كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
جوعارى كليماتتىق قاتەر ايماعى
ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ورتالىق ازيا ەلدەرى كليماتتىق وزگەرىستەر سالدارىنان زارداپ شەگۋى مۇمكىن ەڭ وسال ايماقتاردىڭ قاتارىنا جاتادى. بۇل جەردە اڭگىمە تەك تەمپەراتۋرانىڭ كوتەرىلۋى مەن سۋ جەتىسپەۋشىلىگىندە عانا ەمەس, ءجيى قايتالانىپ جاتقان ەكسترەمالدى تابيعات قۇبىلىستارى جايىندا دا بولىپ وتىر. حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ باعالاۋىنشا, ەلىمىزدىڭ اۋماعىنىڭ ەداۋىر بولىگىندە سۋ تاسقىنى مەن قۇرعاقشىلىقتان باستاپ, كوشكىن تۇرلەرى, ورمان ءورتى مەن جەر سىلكىنىسىنە دەيىنگى تابيعات اپاتتارىنىڭ قاۋپى جوعارى. بۇل ايماقتىڭ ينفراقۇرىلىمىنا, اۋىل شارۋاشىلىعى مەن ەكونوميكالىق تۇراقتىلىعىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى.
زەرتتەۋدىڭ باستى تۇجىرىمدارىنىڭ ءبىرى رەتىندە ورتالىق ازيا ەلدەرىندە كليماتتىق جانە تابيعي اپاتتاردان قورعايتىن ساقتاندىرۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى نازارعا الىنعان. كوپ جاعدايدا اپاتتاردان كەلگەن شىعىن مەملەكەتتىك بيۋدجەت نەمەسە حالىقارالىق كومەك ەسەبىنەن جابىلادى دا, ال ساقتاندىرۋ قۇرالدارىنىڭ ءرولى شەكتەۋلى دەڭگەيدە قالىپ وتىر.
ساقتاندىرۋ سالاسىنداعى الەۋەتى زور كوشباسشى
قازاقستان – ايماقتاعى ەڭ ۇلكەن ەكونوميكاعا يە, ۋرباندالۋ (قالاعا شوعىرلانۋ) دەڭگەيى جوعارى جانە ونەركاسىپ سەكتورى, سونىڭ ىشىندە مۇناي-گاز بەن تاۋ-كەن ءوندىرۋ سالاسى دامىعان مەملەكەت. بۇل بيزنەس پەن ەكونوميكاعا تاۋەكەلدەردى باسقارۋدىڭ نەعۇرلىم كۇردەلى قارجىلىق تەتىكتەرىن ەنگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
ەلىمىزدىڭ ساقتاندىرۋ نارىعى قازىردىڭ وزىندە تۇراقتى دامۋ ۇدەرىسىن كورسەتىپ وتىر. قارجى رەتتەۋشىسىنىڭ دەرەكتەرىنە قاراعاندا, 2025 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەلىمىزدە ساقتاندىرۋ سىياقىلارىنىڭ كولەمى 1,7 ترلن تەڭگەگە جەتىپ, الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا 12,5%-عا ارتقان. ساقتاندىرۋ سەكتورىنىڭ اكتيۆتەرى 25%-دان اسا ءوسىپ, 3,9 ترلن تەڭگەگە جۋىقتادى. جاسالعان ساقتاندىرۋ كەلىسىمشارتتارىنىڭ سانى 18 ميلليوننان اسىپ جىعىلدى.
جالپى العاندا, قازاقستان ايماقتاعى ساقتاندىرۋ نارىعى ەڭ جوعارى دامىعان ەلدەردىڭ قاتارىنا كىرەدى.
ورتالىق ازيا ەلدەرىندەگى جاعداي
ورتالىق ازيانىڭ باسقا ەلدەرىندە ساقتاندىرۋ نارىعى ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزگە قاراعاندا باياۋ دامىپ جاتىر. بۇل اسىرەسە تابيعي جانە كليماتتىق قاتەرلەردەن قورعاۋ سەگمەنتىندە ايقىن بايقالادى. دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ Global Financial Development Database حالىقارالىق سالىستىرمالى دەرەكتەرىنە سايكەس, non-life ساقتاندىرۋ سىيلىق-اقىلارىنىڭ ءىجو-دەگى ۇلەس كورسەتكىشى بويىنشا قىرعىزستاندا بۇل دەڭگەي شامامەن 0,197%, تاجىكستاندا – 0,286%, ال قازاقستاندا – 0,472%-دى قۇرايدى. بۇل ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى ساقتاندىرۋ ينفراقۇرىلىمىنىڭ سالىستىرمالى تۇردە العاندا جوعارى دامىعانىن كورسەتەدى.
قىرعىزستاندا سۋ تاسقىنى, سەل كوشۋ مەن قۇرعاقشىلىق قاتەرلەرى جوعارى, الايدا سوعان قاراماستان ساقتاندىرۋ جۇيەسى جەتكىلىكتى دامىماعان. مەملەكەتتىك باعدارلامالار اۋىل شارۋاشىلىعىن دا ءىشىنارا قامتىعانىمەن, وسال تاپتاردىڭ ساقتاندىرۋ قۇرالدارىنا قولجەتىمدىلىگى شەكتەۋلى كۇيىندە قالىپ وتىر.
