دۇنيەجۇزىلىك بانك – الەمدەگى ەڭ بەدەلدى حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ ءبىرى. ەلىمىزدە ول 30 جىلدان اسا جۇمىس ىستەيدى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا كولىك, ءبىلىم بەرۋ, ەكولوگيا, تسيفرلاندىرۋ, قارجى سالالارىندا 8 ملرد دوللاردان اسا سوماعا 50 جوبا ىسكە اسىرىلدى.
– قازاقستاننىڭ تۇراقتى دامۋى مەن ءوسۋىن جاردەمدەسۋگە باعىتتالعان ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ ماقساتىندا حالىقارالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىمەن, حالىقارالىق قارجى كورپوراتسياسىمەن جانە كوپجاقتى ينۆەستيتسيالار كەپىلدىگى اگەنتتىگىمەن ارىپتەستىك تۋرالى نەگىزدەمەلىك كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ جوبالاردى قارجىلاندىرۋ قۇرالدارىن كەڭەيتۋگە, مەملەكەتتىڭ شىعىستارىن باسىم جوبالارعا قايتا ءبولۋ ەسەبىنەن بيۋدجەتكە تۇسەتىن جۇكتەمەنى ازايتۋعا, سونداي-اق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ كەزىندە راسىمدەردى وڭتايلاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, – دەدى قۇجات توڭىرەگىندە بايانداما جاساعان پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى سەرىك جۇمانعارين.
كەلىسىم كۇشىنە ەنسە, ەلىمىزدەگى ءىجو-ءنىڭ وسۋىنە, جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا, جەكە سەكتور مەن شوب-تى دامىتۋعا, يننوۆاتسيالاردى ىنتالاندىرۋعا, ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋعا جاردەم بەرەدى. تالقىلاۋ كەزىندە دەپۋتات قايرات بالابيەۆ قانداي جوبالار جۇزەگە اسىرىلاتىنىن ناقتىلادى.
– دۇنيەجۇزىلىك بانك توبى ەلىمىزدىڭ ينكليۋزيۆتى ەكونوميكاسى ءۇشىن جەدەل تسيفرلاندىرۋ جوباسىنا 84 ملن دوللار سالادى, ول ۇكىمەتتىڭ قارىزى سانالادى. بۇدان بولەك, «جەزقازعان – قاراعاندى» جولىنا 1,2 ترلن تەڭگە, ال «بەينەۋ – سەكسەۋل» جولىنا 750 ملن دوللار قۇيادى. جوبالار پايدالانۋعا بەرىلگەننەن كەيىن جولدا ءجۇرۋ ۋاقىتىنىڭ قىسقارۋى ناتيجەسىندە ەكونوميكالىق پايداسى 93 ملرد تەڭگەدەن اسۋى مۇمكىن. قۇرىلىس بارىسىندا 13 مىڭنان اسا جاڭا جۇمىس ورنى قۇرىلادى. بۇدان بولەك, يننوۆاتسيانى ىنتالاندىرۋ جوباسىنا – 75 ملن دوللار, سولتۇستىك ارال تەڭىزىن قالپىنا كەلتىرۋگە – 100 ملن دوللار, سۋارۋ جانە درەناج جۇيەلەرىن جەتىلدىرۋگە – 300 ملن دوللار, تەمىرجول قاتىناسىن جانە كولىك بايلانىستىلىعىن ترانسفورماتسيالاۋ جوباسىنا – 850 ملن دوللار, كوممۋنالدىق جانە ەنەرگەتيكالىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا – 350 ملن دوللار, قامبار اتا گەس-1-ءدى سالۋ جوباسىنا 500 ملن دوللار كوزدەلەدى. وسى جوبالاردىڭ ءبارىن كەلىسىم راتيفيكاتسيالانعان كەيىن ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بولادى, – دەپ اشىپ ءتۇسىندىردى س.جۇمانعارين.
ۆيتسە-پرەمەر «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىقارالىق شارتتار تۋرالى» زاڭىنا سايكەس, مەملەكەتتىك قارىزدار تۋرالى بارلىق شارت راتيفيكاتسيالاۋعا جاتاتىنىن اتاپ ءوتتى.
