تۋرا وسىدان 35 جىل بۇرىن مىرزاتاي جولداسبەكوۆ اعامىز جامبىل شىعارماشىلىعىنان دوكتورلىق ەڭبەگىن قورعادى. قىرعىز ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىندا قازاق-قىرعىز عالىمدارى باس قوسقان سول جيىندا مىرزەكەڭ: «جامبىل – حالىق مۇددەسىن عاسىرلار بويى ارمانداعان قاجىماس قامقوردىڭ داستۇرىندەگى جىرشى, ەلدىڭ مۇڭىن مۇڭداعان مۇددەگەر, جىراۋلىقتىڭ كوشپەلى اكادەمياسى, ويشىل, دانىشپان اقىن, تۋعان حالقىنىڭ ار-نامىسى, ءۇنى, جۇرەگى جانە اقيقات شىندىعى. ول – ەپيك ءارى ايتىس اقىنى, ابىز جىراۋ, جاۋىنگەر جىرشى, شىن ماعىناسىنداعى زاڭعار پوەزيانى جاساۋشىلاردىڭ ەڭ ۇلىسى. بايتاق قازاق دالاسىن جىرعا كەنەلتكەن, وسى ءبىر تەڭدەسى جوق ونەردى بيىككە كوتەرگەن, ىلگەرى دامىتقان داڭعىل جىراۋلاردىڭ ەڭ سوڭعى ۇزدىگى – جامبىل!»,
دەدى.
بارىمىزگە بەلگىلى, عاسىردان عاسىرعا جالعاسىپ كەلە جاتقان قازاق ءسوز ونەرىنىڭ ايشىقتى ءبىر سالاسى – جىراۋلىق پوەزيا. تۇركى قاعاناتى تۇسىنداعى يولىع-تەگىن, تونىكوك, قازاق حاندىعى سالتانات قۇرعان ءجۇز جىلدىقتارداعى جىراۋلارىمىز: سىپىرا, اسان قايعى, قازتۋعان, دوسپامبەت, شالكيىز, جيەمبەت, اقتانبەردى, بۇقار, ماحامبەت, شوجە, مايكوت, ماراباي, ت.ب. جىراۋلار كوشىن ارى قاراي دا جالعاستىرا بەرۋگە بولادى, ونىڭ تامىرىن تۇركىلىك جازبالارمەن مىڭجىلدىقتارعا تەرەڭدەتۋگە نەگىز بار. وسى جىراۋلىق ونەردىڭ جالعاسى جامبىل دا الەمدىك رۋحاني مۇرانىڭ ۇزدىك ۇلگىلەرى بولىپ تابىلاتىن شىعىستىڭ قيسسا-داستاندارى «كورۇعىلى», «ماناس باتىر», «1001 ءتۇن», «شاحنامە», ء«لايلى-ءماجنۇن», «وراق-ماماي», «سەيىت-باتتال», «توتىكامال», «قىز جىبەك», «ەدىگە», «شورا باتىر», «قابانباي», «بوگەنباي», «ەرنازار مەن بەكەت» جانە ءوزىنىڭ ءتول داستاندارى «سۇرانشى باتىر», «وتەگەن باتىردى» دا ۇزاق-ۇزاق جاتقا ايتاتىن بولعان.
جىراۋلاردىڭ بارلىعىنا تابان استىندا سۋىرىپ سالىپ ايتا جونەلەتىن توكپەلىك, تاپقىرلىق, كورىپكەلدىك, داناگويلىك, ياعني يمپروۆيزاتورلىق ونەر ءتان. جامبىل ءاربىر داستانىن جىرلاعاندا شابىت ورايىنا قاراي, تىڭدارمان ورتاسىنا بايلانىستى داستاندارىنىڭ بىرنەشە نۇسقاسىن ايتاتىن بولعان. وسى ورايدا اقىندىق ونەر تاريحىن تەرەڭ زەرتتەگەن ءبىرتۋار عالىم, اكادەميك ەسماعامبەت ىسمايىلوۆ: «جىراۋلار دا اقىن, كوركەم ءسوز شىعارۋشى, ونەرپاز, اۋىز ادەبيەتىنىڭ وكىلدەرى. جىراۋدىڭ اقىننان وزگەشەلىگى شىعارمالارىنىڭ سارىنى مەن تاقىرىبى بىرىڭعاي بولىپ كەلۋىندە. ادام بالاسىنداعى قايعىنى, زاردى, ەل ىشىندەگى اۋىرتپالىقتى تولعاۋ, الەۋمەتتىك, ەلدىك ماسەلەلەردى كوتەرۋ, بولاشاقتى بولجاپ, اقىل ايتىپ, باتاگويلىك ەتۋ, شەشەندىك تۇيىندەر جاساپ, تەرەڭ وي قوزعاۋ – جىراۋلاردىڭ ءداستۇرلى ەرەكشەلىكتەرى», دەپ اتاپ كورسەتەدى.
