وسى لوگيكادان كونستيتۋتسيانىڭ بۇكىل ارحيتەكتۋراسى تۋىندايدى. جاڭا مودەلدىڭ وزەگىندە ادامعا باعدارلانعان ءتاسىل تۇر. مەملەكەتتىڭ ەڭ جوعارى قۇندىلىقتارى رەتىندە ادام, ونىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى تىكەلەي اتالادى. بۇل ساياسي ۇران ەمەس, بۇكىل قۇقىقتىق جۇيەنىڭ باعىتىن ايقىندايتىن زاڭدى قاعيدا. زاڭدار, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ شەشىمدەرى جانە ساياسي ينستيتۋتتاردىڭ قىزمەتى جەكە تۇلعانىڭ مۇددەسىمەن جانە ادام قادىر-قاسيەتىن قورعاۋمەن ۇندەسۋى ءتيىس.
الايدا ادام قۇندىلىعىن مويىنداۋ ناقتى قورعاۋ تەتىكتەرىمەن قامتاماسىز ەتىلگەندە عانا مانگە يە بولادى. سوندىقتان جاڭا كونستيتۋتسيا تەك قاعيداتتاردى عانا ەمەس, ناقتى قۇرالداردى دا بەلگىلەيدى. سوت ارقىلى قورعانۋ قۇقىعى كۇشەيتىلۋدە جانە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ زاڭسىز ارەكەتتەرىنەن كەلتىرىلگەن زياندى وتەۋ مىندەتى مەملەكەتكە تولىقتاي جۇكتەلۋدە. ازامات ءۇشىن بۇل تۇسىنىكتى جايت: ەگەر ونىڭ قۇقىقتارى بۇزىلسا, ولاردى قالپىنا كەلتىرۋدىڭ زاڭدى جولدارى بار. قۇقىقتىق مەملەكەت ءدال وسى جەردەن – ادامنىڭ ءوز قۇقىعىن قورعاي الۋ مۇمكىندىگىنەن باستالادى.
كەلەسى لوگيكالىق قادام – ەرەجەلەردىڭ بولجامدىلىعى. قۇقىقتار قانشا مىقتى بولعانىمەن, ەگەر زاڭ تۇراقسىز بولسا, ولاردىڭ ءمانى السىرەيدى. سوندىقتان ازاماتتاردىڭ جاعدايىن ناشارلاتاتىن زاڭداردىڭ كەرى كۇشىنە تىيىم سالۋ ەرەكشە ماڭىزعا يە. ەرەجەلەر وتكەنگە قاراي وزگەرمەۋى ءتيىس. بۇل – قوعام مەن مەملەكەت اراسىنداعى سەنىمنىڭ ىرگەتاسى. ادام مەملەكەت تۇسىنىكتى ءارى تۇراقتى نورمالارمەن ارەكەت ەتەتىنىنە سەنىمدى بولۋى كەرەك. مۇنداي سەنىمسىز ەكونوميكالىق دامۋ دا, ينۆەستيتسيا دا, ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ دا مۇمكىن ەمەس.
قۇقىقتار قورعالىپ, ەرەجەلەر تۇراقتى بولعان كەزدە, ازاماتتاردىڭ ەل باسقارۋعا قالاي قاتىساتىنى تۋرالى سۇراق تۋىندايدى. بۇعان دەموكراتيالىق ينستيتۋتتاردى دامىتۋ جاۋاپ بەرەدى. جاڭا كونستيتۋتسيا دەموكراتيانىڭ بەيبەرەكەتتىك تە, انارحيا دا ەمەس ەكەنىن ايقىندايدى. بۇل جۇيە – قوعام ءوز ەركىن قۇقىقتىق نىساندا بىلدىرەتىن راسىمدەر مەن كەپىلدىكتەر جۇيەسى. حالىق بيلىكتىڭ قاينار كوزى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ەگەمەندىكتىڭ يەسى رەتىندە بەكىتىلەدى. مەملەكەتتىك ورگاندار ازاماتتاردىڭ وكىلەتتىك بەرۋى نەگىزىندە جانە كونستيتۋتسيامەن بەلگىلەنگەن قاتاڭ شەكتەردە ارەكەت ەتەدى.
بيبىگۇل جەكسەنباي: جاڭا كونستيتۋتسيا – ۇلتتىق قۇرىلتايدا باستالعان رەفورمالاردىڭ لوگيكالىق جالعاسى
بۇل جۇيەدە جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم ەرەكشە ورىن الادى. مەملەكەت باسشىسى جالپى العاندا حالىق پەن ەل ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزى بار ءتۇيىندى ماسەلەلەر رەفەرەندۋم ارقىلى شەشىلۋى ءتيىس ەكەنىن بىرنەشە رەت اتاپ وتكەن بولاتىن. رەفەرەندۋم ازاماتتاردىڭ تىكەلەي ەرىك ءبىلدىرۋىن كورسەتەدى جانە ولاردىڭ ومىرلىك ماڭىزدى شەشىمدەردى قابىلداۋعا قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتەدى. وسى ۇستانىمنىڭ قيسىندى جالعاسى – ەندى كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلەتىن كەز كەلگەن وزگەرىستەر تەك رەفەرەندۋم ارقىلى جۇزەگە اسىرىلۋى ءتيىس دەگەن باستاما. بۇل ۇسىنىس كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ 92-بابىندا كورىنىس تاپتى.
