فوتو: qazdauiri.kz
ساراپشى پىكىرىنشە, كەيىنگى جىلدارى يندۋستريالانۋدى تەزدەتكىسى كەلەتىن جانە سىرتقى تەحنولوگياعا تاۋەلدىلىكتى ازايتقىسى كەلەتىن ەكونوميكالار, سونىڭ ىشىندە قازاقستان دا قىتاي جۇيەسىنە «پراكتيكالىق ساباق» رەتىندە كوز تاستايدى. بۇل قاتارداعىلاردى قىزىقتىراتىن باستى ساۋال قىتاي مودەلىندە ناقتى ءوسىم قاي جەردە اياقتالىپ, ءوزىن-ءوزى الداۋ قاي جەردە باستالاتىنى بولىپ وتىر.
«قىتايدىڭ يندۋستريالىق ساياساتى مەملەكەت تاراپىنان جۇيەلى ارالاسۋعا سۇيەنەدى. بۇل بولەك-بولەك شارالاردىڭ جيىنتىعى ەمەس, ستراتەگيا, جوسپارلاۋ, سۋبسيديا, نارىقتى باقىلاۋ جانە باسىمدىقتاردى قاتاڭ تاڭداۋ سياقتى قۇرالداردىڭ ءبىر پاكەتى. ماقسات تا ايقىن. ء«بىر كۇنى» ەمەس, ناقتى مەرزىمدە شەتەلدىك تەحنولوگياعا تاۋەلدىلىكتى ازايتۋ جانە الدىڭعى قاتارلى وندىرىستە كوشباسشى بولۋ. وسى باعىتتا تىكەلەي سۋبسيديالار, جەڭىلدەتىلگەن كرەديتتەر, سالىقتىق ىنتالاندىرۋ, مەملەكەتتىك جانە كۆازيمەملەكەتتىك كومپانيالار ارقىلى ساياساتتى جۇرگىزۋ, شەتەلدىك ويىنشىلارعا شەكتەۋلەر, لوكالكونتەنت تالاپتارى, بىرلەسكەن كاسىپورىندار ارقىلى تەحنولوگيا ترانسفەرى سىندى بىرنەشە نەگىزگى قۇرال قولدانىلادى. ەڭ ماڭىزدىسى, بۇلاردىڭ ءبارى جەكە-جەكە ەمەس, ءبىر جۇيە رەتىندە جۇمىس ىستەيدى», دەيدى رۋسلان سۇلتانوۆ.
قولعا الىنعان وسى شارالاردىڭ ناتيجەسى دە كوپ كۇتتىرمەگەن. ماسەلەن اتالعان ەل ەلەكتر باتارەيالارى, ەلەكتروتەحنيكا, جوعارى جىلدامدىقتى كولىك, تسيفرلىق ينفراقۇرىلىم باعىتتارىندا وز تىزبەگىن قۇرا العان. قىتاي قىسقا ۋاقىتتا قۇراستىرۋدان نەگىزگى كومپونەنتتەردى باقىلاۋعا وتكەن. رۋسلان سۇلتانوۆ كوپتەگەن ەلدىڭ وسى ارەكەتتى قايتالاعىسى كەلگەنمەن, سىرتقى ادەمى سۋرەتتىڭ ارتىندا جايسىز شىندىق بارىن اتاپ وتكەن.
«قىتاي مودەلى وتە ۇلكەن رەسۋرس پەن اكىمشىلىك باقىلاۋعا سۇيەنەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە بۇرمالانۋلارعا جول بەرىپ, تۇراقتى تيىمدىلىككە اۆتوماتتى كەپىلدىك بەرمەيدى. ۇنەمى قىسىم, تۇزەتۋ, قايتا ءبولۋ قاجەت. قىتايدىڭ ءوز ىشىندە دە مەملەكەتتىك جانە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتورعا سۇيەنۋدىڭ شەگى بار ەكەنى كورىنىپ وتىر. بۇل سەگمەنتتەردە ونىمدىلىك تومەنىرەك. يكەمدىلىك شەكتەۋلى. ارتىق قۋات يننوۆاتسيادان جىلدام جينالادى. سونىڭ سالدارىنان ءوسىم بارعان سايىن ينۆەستيتسيا كولەمىنە تاۋەلدى بولىپ, ينۆەستيتسيانىڭ قايتارىمى السىرەي بەرەدى», دەيدى ەكونوميست.
ساراپشى قازاقستاننىڭ بۇل تۇرعىدا كەي ماسەلەلەردى ەسكەرۋ كەرەك ەكەنىن العا تارتىپ وتىر.