ەل تاعدىرى, ۇلتتىق مۇددە, ەلدىڭ اۋىزبىرلىگى, تۇتاستىعى, حالىقتىڭ بولاشاعى تۋرالى ايتىلاتىن جىر-تولعاۋلار دا جىراۋلىق پوەزيانىڭ تۇسىندا شارىقتاۋ بيىگىنە كوتەرىلگەن. قازتۋعاننىڭ, اقتانبەردىنىڭ, دوسپامبەتتىڭ, بۇقار جىراۋدىڭ, ماحامبەتتىڭ, ءسۇيىنبايدىڭ تولعاۋلارىندا, ولەڭ-جىرلارىندا ەلدىك, ۇلتتىق تاقىرىپتان بوتەن دۇنيە تاپپايسىز. جامبىل جىرلارىن, اسىرەسە تولعاۋلارى مەن داستاندارىن الساڭىز دا ءدال وسىلاي. جامبىل اقىندىعىنىڭ التىن جۇلگەسى – ۇلت تاعدىرى, ەل تاعدىرى.
جىراۋدىڭ وتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارى جازىلعان «زامانا اعىمى» اتتى ۇزاق تولعاۋى – باستان اياق تۇنىپ تۇرعان جىراۋلىق داستان. قازاق ەلىنىڭ تاعدىرى, ءجۇرىپ وتكەن جولى, كورگەن قورلىعى, شەككەن ازابى, ءتۇيىپ ايتقاندا ءۇش عاسىرلىق تاريح كەڭ اۋقىمدا جىراۋلىق پوەزيا تىلىندە سويلەيدى.
«تۋعان ەلىم» اتتى تولعاۋىندا جىراۋدىڭ توقسانعا كەلگەن جاسىندا ارتىنا بۇرىلىپ قاراپ تۋعان ەلىنە ءسوز ارناۋى – جىراۋلىق ونەردىڭ ساف التىنداي ۇلگىسى.
جول سەرىگى استىنداعى جالعىز اتى مەن جان سەرىگى جالعىز دومبىراسىنا سۇيەنگەن جىراۋدىڭ ءبىر عانا تىرەگى, ءبىر عانا سۇيەنەرى – «قالىڭ ەلى قازاعى».
جامبىل الدىمەن حالىق تاعدىرىن جىرىنا ارقاۋ ەتەدى. اقىننىڭ سۋرەتكەرلىك تانىم كوكجيەگى كەيدە ادامزاتتىق قۇندىلىقتار دەڭگەيىنە كوتەرىلەدى. بەيبىت ءومىردى مۇرات ەتەتىن, كۇللى ادامزاتتىق اڭساردى, گۋمانيزمدى جىرلايتىن ايگىلى «لەنينگرادتىق ورەندەرىم» جىر-تولعاۋىنىڭ الەم تىلدەرىنە اۋدارىلۋى سونىڭ ءبىر عانا مىسالى. الەمدىك دەڭگەيدەگى شىنايى گۋمانيست تۇلعالار – قازاق جىراۋلارى بولعان. سولاردىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى – جىراۋ جامبىل.
اقىننىڭ الۋان تاقىرىپتاردى تولعاعانىن اڭعارامىز. وسيەت, ۇلاعات, ءتالىم-تاربيە, تاعىلىم تاقىرىبىن بىلاي قويعاندا, ەرلىك, باتىرلىق, حالىقتىق تاقىرىپتى كوتەرەتىن جامبىلدىڭ قوس داستانى «سۇرانشى باتىر» مەن «وتەگەن باتىر» ەپوستىق جىرلارى – جىراۋلىق پوەزيانىڭ ەڭ ۇزدىك ۇلگىلەرى. ەكى داستان دا تۇنىپ تۇرعان تاريح.
اۆتور ەپوستىق تانىم, ەپوستىق پوەتيكا بيىگىنەن وي تولعاپ, تۋىندىلارىندا حالىق تاعدىرىن تاريحي رەتروسپەكتيۆا اياسىندا سۋرەتتەيدى. ۇلتىنىڭ وتكەنىن باس كەيىپكەرىنىڭ تاعدىر جولىمەن تۇتاستىرا, توعىستىرا بەينەلەگەندە ءبىر حالىقتىڭ تاريحي تاعدىرى كوز الدىمىزدان وتەدى. مەتافورالىق تەڭەۋلەر ارقىلى قازاق دالاسىنداعى تاريحي جەرلەر مەن وقيعالاردى قامتىپ, ايشىقتاپ جەتكىزەتىن داستان جولدارىنا تەبىرەنبەۋ مۇمكىن ەمەس...
«وتەگەن باتىر» جىرىن جامبىل:
«قىرعاۋىل ۇشىپ, قاز قونعان,
اققۋ كەلىپ, جاز بولعان,
التايعا قارا مارالدى!