تاجىكستاندا سۋ تاسقىنى, كوشكىن مەن ءزىلزالا قاۋپى بار. الايدا ساقتاندىرۋ نارىعى تىم شاعىن, ال تاۋەكەلدەردى قارجىلاندىراتىن مەملەكەتتىك تەتىكتەردىڭ دامۋى كوڭىل كونشىتپەيدى.
تۇرىكمەنستاندى الاڭداتىپ وتىرعان باستى كليماتتىق قاتەر – قۇرعاقشىلىق. دەگەنمەن مۇندا دا ساقتاندىرۋ سەكتورى تومەن دەڭگەيدە, ال تابيعي اپاتتاردان ساقتاندىرۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلامالارى جوقتىڭ قاسى.
وزبەكستان سۋ تاسقىنى, قۇرعاقشىلىق جانە جەر سىلكىنىستەرىمەن ءجيى بەتپە-بەت كەلەدى. كەيىنگى جىلدارى اۋىل شارۋاشىلىعىن ساقتاندىرۋدىڭ قاناتقاقتى باعدارلامالارى پايدا بولعانىمەن, كليماتتىق اپاتتاردان ساقتاندىرۋ جۇيەسى ازىرگە شەكتەۋلى شامادا جۇمىس ىستەپ تۇر.
قۇدايى كورشىلەرىمىزبەن سالىستىرعاندا ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ قارجىلىق ينفراقۇرىلىمى مەن رەتتەلەتىن ساقتاندىرۋ نارىعى ەداۋىر جوعارى دامۋ دەڭگەيىن كورسەتىپ وتىر. بۇل تاۋەكەلدەردى باسقارۋدىڭ زاماناۋي قۇرالدارىن, سونىڭ ىشىندە پارامەترلىك ساقتاندىرۋدى, كليماتتىق جانە اپاتتىق وبليگاتسيالاردى ەنگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
تابيعي اپاتتىڭ قۇنى
كليماتتىق قاتەرلەر قازىردىڭ وزىندە ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنا ايتارلىقتاي ىقپال ەتىپ وتىر. حالىقارالىق قارجىلىق ينستيتۋتتاردىڭ باعالاۋىنشا, تابيعي اپاتتار جىل سايىن ايماق مەملەكەتتەرىن ءجۇز ميلليونداعان دوللار كولەمىندە شىعىنعا باتىرادى. سونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ ەلىمىز دە ەكسترەمالدى تابيعات قۇبىلىستارىنا ءجيى ۇشىراپ جۇرگەنى امبەگە ايان.
ونىڭ ناقتى ءبىر مىسالى – كەيىنگى جىلدارى ورىن العان كوكتەمگى سۋ تاسقىندارى. ماسەلەن, 2024 جىلى ەلىمىزدىڭ بىرنەشە ايماعىندا بولعان تاسقىن سالدارىنان 100 مىڭنان اسا ادام باسپانادان ايىرىلىپ, وراسان زور شىعىنعا ۇشىراعانى ءمالىم. بيلىك تاراپىنان ينفراقۇرىلىمدى قالپىنا كەلتىرۋ, باسپانا سالۋ مەن زارداپ شەككەن وتباسىلاردى قولداۋعا قوسىمشا قاراجات ءبولىندى. مۇنداي وقيعالار مەملەكەتتىك قارجىعا تۇسەتىن جۇكتەمەنىڭ جوعارىلىعىن كورسەتىپ, تاۋەكەلدەردى بولۋگە ارنالعان ساقتاندىرۋ تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋدىڭ ماڭىزىن ايعاقتايدى.
اۋىل شارۋاشىلىعىن تسيفرلىق ساقتاندىرۋ ماسەلەسى
تابيعات قۇبىلىستارىنان زارداپ شەگەتىن ەڭ وسال سالانىڭ ءبىرى – اگرارلىق سەكتور. ءبىزدىڭ ەلىمىز الەمدەگى ەڭ ءىرى اۋىل شارۋاشىلىق جەرلەرىنە يە مەملەكەت, اتاپ ايتقاندا, سالالىق ۆەدومستۆولاردىڭ دەرەگىنشە, اۋىل شارۋاشىلىعى القاپتارى 200 ملن گەكتاردان استام جەردى قۇرايدى.
قۇرعاقشىلىق, اۋا تەمپەراتۋراسىنىڭ قۇبىلمالىلىعى جانە ىلعالدىڭ ازدىعىنان ەل ەكسپورتىنىڭ ەداۋىر بولىگىن جاباتىن ءداندى داقىلدار ونىمدىلىگىنە ايتارلىقتاي زيان كەلۋى مۇمكىن. مۇنداي جاعدايدا اگرارلىق تاۋەكەلدەردى ساقتاندىرۋ ەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتىڭ ماڭىزدى قۇرالى سانالادى.
