يگى ىستەردىڭ يبراگيمى

«يجەۆسكي» وندىرىستىك كووپەراتيۆى جونىندە اڭگىمە قوزعاۋدىڭ ءوزى جان جادىراتادى. بۇل – رەسپۋبليكامىزداعى ارشىندى دامۋ ۇستىندەگى ساناۋلى كوپسالالى شارۋاشىلىقتىڭ ءبىرى. اۋىل تۇرعىندارى نەگىزىنەن ەگىنشىلىكپەن, مال شارۋاشىلىعىمەن, قۇس وسىرۋمەن اينالىسادى. ەڭ باستىسى, ءونىمنىڭ بارلىعى قايتا وڭدەۋدەن وتكىزىلەدى. استانانىڭ وزىندە 70 ءتۇرلى ءونىم شىعارىلىپ وتىر. تاراتىڭقىراپ ايتساق, جىلدىڭ قاي مەزگىلى بولماسىن, كۇن سايىن ورتا ەسەپپەن 5 توننا ءسۇت پەن ءسۇت ونىمدەرى, 2 مىڭ توننا قۇس ەتى, 500 مىڭ دانا جۇمىرتقا جونەلتىلەدى ەكەن. مۇنىڭ ءوزى دە شەكتى كورسەتكىش ەمەس كورىنەدى. الەمدى جايلاعان ەكونوميكالىق داعدارىسقا قارسى تياناقتى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى جوسپارلاردىڭ جاقسى ىرعاق العاندىعىن قۇلاعىمىز شالعان. مۇنىڭ سىرى نەدە؟ ونى ينستيتۋت جولداماسىمەن كەلىپ, 58 جىلدان بەرى «يجەۆسكيدە» تاپجىلماي جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى يبراگيم جانعورازوۆتاي كىم ايتا الار دەيسىز. سەنەسىز بە, ءبىرىنشى باسشى رەتىندەگى ءوتىلى بيىل 48 جىلعا تولىپ وتىر! يبراگيم ءداۋىت ۇلى وسى «يجەۆ­سكي» شارۋاشىلىعىنا 19 جاسىندا كىشى زووتەحنيك بولىپ كەلگەن. بۇل جاپپاي تىڭ كوتەرەتىن 1954 جىل. زۋلاعان ۋاقىت دەسەڭشى. زامان وزگەردى, قوعام وزگەردى دەگەننىڭ وزىندە بۇل ۇجىمنىڭ تابىستى باسپالداقتارى ءبىر تومەن­دەپ كورمەگەن ەكەن. وسى ارالىقتا بۇرىنعى وداق پەن رەسپۋب­ليكامىزدىڭ ەڭ جوعارى مارتەبەدەگى باسشىلارى وزىق ءوندى­رىسكە اۋىق-اۋىق ات ءىزىن سالىپ وتىرىپتى. ءبىز جۋرناليست رەتىندە ەلباسىمىز ن.نازارباەۆتىڭ وسى شارۋاشىلىققا جۇمىس ساپارلارى جايىندا بىرنەشە رەت قالام تارتقانبىز. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ يبراگيم جانعورازوۆتى ەرەكشە سىيلايتىنىنىڭ كۋاسى بولعانبىز. تۇرعىندار مۇنى وزدەرىنە كور­سەتىلگەن بيىك قۇرمەت سانايتىنى انىق. يبراگيم اعامىز ەستە قالارلىق وقيعا رەتىندە مۇلدەم باسقا قوناقتار تۋرالى ايتىپ وتىر. ەڭبەك ەرى اتانعان سەكسەن ءبىرىنشى جىلى بولسا كەرەك, وسىنداعى بىلىكتى قۇس وسىرۋشىلەردىڭ ءبىرى مىناداي ءوتىنىش جازىپتى: «ۋدمۋرتيادان اكە-شەشەم, باۋىرلارىم قوناق بولىپ جاتىر. ولار ءبىزدىڭ تسەحتاردى ارالاپ كورگىسى كەلەدى. بەس كىسىگە رۇقسات قاعاز بەرۋىڭىزدى سۇرايمىن». باس ديرەكتور