سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەسەنجول يسابەك
قارتتار ۇيىندەگى قاريالاردىڭ تاعدىرى – قالام تەربەيتىن كەز كەلگەن جاننىڭ جۇرەگىن سىزداتاتىن تاقىرىپ. ولاردىڭ كوز جاسى – ايتىلماعان وكپە, ساعىنىش پەن جالعىزدىقتىڭ بەلگىسى. قارتتار ءۇيىنىڭ ەسىگىنەن اتتاعاندا الدىڭنان ەرەكشە ءبىر اۋىر تىنىشتىق شىعادى. تەرەزەگە تەلمىرگەن جاۋتاڭ كوزدەر. بۇل – تاعدىردىڭ سوققىسىنا كونگەن, بىراق كوڭىلى ءالى دە كۇدەر ۇزبەگەن جانداردىڭ مەكەنى. كەزىندە «قارتى بار ءۇيدىڭ قازىناسى بار» دەپ توردەن ورىن ۇسىنعان حالىقتىڭ بۇگىنگى ۇرپاعى قارياسىن قاۋقارسىز ەتىپ, مەملەكەت قاراۋىنا وتكىزۋى – جۇرەك اۋىرتار شىندىق. ولاردىڭ كوز جاسى – تاس بولىپ قاتقان مەيىرىمسىز جۇرەكتەرگە ايتىلعان شاراسىز نارازىلىق.
ايماۋىتوۆ اتىنداعى پاۆلودار وبلىستىق قازاق مۋزىكا-دراما تەاترىندا بەلگىلى قالامگەر ساكەن سىبانبايدىڭ ء«ۇمىت ءۇيى» دەپ اتالاتىن اڭگىمەسىنىڭ جەلىسى بويىنشا درامالىق پرەمەرا ءوتتى. قازاقستان تەاتر قايراتكەرلەرى وداعىنىڭ «ۇزدىك رەجيسسەر–2025» اتالىمىنىڭ يەگەرى جۇلدىزبەك جۇمانبايدىڭ رەجيسسەرلىگىمەن قويىلعان درامانىڭ اتاۋى – «بالام, قاشان كەلەسىڭ؟..» اتاۋىنىڭ ءوزى اۋىر درامانىڭ تۇساۋكەسەرىنە كورەرمەن جوعىن ىزدەپ كەلگەندەي لىق تولا جينالدى.
ساحنادان قارتتار ۇيىندەگى التى تاعدىردىڭ يەسىن كوردىك. بۇل مەكەندە ۋاقىت توقتاپ قالعانداي, تەك ەسىكتىڭ ءاربىر شيقىلى جۇرەكتى دۇرسىلدەتەدى. التاۋىنىڭ قارتتار ءۇيىنىڭ تابالدىرىعىن اتتاۋ سەبەبى دە ءارتۇرلى. بۇلاردىڭ جانىندا قارتايعان شاعىندا پسيحولوگيالىق اۋىتقۋعا ۇشىراپ, ۇلى مەن كەلىنىنىڭ شاڭىراعىن شايقالتقان جىندى كەمپىردىڭ ءومىرى مىڭ ەسە ارتىق پا دەپ ويلايسىڭ. سەبەبى جالعىز شەشەسىن ءوز جانىنان ارتىق كورەتىن بالاسى باسىن تاۋعا دا, تاسقا دا سوعىپ, تارازى باسى تەڭسەلگەندە ساتقىندىق كورسەتكەن زايىبىن تارك ەتىپ, اسىل اناسىنىڭ جانىندا قالدى. اناسىن قارتتار ۇيىنە جىبەرمەدى. ال مىناۋ ء«ۇمىت ۇيىندەگى» التاۋدىڭ ەكەۋى – مەكەمە تابالدىرىعىن ءوز نيەتىمەن اتتاعاندار. زاقاش – ءومىر بويى شاحتادا ەڭبەك ەتكەن, قولىنان ىشىمدىكتىڭ شولمەگى تۇسپەگەن بەيباق شال. بالالارىما مەيىرىم توكپەدىم, ويناتپادىم, جەكسۇرىن اكە بولدىم دەپ ءوزىن جازعىرىپ, كەمپىرى قايتقان سوڭ قارتتار ۇيىنە كەتىپ قالعان. حاديشا اجەيدىڭ ءجونى بولەك, پۇشپاعى قاناماعان, بىرنەشە رەت تۇرمىستا بولسا دا قارتايعان شاعىندا جالعىز قالعان. ءسىڭلىسى ءۇيىن تارتىپ الىپ قويعان سوڭ وسى جەردى پانالاۋعا ءماجبۇر بولعان. باقتىباي قاريا وزبىر بالاسىنان تاياق جەپ, قارتتار ۇيىنە وتكىزىلسە, ءۇش ۇلىنان قايىر كورمەگەن سەيفوللا قارتتىڭ دا باسىنان وتكەرمەگەنى جوق.