– بىراق ءبىز ەندى دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ ەرەجەلەرى مەن ساياساتىن قولدانامىز. ول, بىرىنشىدەن, بۇكىل ۇدەرىستىڭ تيىمدىلىگىن كوتەرۋگە باعىتتالعان. ەكىنشىدەن, مەملەكەتتىك كەپىلدىكتەردى مەملەكەتتىك ەمەس ۇيىمدارعا بەرۋدى ماقسات تۇتىپ وتىرمىز. بۇل مەملەكەتتىك قارجىنى ساقتاۋعا, باسقا سالالارعا جۇمساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ۇشىنشىدەن, مەملەكەتتىك قارىزدىڭ ودان ءارى ۇلعايۋىنا جول بەرمەيدى, – دەدى س.جۇمانعارين.
ايتا كەتەرلىگى, 2020 جىلى قازاقستان ۇكىمەتى مەن ازيا دامۋ بانكى اراسىندا ۇقساس كەلىسىم راتيفيكاتسيالانعان ەدى. س.جۇمانعارين كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تەرىس الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ءارى قۇقىقتىق سالدارعا اكەپ سوقپايدى, سونداي-اق رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قوسىمشا قاراجات ءبولۋدى تالاپ ەتپەيدى دەپ سەندىردى.
سونداي-اق ءماجىلىستىڭ جالپى وتىرىسىندا جەكە دەتەكتيۆتىك قىزمەت تۋرالى زاڭ جوباسى جانە وعان ىلەسپە تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ, 2010 جىلعى 10 جەلتوقسانداعى تمد-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ ادامداردى مەملەكەتارالىق ىزدەستىرۋ تۋرالى شارتىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋ جونىندەگى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى زاڭ جوبالارى قارالدى. دەپۋتاتتار ءبىراۋىزدان داۋىس بەرىپ, سالالىق كوميتەتتەر جاڭا زاڭ جوبالارىن جۇمىسقا قابىلدادى.
بۇعان قوسا ءماجىلىس 1993 جىلعى 22 قاڭتارداعى ازاماتتىق, وتباسىلىق جانە قىلمىستىق ىستەر بويىنشا قۇقىقتىق كومەك پەن قۇقىقتىق قاتىناستار تۋرالى كونۆەنتسياعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالادى.
– حاتتاما تمد مەملەكەتتەرى اراسىندا سوت اكتىلەرىن ءوزارا تانۋ تەتىگىن كەڭەيتەدى. ەندى مۇنداي اكتىلەر قاتارىنا كامەلەتكە تولماعان بالالارعا اليمەنت ءوندىرۋ تۋرالى سوت بۇيرىقتارى تىكەلەي ەنگىزىلەدى. ول ۇزاق سوت پروتسەسىن وتكىزبەي شىعارىلادى. الايدا بورىشكەر باسقا مەملەكەتتە بولعان جاعدايدا, شەشىم تەك قاعاز جۇزىندە قالىپ قويۋى مۇمكىن. وسى ماسەلەنى حاتتاما شەشەدى. كەيىنگى بەس جىلدا ترانسشەكارالىق وتباسىلىق وتىنىشتەردىڭ سانى 102-گە جەتتى (قازاقستان سوتتارىمەن اليمەنتتەردى ءوندىرىپ الۋ تۋرالى شەشىمدەردى تانۋ جانە ولاردى ورىنداۋعا رۇقسات بەرۋ جونىندەگى ءوتىنىش-حاتتار قارالدى), – دەدى زاڭ جوباسىن تانىستىرعان ادىلەت ءمينيسترى ەرلان سارسەمباەۆ.