ءوزىن اقىنجاندىلاردىڭ قاتارىنا قوسپاسا دا بۇل جاعداي ءالى كۇنگە دەيىن تولعاندىراتىنى داۋىسىنداعى دىرىلدەن بايقالىپ قالدى. وسىدان كەيىن وتباسىلىق سايا­حات, وقۋشىلاردىڭ وندىرىستىك ءدارىسى مەن اشىق ساباقتارى ءداستۇر­گە اينالعان. ايتپاقشى, ءبىز شارۋا­شىلىقتا بولعان كۇنى استاناداعى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ۇلتتىق ۋني­ۆەرسيتەتتىڭ ەكى اسپيرانتى تاجىريبە جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتتى. ياعني, «يجەۆسكي» عىلىمي-زەرتتەۋ الا­ڭىنا اينالعان. مۇنى ميداي دالادا العاشقى قازىعى قاعىلعان شارۋاشىلىق باسشىسىنىڭ باقىتى دەپ ۇقتىق. كەڭەس كەزىندە 10 مىڭ گەكتارعا ەگىن سەبىلسە, قازىر دە 17,5 مىڭ گەكتاردا استىق وسىرىلۋدە. جەر تاپ­شىلىعى بايقالعانىمەن, ديقان قاۋىم ءونىمدى ەسەلەۋدى ماقسات سانايدى. مۇندا جىلىنا ءار گەكتاردان 18-20 تسەنتنەردەن تومەنگى كورسەتكىش نەكەن-ساياق. شارۋاشىلىق 1200 باس ءىرى قارا, 6 ءجۇزدىڭ ماڭايىندا جىلقى ۇستايدى ەكەن. بۇل ورايدا دا جايىلىم جۇتاڭدىعى ارقا-باستى ەركىن جازدىرۋعا مۇمكىندىك بەرمەي تۇر. ايتپەسە, اسىل تۇقىمدى سيىر سانىن 5000-عا جەتكىزۋگە قاۋقار جەتەتىنىن ايتادى باسشى. ەسەسىنە قۇس سانى 1 ميلليوننان اسىپ وتىر. گوللانديالىق تەحنولوگيامەن جابدىقتالعان تسەح جىلىنا 18 توننا قۇس ەتىن تۇتىنۋشىلارعا جونەلتەدى. شارۋاشىلىقتا ءجۇز سيىردان 94 بۇزاۋ الىنىپ وتىر. بىلتىر گالينا كۋتسي, نادەجدا ماترۋنيچ, گالينا پادروبا, ۆالەنتينا كرامسكايا سياقتى ساۋىنشىلار ءار سيىردان 5050-5400 ليتر ارالىعىندا ءسۇت ساۋدى. اعامىز وسىعان قاراتىپ قاراپايىم ەسەپ شىعارىپ بەردى. «100 گەكتار جەرگە شاققانداعى ەت, ءسۇت, جۇمىرتقا ءتۇسىمى رەسپۋبليكامىزداعى ەڭ جوعارى كورسەتكىشتەر ساناتىندا, – دەيدى ول. ءبىز اۋداننىڭ بۇكىل جەر قورىنىڭ 5 پايىزىن عانا يەمدەنە وتىرىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى بويىنشا سالىقتىڭ 40 پايىزدان استامىن قامتاماسىز ەتەمىز». مۇنىڭ استارىندا قانداي ماعىنا جاتقانىن تالداپ جاتۋدىڭ ءوزى ارتىق دەپ بىلدىك. جىل ساناپ قۋاتتانىپ كەلە جاتقان كووپەراتيۆتە 280 اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسى, 83 اۆتوموبيل جۇمىسقا قوسىلعان. تەحنولوگيالىق پروتسەستەردى جەتىل­دىرۋ ناتيجەسىندە ەڭبەك ونىمدىلىگى ارتىپ, بۇرىنعى 1,5-1,6 مىڭ ادامنىڭ ءىسىن 700 بىلىكتى