وسىلايشا, جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم تىكەلەي دەموكراتيانىڭ نەگىزگى قۇرالىنا اينالادى. ونىڭ ءراسىمى شەشىمدەردىڭ ورنىقتىلىعى مەن كەڭ قولداۋىنا باعىتتالعان. كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر سايلاۋ قۇقىعىنا يە ازاماتتاردىڭ ناقتى كوپشىلىگىنىڭ كەلىسىمىن تالاپ ەتەدى. قۇقىقتىق قۇرىلىمنىڭ نەگىزدەرىن قورعايتىن قوسىمشا كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ جۇمىس ىستەيدى. بۇل قاراپايىم شىندىقتى بىلدىرەدى: دەموكراتيا ەموتسيا ارقىلى ەمەس, ناقتى ەرەجەلەر ارقىلى جۇمىس ىستەيدى.
نەگىزگى ءتۇيىن ايقىن: دەموكراتيالىق جۇيەنىڭ تۇراقتىلىعى قۇقىقتىق ءتارتىپتىڭ ساپاسىمەن ايقىندالادى. دەموكراتيانىڭ نەگىزى – كونستيتۋتسيا, ول قۇقىقتار مەن بوستاندىقتاردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ايقىن ءارى ءادىل قاعيدالارىن بەلگىلەيدى. بۇل قاعيدالار مۇددەلەردىڭ ۇيلەسىمدىلىگى مەن بارشاعا ورتاق تەڭدىكتى قامتاماسىز ەتىپ, ءاربىر ادامنىڭ قۇقىقتارىن وزگە تۇلعالاردىڭ قۇقىقتارى مەن قوعامدىق مۇددەلەردى قۇرمەتتەي وتىرىپ ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءدال وسىنداي قۇقىقتىق نەگىز قوعام مەن مەملەكەتتىڭ ورتاق مۇددەلەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, دەموكراتيانىڭ تۇراقتىلىعى مەن ساياسي باعىتتىڭ كەلىسىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتەدى.
بەرىك اسىلوۆ: «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداتى جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىندا ىرگەلى قۇندىلىققا اينالادى
وسى تۇستا جاۋاپكەرشىلىك ماسەلەسى تۋىندايدى. ەگەر قۇقىقتار قورعالىپ, ينستيتۋتتار جۇمىس ىستەپ, ەرەجەلەر تۇسىنىكتى بولسا, ازاماتتىڭ ءوزى قانداي ءرول اتقارادى؟ بۇعان جاۋاپ – جاسامپاز پاتريوتيزم يدەياسى. جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى جاۋاپتى ءپاتريوتيزمدى ىلگەرىلەتۋدى مەملەكەت قىزمەتىنىڭ قاعيداتى رەتىندە بەكىتەدى. بۇل – ازاماتتىق كەمەلدىك تۋرالى ۇعىم. ناعىز پاتريوت – زاڭدى, وزگە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قۇرمەتتەيتىن جانە ەل بولاشاعىنىڭ دامۋىنا جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىن ادام.
جاسامپاز پاتريوتيزم قۇقىقتار مەن مىندەتتەردى بىرىكتىرەدى. جاۋاپكەرشىلىكسىز قۇقىقتار مۇددەلەر قاقتىعىسىنا جانە قۇقىقتىق نيگيليزمگە اكەلەدى. قۇقىقسىز جاۋاپكەرشىلىك قىسىمعا اينالادى. جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى ازاماتتى مەملەكەتتىڭ سەرىكتەسى رەتىندە قاراستىراتىن تەڭگەرىمدى ۇسىنادى. ول سىرتتاي باقىلاۋشى ەمەس, قۇقىقتىق ءتارتىپتىڭ تولىققاندى قاتىسۋشىسى. ءدال وسىنداي مودەل قوعامدىق سەنىمگە سۇيەنەتىن ورنىقتى دەموكراتيانى قالىپتاستىرادى.
سەنىم – ابستراكتتى ۇعىم ەمەس. بۇل – دامۋدىڭ باستى رەسۋرسى. ازامات ءوز قۇقىقتارىنىڭ قورعالاتىنىنا سەنىمدى بولعان جەردە ول قوعامدىق ومىرگە قاتىسۋعا, بولاشاققا ينۆەستيتسيا سالۋعا جانە ۇزاق مەرزىمدى جوسپار قۇرۋعا دايىن بولادى. قۇقىقتىق مەملەكەت – ادام ءوز قۇقىقتارىنىڭ قورعالعانىن جانە ەرەجەلەردىڭ بارشاعا بىردەي ەكەنىن تۇسىنەتىن سەنىمدىلىك كەڭىستىگى.