كەيىنگى جىلدارى ەلىمىزدە اۋا رايى احۋالىن مونيتورينگىلەۋدىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەلەرىن جانە سپۋتنيكتىك دەرەكتەردى پايدالانا وتىرىپ, اگرارلىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىنە تسيفرلىق شەشىمدەردى ەنگىزۋ باستالدى. دەگەنمەن, ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, بۇل جۇيەنىڭ الەۋەتى ازىرگە تولىققاندى پايدالانىلماي كەلەدى.
جاڭا ساقتاندىرۋ قۇرالدارى
بۇۇ دب ەسەبىندە ەلىمىز كليماتتىق قاتەرلەردى باسقارۋدىڭ يننوۆاتسيالىق قۇرالدارىن ەنگىزۋ ءۇشىن جوعارى الەۋەتكە يە ەكەنى ايتىلعان. سونىڭ ءبىرى – پارامەترلىك ساقتاندىرۋ, ياعني بۇل جۇيەدە تولەمدەر بەلگىلى ءبىر تابيعي كورسەتكىشتەرگە, اتاپ ايتقاندا جاۋىن-شاشىن دەڭگەيى نەمەسە ءزىلزالا كۇشى بەلگىلەنگەن شاماعا جەتكەندە اۆتوماتتى تۇردە جاسالىنادى.
تاعى ءبىر كەلەشەگى زور باعىت – تابيعي اپاتتارعا ارنالعان وبليگاتسيالار جانە كليماتتىق وبليگاتسيالار. اتالعان قارجىلىق قۇرالدار تابيعي اپاتتاردان تۋىنداۋى مۇمكىن شىعىنداردى جابۋ مەن كليماتتىق وزگەرىستەرگە بەيىمدەلۋ جوبالارىن قارجىلاندىرۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيا تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
بۇۇ قانداي رەفورمالاردى ۇسىنادى؟
دەگەنمەن ساراپشىلار ساقتاندىرۋ جۇيەسىن دامىتۋدا ءالى دە بەلگىلى ءبىر ماسەلەلەر بار ەكەنىن ايتادى. اڭگىمە ساقتاندىرۋ تەتىكتەرىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەكەلدەردى باسقارۋ جۇيەسىنە تولىققاندى ينتەگراتسيالانباۋى جايىندا بولىپ وتىر. كەيبىر جاعدايدا ساقتاندىرۋ ونىمدەرى كليماتتىق قاۋىپتىڭ ەرەكشەلىگىن تولىق ەسكەرە بەرمەيدى نەمەسە اۋىل تۇرعىندارى مەن شاعىن بيزنەس وكىلدەرى ءۇشىن ولار قولجەتىمسىز.
حالىقتىڭ قارجىلىق ساۋاتتىلىعىنىڭ تومەندىگى دە سالانىڭ دامۋىنا كەدەرگى بولىپ وتىر. كوپ ادام ساقتاندىرۋدى قاعاز جۇزىندەگى پروتسەدۋرا عانا دەپ ويلاپ, م ۇلىك پەن كىرىستى قورعايتىن قۇرال رەتىندە سانامايدى.
بۇۇ ساراپشىلارى ساقتاندىرۋ تۇراقتىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن كەشەندى شارالار ۇسىنعان. سونىڭ قاتارىندا زاڭنامانى جەتىلدىرۋ مەن ساقتاندىرۋ نارىعىن رەتتەۋ, تۇتىنۋشىلار قۇقىعىن قورعاۋدى كۇشەيتۋ, ساقتاندىرۋ سالاسىندا ماماندار دايىنداۋ مەن قارجىلىق ساۋاتتىلىق باعدارلامالارىن كەڭەيتۋ سەكىلدى باعىتتار بار.
ەلىمىزدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى
ۇزاقمەرزىمدى كەلەشەكتە اتالعان ۇسىنىستاردى ىسكە اسىرۋ ەلىمىزدىڭ كليماتتىق جانە ەكونوميكالىق كۇيزەلىستەرگە توزىمدىلىگىن ايتارلىقتاي ارتتىرادى. حالىق پەن بيزنەستى ساقتاندىرۋمەن كەڭىرەك قامتۋ توتەنشە جاعدايلار كەزىندە مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە تۇسەتىن جۇكتەمەنى تومەندەتۋگە جانە تابيعي اپاتتاردان كەيىن ەكونوميكانىڭ تەزىرەك قالپىنا كەلۋىنە مۇمكىندىك بەرمەك.
وسىلايشا, كليماتتىق قاتەرلەردى باسقارۋدىڭ ساقتاندىرۋ قۇرالدارىن جەتىلدىرۋ ورنىقتى دامۋدىڭ ماڭىزدى ەلەمەنتىنە اينالادى. ورتالىق ازياداعى ەڭ ۇزدىك ساقتاندىرۋ نارىعىنا يە بولىپ وتىرعان ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن بۇل ەكونوميكانىڭ ىشكى تۇراقتىلىعىن ارتتىرىپ قانا قويماي, كليماتتىق قاتەرلەردى ساقتاندىرۋدىڭ ايماقتىق جۇيەسىن قالىپتاستىرۋدا ماڭىزدى ءرول ويناۋعا جول اشادى.