جۇمىسشى اتقارادى ەكەن. ساپا كورسەتكىشتەرىنە دە ءمىن تاعۋ قيىن. كاسىپورىن «قازاق­ستاندىق ساپا ورتالىعىنىڭ» ست رك يسو 9001:2001 سەرتيفيكاتىمەن جۇمىس ىستەيدى. شارۋاشىلىق ماكارون تسەحىنىڭ, ماي زاۋىتىنىڭ, شۇجىق تسەحىنىڭ, ديىرمەننىڭ, ناۋبايحانانىڭ, استىق قابىلداۋ پۋنكتىنىڭ,  جۇمىرتقا ۇنتاعىن شىعاراتىن تسەحتىڭ, سۇرىپتاۋ تسەحىنىڭ, قۇراما جەم زاۋىتىنىڭ قۋاتىن ءتيىمدى پايدالانىپ وتىر. سونداي-اق, كووپەراتيۆتىڭ سونى ىزدەنىستەرى قازاقستاندا جاڭا كاسىپورىنداردىڭ اشىلۋىنا قوزعاۋ سالعانىن ايتۋ قاجەت. ماسەلەن, پاۆلودارداعى كارتون-رۋبەرويد زاۋىتىندا جۇمىرتقانى جايلاستىراتىن گوفروىدىس دايىندايتىن جەلى ىسكە قوسىلىپ وتىر. وندىرىستىك كووپەراتيۆ بۇگىنگى كۇنى الەمدىك وزىق تەحنولوگيامەن, زاماناۋي جابدىقتارمەن جۇمىس ىستەيدى. بۇل مەملەكەتتىڭ اۋىل شارۋا­شىلىعى تاۋار ءوندىرۋ­شىلەرىنە جاساپ وتىرعان قام­قورلىعىنىڭ ناتيجەسى. جاقسى زاڭدار, ءتيىمدى باعدارلامالار جاڭا ەكپىن, قۇلشىنىس تۋدىرىپ وتىر. «يجەۆسكي» سوڭعى جەتى جىلدا جۇمىرتقا ءوندىرۋدى 14 ەسەگە ءوسىرىپتى. جالپى, سوڭعى 5 جىلدا شارۋاشىلىقتى دامىتۋعا 4 ميلليارد 170 ميلليون تەڭگە ينۆەستيتسيا جۇمىلدىرىلىپتى. ءوندى­رىستىك بۋىندار ەلەۋلى دارە­جە­دە قۋاتتاندىرىلعان. مۇنىڭ قايتارىمى جوعارىداعى تسي­فرلار­دان-اق بايقالادى. نارىق زاڭى الگى كول-كوسىر ءونىمدى ءتيىمدى پۇلداي ءبىلۋدى تالاپ ەتەدى. وسى رەتتە يبراگيم اعايدىڭ «قۇستىڭ قاۋىرسىنىنان دا پايدا تابۋعا تىرىستىق» دەگەن ءسوزى قۇلاقتا قالىپتى. مۇندا قۇقىقتىق ساۋاتتىلىقتىڭ بارلىعى, زاڭدار مەن ءنورماتيۆتى اكتىلەردى دۇرىس قولدانۋدىڭ تيىمدىلىگى ناتيجەسىن بەرگەن. پرەزيدەنتتىڭ جەرگىلىكتى تاۋار وندىرۋشىلەردى قولداۋ تۋرالى جارلىقتارىنا سايكەس جەڭىلدەتىلگەن نەسيەلەرگە, شىعىندى سۋبسيديالاۋعا قول جەتكىزىلىپ, قۇس پەن مال ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ جولعا قويىلعان. استانا قالاسىنان فيرمالىق دۇكەندەر اشىلدى. وسى جەردە ءبىراز ساۋدا نۇكتەلەرىنىڭ اتتارىن بولەكتەپ ايتقىمىز كەلەدى. استانادا «ادال», «بالاپان», اۋدان ورتالىعىندا «ماقسات», قاراعاندىنىڭ وساكاروۆكاسىندا «اقنيەت» دۇكەندەرى جۇمىس ىستەپ تۇر. وسى رەتتە: «كەيبىر ىسكەرلەرىمىز بالاسى مەن ايەلىنىڭ ەسىمىن تۇگەندەپ, ەشكىم تۇسىنبەيتىن شەتەلدىك اتاۋ­لارعا ۇيىرسەكتەگەندە نە ۇتار ەكەن؟ ءبىر ءسات يبراگيمشە ويلانىپ كورسە قايتەدى؟» – دەگىمىز كەلەدى. كەڭ ويلايتىن اعامىز مىناداي جاعدايلاردى دا قوزعاپ ءوتتى. ماسەلە قازىرگى كەزدەگى نارىق قاتىناستارىن ۇيلەستىرۋدە. بۇگىنگى كۇنى رەسپۋبليكامىزدا 50 قۇس فاب­ريكاسى جۇمىس ىستەپ تۇر. بۇلار جىلىنا 4 ميلليارد 2 ميلليون دانا جۇمىرتقا شىعارادى ەكەن. ول الداعى كۇندەرى 5 ميللياردقا جەتەتىنى بەلگىلى. سوندىقتان, قازىرشە جاڭا كاسىپورىنداردى اشۋدى شەكتەۋ كەرەك. ەلباسىمىز مىندەتتەپ وتىرعانىنداي, قولدا باردى ءتيىمدى پايدالانىپ, قۋات­تاندىرعان ۇتىمدى. بۇل مەملەكەتكە دە, مەنشىك يەسىنە دە ايتار­لىقتاي ارزانعا تۇسەدى. ءدال قازىر «يجەۆسكيدىڭ» قويماسىندا 8 ميلليونعا جۋىق جۇمىرتقا قور­لانىپ قالعان. ەندەشە, قۇس شارۋا­شىلىعى ونىمدەرىن تەرەڭدەتىپ قايتا وڭدەۋدى جولعا قويىپ, ءتيىمدى قوسىمشا قۇن سالىعىمەن ەكسپورتقا شىعارۋ قاجەت. ويتكەنى, ۋاقىتشا ەكونوميكالىق داعدارىستان دا ساباق الا ءبىلۋ كەرەك. ەڭبەكتىڭ زەينەتى تاقىرىبىنا ويىسقانىمىزدا, يبراگيم ءداۋىت ۇلى بۋرىل شاشىن سالالاپ, وتكىر جانارى شۋاقتانىپ, كادىمگى قامقور اكەنىڭ كەيپىنە ەندى. شارۋاشىلىقتا 300-گە جۋىق زەينەتكەر بار ەكەن. ولاردىڭ وتىن-سۋى كووپەراتيۆ موينىندا. اۋىلدا مادەني, تۇرمىستىق, دەنساۋلىق ساقتاۋ نىساندارى ساقتالىپ قانا قويماي, قىزمەت ءورىسىن كەڭەيتە تۇسكەن. مۇندا ورتاشا ەڭبەكاقى ايىنا 75-80 مىڭ تەڭگەدەن اينالادى. زەينەتكەرلەر مەن مەكتەپ وقۋشىلارىنا كومەك-قولداۋ كورسەتۋ قالىپتى داستۇرگە اينالعان. شارۋاشىلىق ماماندارى رەسەي, گوللانديا, گەرمانيادا كاسىبي بىلىمدەرىن جەتىلدىرەدى. يبراگيم ءداۋىت ۇلىنىڭ قايرات­كەرلىگى تۋرالى ەلىمىزدە از ايتىلىپ جۇرگەن جوق. بۇل تۇرعىدا, ەل تانىعان ازاماتتىڭ قىر-سىرىن تاپتىشتەۋدىڭ ءوزى ارتىق. ول عىلىم كانديداتى, باقىتتى اكە. ي.جانعورازوۆ تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ №1 «دوستىق» وردە­نىنىڭ يەگەرى. قايناعان وندىرىستىك جۇمىستارمەن قابات قازاقستاننىڭ قۇس وسىرۋشىلەرى اگروونەركاسىپ ودا­عى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىن­باسارى, رەسپۋبليكا اۋىل شارۋا­شىلىعى مينيسترلىگىنىڭ القا ءمۇ­شەسى, وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ بيۋدجەت كوميسسياسىنىڭ توراعاسى مىندەت­تەرىن ابىرويمەن اتقارىپ ءجۇر. باقبەرگەن امالبەك, «ەگەمەن قازاقستان». اقمولا وبلىسى, ارشالى اۋدانى.