ءماجىلىس 2002 جىلعى 7 قازانداعى ازاماتتىق, وتباسىلىق جانە قىلمىستىق ىستەر بويىنشا قۇقىقتىق كومەك پەن قۇقىقتىق قاتىناستار تۋرالى كونۆەنتسياعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى حاتتامانى دا راتيفيكاتسيالادى. تۇزەتۋلەرگە سايكەس, ولاردىڭ پايداسىنا اليمەنت ءوندىرۋ تۋرالى سوت بۇيرىقتارىن كيشينەۆ كونۆەنتسياسىنا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ اۋماعىندا تانۋ جانە ورىنداۋ كوزدەلەدى. ۇسىنىلعان نورمالاردى ىسكە اسىرۋ مەملەكەتارالىق قاتىناستاردا سوت بۇيرىقتارىن ورىنداۋ كەزىندە تۋىندايتىن قۇقىقتىق ولقىلىقتاردى جويۋعا, بالا قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىنداعى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ كۇتىلەدى.
كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەلەر تولىق قارالعان سوڭ دەپۋتات جارقىنبەك امانتاي ۇلى شەتەلدىك قارۋلى قاقتىعىستارعا قاتىسقان ەل ازاماتتارىنا قاتىستى قىلمىستىق ساياساتتى ىزگىلەندىرۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋدى ۇسىندى.
– قازىرگى كەزەڭدە حالىقارالىق قاتىناستار جۇيەسىندە گەوساياسي جانە گەوەكونوميكالىق شيەلەنىستەر كۇشەيە ءتۇستى. قىلمىستىق كودەكستىڭ 172-بابى بويىنشا (شەتەلدىك قارۋلى قاقتىعىستارعا قاتىسۋ) تىركەلگەن قىلمىستىق ىستەردىڭ سانى جىل سايىن ءوسىپ كەلەدى. اتاپ ايتقاندا, 2023 جىلى – 23 ءىس, 2024 جىلى – 36 ءىس, 2025 جىلى 141 ءىس تىركەلدى. وسى 2025 جىلى تىركەلگەن ىستەر بويىنشا 26 ادام سوتتالعان, – دەدى ج.امانتاي ۇلى باس پروكۋرور مەن ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ اتىنا جولداعان ساۋالىندا.
ماجىلىسمەن الەم ەلدەرىنىڭ قۇقىقتىق تاجىريبەسىن جان-جاقتى زەردەلەپ, قىلمىستىق كودەكستىڭ 170-172-باپتارىن جەتىلدىرۋ, سارالاۋ بولىگىن ناقتىلاۋ بويىنشا زاڭنامالىق وزگەرىستەر پاكەتىن ازىرلەپ, پارلامەنت قاراۋىنا ەنگىزۋ قاجەت دەپ وتىر. ال «Respublica» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى نۇرگۇل تاۋ پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆكە ەلىمىزدە يادرولىق مەديتسينانى دامىتۋ جانە توموتەراپيا سالاسىن ساقتاپ قالۋ ماسەلەسىن كوتەردى.
ءوز كەزەگىندە دەپۋتات ەرمۇرات باپي ازاماتتاردى جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىن قولداپ, 15 ناۋرىزداعى رەفەرەندۋمعا بەلسەنە قاتىسۋعا شاقىردى. ول ءماجىلىس مىنبەرىندە بۇگىنگى الەمدىك جاعدايعا, گەوساياسي تۇراقسىزدىقتىڭ كۇشەيۋىنە, سوعىس ايماقتارىنىڭ كەڭەيۋىنە نازار اۋدارىپ, وسىنداي الماعايىپ ۋاقىتتا قازاقستان ەل قاۋىپسىزدىگىن, ىشكى بىرلىكتى, تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتەتىن باتىل باستامالار جاساۋعا مىندەتتى ەكەنىن ايتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ءدال وسى ماقساتتا ۇسىنىلىپ وتىرعان جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ جوباسى ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە.
دەپۋتات كونستيتۋتسيا جوباسىن ورىنسىز سىناۋشىلارعا دا ءۇن قاتتى. ونىڭ پايىمىنشا, ناقتى رەاليزم مەن كونسترۋكتيۆيزمنەن جۇرداي سىنشىلىق بۇگىنگى كۇردەلى جاعدايدا تازا پوپۋليزمگە اينالادى جانە ەسكى جۇيەنىڭ «ديىرمەنىنە سۋ قۇيادى».