بالىعى تاۋداي تۋلاعان,
باقاسى قويداي شۋلاعان,
شورتانى شورشىپ ويناعان,
التىن قايماق ارالدى.
قازاق بۇرىن قۇل بولعان,
كۇن كورۋگە مۇڭ بولعان.
كۇندى كوردىك, ەل بولدىق,
اسۋ بەرمەس, ءور بولدىق.
وسى باق قونعان تاڭىمدا,
ساعان دا ورتاق, ماعان دا!», دەگەن جىر جولدارىمەن اياقتايدى.
جامبىلدىڭ جىراۋلىق پوەتيكالىق ءداستۇردى جالعاستىرۋشى تۇلعاسى, جاڭاشا, جاڭعىرتا, تۇرلەندىرە تەرەڭدەتكەن, وركەندەتكەن اقىندىق قاسيەتىن دە ەرىكسىز مويىندايسىز. بۇرىنعى جىراۋلار قولتاڭباسى جامبىل جىرلارىندا قايتا تىرىلەدى, قايتا كوكتەيدى, جاڭا زامان, جيىرماسىنشى عاسىر كوگىنەن قايتا ءۇن قاتقانداي كورىنەدى.
سوندىقتان ونىڭ جىراۋلىق پوەزياسى جيىرماسىنشى عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا بارلىق قىرىمەن جارقىراي كورىنگەن, كۇللى ادامزاتتىڭ وركەنيەت بيىگىنە كوتەرىلگەن, كوركەمدىك, ادەبي قۇبىلىس نەمەسە تۇتاس عاسىردىڭ فەنومەنى دەسەك, ارتىق ەمەس.
وسى پىكىرىمىزدى اكادەميك سەيىت قاسقاباسوۆ تا شەگەلەي تۇسەدى. «حح عاسىردىڭ ۇلى جىراۋى» اتتى كولەمدى ماقالاسىندا: ء«جۇز جىل ءومىرىنىڭ سەكسەن بەسىن ولەڭمەن وتكىزگەن جاكەڭ – ەكى عاسىردىڭ كۋاسى عانا بولعان جوق. ونىڭ ءجۇز جىلعى ءومىرى, شىنداپ كەلگەندە, ەكى عاسىرعا تەڭ ەدى. ويتكەنى جامبىل تاريحتا سيرەك كەزدەسەتىن, مۇلدە قاراما-قارسى ەكى زاماندى كوردى. ول قازاق حاندىعىنىڭ جويىلعانىن, ەلىنىڭ وتارلىققا تۇسكەنىن, قازاق دالاسىنا رەسەيدىڭ اكىمشىل-وتارشىل باسقارۋ جۇيەسىن ورناتقانىن, سونىمەن قاتار كورشى جاتقان قوقان حاندىعى جاساعان جاۋگەرشىلىگىن كوردى. قىزىل يمپەريانىڭ شوۆينيستىك قاتىگەز ساياساتى مەن الاش ارىستارىنىڭ كوپە-كورنەۋ, جازىقسىز اتىلعانىن كوردى. 1920–1930 جىلدارى ءۇش ميلليون قازاقتىڭ قولدان جاسالعان اشتىقتان قىرىلعانىن كوردى. سول سەبەپتى جامبىلدىڭ «كەڭ جاتقان بايتاق-ۇلان شەجىرەمىن, تاريحتىڭ دومبىراسىن قولىنا العان» دەپ ايتۋى تەگىن ەمەس. وسى كورگەنى مەن بىلگەنىنىڭ ءبارىن جاكەڭ ءوز پوەزياسىنا ارقاۋ ەتكەن, ونى بىردە جىراۋ بولىپ, بىردە جىرشى رەتىندە, بىردە اقىن بولىپ جىرلاعان, تولعاعان, سۋرەتتەگەن», دەيدى. عۇلاما عالىمنىڭ وسى تەرەڭنەن قامتىپ, ءدال تاۋىپ ايتقان اۋقىمدى ءسوزى جامبىل فەنومەنىنە بەرىلگەن ءادىل باعا.
توكپە اقىن, ايتىس ونەرىنىڭ دە اقتاڭگەرى, تولعاۋ, تەرمە جانرىنىڭ دا شەبەرى جامبىل جىراۋدىڭ باسقا دا باعىتتاعى قۇندى مۇراسىن تەرەڭدەپ قامتىپ ايتا بەرۋگە بولادى. ءبىز بۇل جولى وسىناۋ اسىل مۇرانىڭ ءبىر عانا قىرىنا – اقىننىڭ جىراۋلىق ونەرىنە عانا توقتالدىق. تەلەگەي تەڭىز مۇرانىڭ قالعان قىرلارىن ادەبيەت تاريحى, ادەبيەتتانۋ عىلىمى ءالى دە ۇزاق جىلدار زەرتتەيتىن بولادى.
قانسەيىت ابدەز ۇلى,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