سوندىقتان جاڭا نەگىزگى زاڭ ارقىلى ادىلەتتى قازاقستان تۇجىرىمداماسى ناقتى مازمۇنعا يە بولادى. ادىلەتتىلىك – زاڭ الدىنداعى تەڭدىك, سوت تورەلىگىنە قولجەتىمدىلىك جانە ادام قادىر-قاسيەتىن قۇرمەتتەۋ. مەملەكەت ءبىلىم مەن عىلىمدى, ادامي كاپيتالدى دامىتۋدى ستراتەگيالىق باعىت رەتىندە مويىندايدى. بۇل – تۇلعانى دامىتۋ ارقىلى ەل بولاشاعىنا سالىنعان ينۆەستيتسيا.
جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى مەملەكەتتىڭ قۇقىق قورعاۋ الەۋەتىن كۇشەيتەدى. جەكە تۇلعانىڭ قول سۇعىلماۋشىلىعى كەپىلدەندىرىلەدى, پروتسەسسۋالدىق كەپىلدىكتەر نىعايتىلادى, دەربەس دەرەكتەردى قورعاۋ تەتىكتەرى كەڭەيتىلەدى. زاڭ كومەگىنە قۇقىق ادىلەتكە قول جەتكىزۋدىڭ امبەباپ قۇرالى رەتىندە قاراستىرىلادى. تسيفرلىق ءداۋىر جاعدايىندا مۇنداي كەپىلدىكتەردىڭ ماڭىزى ەرەكشە.
وسىلايشا, جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى قۇقىققا قۇرمەت مادەنيەتى قالىپتاساتىن ءتيىستى جاعدايلاردى جاسايدى. ادام ەرەجەلەر كەڭىستىگىندە ءومىر ءسۇرۋدى, ەركىندىك شەگىن جانە قوعامدىق ديالوگ قۇندىلىعىن ءتۇسىنۋدى ۇيرەنەدى. كەمەل قوعام قورقىنىشقا ەمەس, قۇقىقتىق مادەنيەتكە نەگىزدەلەدى.
قورىتىندىلاي كەلە, كۇشتى مەملەكەت قۇقىقتىق ءتارتىپتىڭ ساپاسىمەن ايقىندالادى. زاڭ ادام مۇددەسىنە قىزمەت ەتكەن جەردە سەنىم پايدا بولادى. سەنىم بار جەردە ەكونوميكالىق ءوسىم, الەۋمەتتىك تۇراقتىلىق جانە يننوۆاتسيالار مۇمكىن بولادى. جاسامپاز پاتريوتيزم – مەملەكەتتىلىكتى دامىتۋعا قاتىسۋ, جاۋاپكەرشىلىك پەن قۇقىققا قۇرمەت ارقىلى كۇندەلىكتى ءومىر تاجىريبەسىنە اينالادى.
جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى كەمەل قوعامنىڭ مودەلىن ۇسىنادى: مەملەكەت – ادام ءۇشىن, دەموكراتيا – ينستيتۋتتار ارقىلى, ەركىندىك – زاڭ ارقىلى, ال پاتريوتيزم – جاۋاپكەرشىلىك ارقىلى جۇزەگە اسادى. بۇل – ازامات پەن مەملەكەت ادىلەتتى, جاسامپاز ءارى پروگرەسسيۆتى قازاقستاندى بىرلەسە قۇراتىن بۇگىن مەن بولاشاقتىڭ ستراتەگيالىق كورىنىسى. باسقاشا ايتقاندا, بۇل – ەركىندىك قۇقىققا سۇيەنەتىن, ال دامۋ جاۋاپكەرشىلىك پەن ازاماتتاردىڭ بەلسەندى قاتىسۋىنا نەگىزدەلەتىن قازاقستان. جاسامپازدىق – مەملەكەت پەن قوعامنىڭ بىرلەسكەن ەڭبەگى, ال پروگرەسس – بولجامدى ەرەجەلەر, ءادىل قۇقىق قولدانۋ جانە ءاربىر ادامنىڭ قۇقىعىن قورعاۋ.
تۇپتەپ كەلگەندە, ەلىمىزدىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعى ءوز قولىمىزدا –جاۋاپكەرشىلىك, مەملەكەتتى دامىتۋعا قاتىسۋ جانە قۇقىققا دەگەن قۇرمەت كورسەتۋ دەڭگەيىندە. بۇل – ءبىزدىڭ ورتاق تاريحي ميسسيامىز: قۇقىقتىق مەملەكەتتى نىعايتۋ جانە ادىلەتتى قازاقستاندى دامىتۋ.
كونستيتۋتسيالىق رەفورما جونىندەگى كوميسسيا مۇشەسى
ەرلان سارسەمباەۆ
