ 4-تارماعىندا كورسەتىلگەن.
ءبىز قانداي قوعام قۇرعىمىز كەلەدى؟ ءار ادام تەك ءوز مۇددەسىن كوزدەيتىن, جەكە ءومىر سۇرەتىن قوعام با, الدە ۇرپاق ساباقتاستىعى بەكەم, ۇلتتىق قۇندىلىعى ساقتالعان قامقور قوعام با؟ وسى سۇراققا جاۋاپ ىزدەۋ بارىسىندا ءبىز كونستيتۋتسيالىق نورمالاردىڭ رولىنە جاڭاشا كوزقاراس قالىپتاستىرۋىمىز قاجەت. قازاق حالقىنىڭ مىڭ جىلدىق تاريحىندا اتا-انانى قۇرمەتتەۋ, قارتتاردى قاستەرلەۋ تەك ادەت-عۇرىپ ەمەس, رۋحاني نەگىز بولعان. بۇل ۇرپاق ساباقتاستىعىن, وتباسىنىڭ تۇتاستىعىن, قوعامدىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتەتىن قۇندى جۇيەنىڭ وزەگى ەدى. اتا-انانى قاستەرلەۋ ارقىلى بالا ءوزىنىڭ كىم ەكەنىن, قايدان شىققانىن, قانداي قۇندىلىقتاردى ۇستانۋى كەرەكتىگىن تۇسىنەدى. الايدا زاماناۋي ءومىردىڭ قارقىنى, ۋربانيزاتسيا, جاھاندانۋ ۇدەرىسى بۇل بايلانىستاردى السىرەتىپ جىبەرگەندەي. قالاعا قونىس اۋدارعان جاستاردىڭ دەنى اتا-انالارىن اۋىل-ايماقتا قالدىرىپ كەتۋگە ءماجبۇر. ال ۋاقىت وتە بۇل قاشىقتىق تەك گەوگرافيالىق ەمەس, ەموتسيالىق الشاقتىققا اينالىپ بارادى.
XXI عاسىرداعى ماڭىزدى دەموگرافيالىق ءۇردىستىڭ ءبىرى – حالىقتىڭ قارتايۋى. ەلىمىزدە دە قارتتار سانى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. كەيىنگى ون جىلدا (2015-2025 جىلدارى) 65 جاستان اسقاندار سانى 1,2 ميلليوننان 1,9 ميلليونعا دەيىن ءوستى. ولاردىڭ حالىق ىشىندەگى ۇلەسى 6,8-دەن 9,2 پايىزعا دەيىن كوبەيدى. بۇۇ بولجامىنا سايكەس, 2050 جىلعا قاراي ەلىمىزدە قارتتار سانى 3,7 ميلليونعا جەتەدى, بۇل – شامامەن 13,8%.
قارتتار سانىنىڭ ارتۋى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ جۇيەسىنە تۇسەتىن جۇكتەمەنى دە بىرتىندەپ كوبەيتىپ وتىر. قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدەگى 45 مەملەكەتتىك ستاتسيونارلىق الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعىندا 6 694 زەينەتكەر تۇرادى. سونىمەن قاتار بىلتىر ارنايى الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتەتىن ۇيىمداردا (ستاتسيونارلىق, جارتىلاي ستاتسيونارلىق جانە ۇيدە قىزمەت كورسەتۋ نىساندارىندا) 33 989 زەينەتكەر بار.
مامانداردى الاڭداتاتىن تاعى ءبىر ماسەلە – قارتتارعا قاتىستى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق. وتباسىلىق-تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ جونىندەگى جاڭا ۇلتتىق باياندامادا رەسپوندەنتتەردىڭ 26,7 پايىزى قارتتار وتباسىندا ءجيى زورلىق-زومبىلىققا ۇشىرايدى دەپ كورسەتكەن. زەرتتەۋ ناتيجەلەرىندە ەل تۇرعىندارىنىڭ 24,2%-ى قاريالارعا نەمەسە مۇگەدەكتىگى بار جاندارعا وتباسىندا قاتىگەزدىك جاسالعان جاعدايلار تۋرالى ەستىگەنىن ايتقان. بۇل ساندار قارتتاردى قورعاۋ ماسەلەسى ءالى دە وزەكتى ەكەنىن ايعاقتايدى.
كونستيتۋتسياعا وسى مىندەتتى ەنگىزۋ قارتتارعا كومەكتەسۋدىڭ ناقتى تەتىگىن جاساۋ عانا ەمەس, نەگىزگى ماقسات – قوعام ساناسىندا اتا-انانى قۇرمەتتەۋ قۇندىلىعىن نىعايتۋ, وتباسى جاۋاپكەرشىلىگىن ەستەن شىعارماۋ. حالىقتىڭ قارتايۋى مەن الەۋمەتتىك جۇيەگە تۇسەتىن جۇكتەمە ارتقان تۇستا مەملەكەت پەن وتباسىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن تەڭ ءبولۋ ماڭىزدى.
كونستيتۋتسيا – قۇقىقتىق نورمالار جيىنتىعى عانا ەمەس, ول قوعامنىڭ رۋحاني, ادامگەرشىلىك باعدارىن ايقىندايتىن نەگىزگى قۇجات. ءار قوعام ءوزىنىڭ ءالسىز توپتارىنا, اسىرەسە قارتتارعا دەگەن قارىم-قاتىناسى ارقىلى باعالانادى. ەگەر ءبىز ۇلكەندى قۇرمەتتەيتىن, اتا-انانى قادىرلەيتىن, وتباسىلىق بايلانىسى بەرىك قوعام قالىپتاستىرعىمىز كەلسە, بۇل قۇندىلىقتى كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە بەكىتۋ ءلازىم.
قاراقات ابدەن,
ءماجىلىس دەپۋتاتى