«قازاقستان ءۇشىن بۇل وتە ماڭىزدى سيگنال. قىتايدىڭ تابىسىن كەيدە «سۋبسيديا مەن لوكالكونتەنت ءاردايىم جۇمىس ىستەيدى» دەگەن دالەل رەتىندە كورسەتەدى. بۇل قاۋىپتى جەڭىلدەتۋ. قىتايدا سۋبسيديالار جۇمىس ىستەدى, سەبەبى ولار قاتال ستراتەگياعا بايلانعان, وڭىرلەر اراسىنداعى باسەكەمەن كۇشەيگەن جانە رەسۋرستار ۇنەمى قايتا ءبولىنىپ وتىرعان. ءتىپتى وسىنىڭ وزىندە شىعىندار ءوسىپ كەلەدى. ال وسى مودەلدى ينستيتۋتسىز كوشىرۋگە تىرىسقاندا ناتيجە ءجيى كەرىسىنشە بولىپ جاتادى. سۋبسيديا تۇراقتى تابىس كوزىنە اينالادى. لوكالكونتەنت قۇراستىرۋعا تۇسەدى. تەحنولوگيا ترانسفەرى قاعازدا قالادى. ەكونوميكا سىرتتاي «يندۋستريالىق» بولىپ كورىنەدى, بىراق ءىشى بوس بولادى. قىتايدا لوكالكونتەنت پەن بىرلەسكەن كاسىپورىن تالاپتارىنىڭ ماقساتى ناقتىلانعان: مۇندا جاي عانا ءوندىرىستى كىرگىزۋ ەمەس, ءبىلىمدى, پروتسەستى, ستاندارتتى شىعارىپ الۋ ماڭىزدى. سونىڭ وزىندە ناتيجە ءار سالادا ءارتۇرلى بولدى. كەيبىر جەردە شەتەلدىك كومپانيالار نەگىزگى قۇزىرەتتەرىن وزىندە ساقتاپ قالدى. كەيبىر جەردە قىتايلىقتار شىنىمەن قۋىپ جەتىپ, باسىپ وزدى. وسىدان باستى قورىتىندى شىعادى: لوكالكونتەنتتىڭ ءوزى ەشتەڭەگە كەپىلدىك بەرمەيدى. ول نە قوسىلعان قۇندى ءوسىرۋ ستراتەگياسىنا كىرىگەدى, نە جاي عانا «ەسەپ ءۇشىن پايىز» بولىپ قالادى. ءبىرىنشى جاعدايدا ينجەنەرلىك قابىلەت وسەدى. ەكىنشى جاعدايدا قۇراستىرۋدا «بۇرمالاۋلار» سانى عانا كوبەيەدى», دەيدى رۋسلان سۇلتانوۆ.
قازاقستان قىتاي ارقىلى ترانزيتتىك اۆتوتاسىمالداۋ قۇقىعىن العان العاشقى ەل اتاندى
ەكونوميستتىڭ پايىمىنشا, قازاقستان قىتاي ساباعىن «نۇسقاۋلىق» رەتىندە ەمەس, ەسكەرتۋ رەتىندە وقۋ كەرەك. سۋبسيديا ءوسىمدى ۋاقىتشا جىلدامداتادى. ال لوكالكونتەنت دامۋدى ىنتالاندىرا الادى, بىراق ول قۇراستىرۋ پايىزى ەمەس, قوسىلعان قۇن ارقىلى ولشەنىپ وتىرسا يگى. ساراپشى تاقىرىپ قوزعالعاندا باسەكە ماڭىزى نازاردان تىس قالاتىنىن اتاپ وتكەن.
«قىتاي جۇيەسى قاتال, بىراق بىركەلكى ەمەس. ەل ىشىندە پروۆينتسيالار, قالالار, كومپانيالار رەسۋرستار مەن ستاتۋس ءۇشىن باسەكەگە تۇسەدى. اتالعان ىشكى قىسىم مەملەكەتتىك ارالاسۋدىڭ ءبىر بولىگىن تەڭەستىرەدى. قازاقستاندا مۇنداي قىسىم از. ايماقتىق تا, كورپوراتيۆتىك تە باسەكە السىزدەۋ. بۇل ساياساتتىڭ مۇددەلى توپتاردىڭ قولىنا ءوتۋ تاۋەكەلىن ارتتىرادى. وسىنداي ورتادا سۋبسيديا مەن لوكالكونتەنت تەزىرەك تۇراقتى رەنتاعا اينالادى. قىتاي مەملەكەتتىك كومپانيالاردى دا ساياسات قۇرالى رەتىندە كەڭ قولدانادى. ولارعا ارزان قارجى مەن نارىققا جول اشىق. بۇل ماسشتابتاۋعا كومەكتەسەدى, بىراق تيىمدىلىكتى تومەندەتەدى. قىتايدىڭ ءوز دەرەكتەرى دە مەملەكەتتىك سەكتوردىڭ ونىمدىلىگى جەكەمەنشىك سەكتوردان تومەن ەكەنىن كورسەتەدى. قازاقستان ءۇشىن بۇل ەكى ەسە ماڭىزدى, ويتكەنى كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ ۇلەسى بىزدە ونسىز دا جوعارى. مەمكومپانيالاردى يندۋستريالىق سەرپىلىستىڭ نەگىزگى تاسىمالداۋشىسى ەتۋ – جۇيەلى تاۋەكەل. كولەمنىڭ ءوسۋى ساپانىڭ توقىراۋىن جاسىرا الادى. ينۆەستيتسيا وسەدى, قايتارىم تۇسەدى. ەكونوميكا اۋىر ءارى ينەرتتى بولا باستايدى», دەيدى ەكونوميست.
مەملەكەت باسشىسى كرەاتيۆتى يندۋستريالاردى قولداۋ جانە دامىتۋ ماسەلەلەرىنە وزگەرىس ەنگىزدى
ساراپشى جوعارىداعى ماسەلەلەردى ەسكەرىپ, قازاقستان ءۇشىن قىتاي ساباعى «سولاي ىستەۋ» ەمەس, تابىستىڭ باعاسىن جانە شارتتارىن ءتۇسىنۋ رەتىندە بولۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى.
«قازاقستانعا يندۋستريالىق ساياسات كەرەك. بىراق لوزۋنگتى كوشىرەتىن ەمەس, دامۋدى يميتاتسيادان اجىراتا الاتىن ساياسات كەرەك. ناعىز سۋۆەرەنيتەتتىڭ سىزىعى ءدال وسى جەردە وتەدى», دەپ تۇيىندەيدى رۋسلان سۇلتانوۆ.