جالپى, درامادا رەجيسسەر دامەگۇل اجەي مەن ومارحان اقساقالدىڭ مۇڭدى وقيعالارىنا كوبىرەك ماڭىز بەرسە كەرەك, نەگىزگى قويىلىمدار سولاردىڭ اينالاسىندا ءوربىدى. بىراق... بەزبۇيرەك ۇرپاعىنىڭ زاردابىن تارتىپ وتىرعان قوس قاريانىڭ شىن جان كۇيزەلىسىن ساحنادان كورە المادىق. دامەگۇل اپاي رولىندەگى راۋزا تاجىباەۆا مەن ومارحان اتانى بەينەلەگەن جۇماحان دوسپاەۆ اعامىزدىڭ اكتەرلىك وبرازدارىندا جاساندىلىق بايقالا بەردى. «شىن جىلاسا, سوقىر كوزدەن جاس شىعادى» دەگەن حالقىمىز. قاريالاردىڭ فيزيولوگيالىق قۇبىلىسىن اڭعارعانىمىزبەن, تارتقان قايعىلارىنىڭ پسيحولوگيالىق اۋىرتپالىعىن سەزىنە المادىق. بۇل جەردە قويۋشى رەجيسسەر مەن اعا بۋىن اكتەرلەر تۇسىنىسە المادى ما, الدە دايىندىق جەتكىلىكسىز بولدى ما, ول جاعى بەيمالىم.
پرەمەرالىق قويىلىمنىڭ تۇتاستىعىن بۇزباي, العا سۇيرەپ شىققان ەكى اكتەردىڭ وبرازىن جەكە-دارا اتار ەدىك. ول ەڭ اۋەلى زاقاش قارتتى سومداعان داۋرەن ءادىل. اكتەردىڭ بۇعان دەيىن كومەديالىق رولدەردى كەلىستى ورىنداپ شىققانىنا كۋا بولعانبىز. درامادا جاڭا قىرىنان جارق ەتتى. ءبىز زاقاش قارتتىڭ وقيعاسىنا ۇيىدىق, ونىڭ كەۋدەسىن جانارتاۋ لاۆاسىنداي كۇيدىرىپ بارا جاتقان وكىنىشىن باسىمىزدان وتكەردىك. كەيبىر ساتتە وعاش قىلىقتارىمەن كورەرمەنىن كۇلدىرسە, ەندى بىردە قارتتىق شاقتا شەككەن زاردابىنا جۇرەگىمىز اۋىردى.
ەكىنشىسى – اناسىن قارتتار ۇيىنە تاپسىرۋدان باس تارتىپ, سول ءۇشىن ايەلىمەن اجىراسىپ كەتەتىن داستان رولىندەگى مەدەت سادىعازين. مەدەت – كوپقىرلى اكتەر, ادامدى تارتىپ تۇراتىن حاريزماسى بار. قاي ءرولدى سومداماسىن, ساحنادا جارقىراپ شىعا كەلەدى. ءىس-ارەكەتى مەن اۋزىنان شىققان ءار ءسوزى قابىسىپ, مول دەنەسىنە قاراماستان ۇرشىقشا ءيىرىلىپ جۇرە بەرەتىن جىگىت. رەجيسسەر وعان بۇل وبرازدى سەنىپ تاپسىرعانى تاجىريبەسىنە سەنگەنى دەپ تۇيدىك. قويىلىمعا ءوڭ بەرگەن ءساتتى وبراز دەپ ەسەپتەيمىز.
ء«ۇمىت ءۇيى» ءۇمىتسىز ەمەس ەكەن. قويىلىم شىرقاۋ شەگىنە جەتكەندە ومارحان اقساقالدى وزبىر بالاسى ىزدەپ كەلىپ, اياعىنا جىلاپ كەشىرىم سۇرايدى. قارتتار ۇيىنە «كىرگەن ءىز كوپ, شىققان ءىز جوق» دەپ ويلايتىن مەكەمە قىزمەتكەرلەرى بۇل قاريالار پاناجايىنىڭ تاريحىنداعى العاشقى ىزگى وقيعا ەكەنىن ايتادى. ادەتتە توبە كورسەتپەيتىن بالالارى مەن نەمەرەلەرى كەمپىر-شال پەنسياسىن العان كۇنى قارتتار ۇيىندە قاپتاپ كەتەتىن كورىنىس تە ءساتتى كىرىككەن. سوڭىندا مەكەمە باسشىسى مەن زاڭگەردىڭ بوس قالعان ورىندىقتاردى اق كەبىنمەن وراپ, قاريالاردىڭ ومىردەن وزىپ كەتكەنىن بىلدىرەتىن كورىنىستەر تراگەديانى مەڭزەپ تۇر. رەجيسسەرلىك شەشىم ويعا ورالىمدى.
ءسوز سوڭىندا جالپى درامالىق پرەمەرانىڭ يدەياسى مىقتى بولعانىمەن, مازمۇنى جەتكىلىكتى اشىلا قويمادى ما دەگەن كۇدىك قالدى كوكەيدە. كورەرمەننىڭ تالعامى ءارتۇرلى. كەيبىر اسەرلى ساتتەردە جىلاپ وتىرعانداردى كوز شالدى. بۇل – رەجيسسەر مەن اكتەردىڭ جەڭىسى.
ايتىپ وتەيىك, «بالام, قاشان كەلەسىڭ؟..» دراماسى – جۇلدىزبەك جۇمانبايدىڭ ەرتىس بويىنداعى دەبيۋتتىك قويىلىمى. ونىڭ رەجيسسەرلىك ەتۋىمەن بۇعان دەيىن م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق دراما تەاترىندا, ق.قۋانىشباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق مۋزىكالىق دراما تەاترىندا, ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترىندا جانە باسقا دا بىرقاتار تەاتردا قوعامداعى وزەكتى تاقىرىپتاردى ارقاۋ ەتكەن قويىلىمدار ساحنالانعان. ونەر يەسىنىڭ پاۆلودارلىق ۇجىممەن ىنتىماقتاستىعى اكتەرلەرىمىزدىڭ تىڭ تاجىريبەلەر يگەرۋىنە مۇمكىندىك بەردى دەگەن سەنىمدەمىز.
پاۆلودار وبلىسى
