مۇناي-گاز ونەركاسىبى – ەكونوميكانىڭ ەلەۋلى سالاسى

ەلگە تىرەك بولعان سالا

«Energy Monitor» قورىنىڭ ديرەكتورى نۇرلان جۇماعۇلوۆ­تىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, ەل مۇ­ناي­­شىلارى 1990 جىلى 25,5 ملن توننا «قارا التىن» وندىرگەن ەدى. تاۋەلسىزدىك تاڭى اتقان 1991 جىلى وندىرىلگەن «قارا التىن» كولەمى 26,6 ملن تونناعا جەتتى.

راس, بۇل – سول كەزەڭدەگى ولشەممەن تىم-ءتاۋىر كورسەتكىش. الايدا ءبىر جىلدان سوڭ مۇناي كولەمى 800 مىڭ تونناعا تومەندەپ, 25,8 ملن توننانى قۇرادى. مۇنى اتالعان سالاداعى قۇلدىراۋ دەمەسەك تە, بۇل ءۇردىس 1996 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن جالعاستى. دەمەك, سودان كەيىنگى جىلدارى «قارا التىن» ءوندىرىسى ازايعانى بايقالادى. ماسەلەن, 1993 جىلى – 22,9 ملن, 1994 جىلى – 20,3, ال 1995 جىلى – 20,6, 1996 جىلى 23 ملن توننا كومىرسۋتەكتى شيكىزات ءوندىرىلىپتى.

وتاندىق مۇناي-گاز ونەركا­سىبى سالا­سى­نىڭ ورلەۋ كەزەڭى 1997 جىلى باستالدى. سول جىلى مۇنايشىلار 25,8 ملن توننا «قارا التىن» وندىرۋ­­­گە قول جەتكىزدى. الايدا بۇل جىل­­دارى الەمدىك نارىقتا باررەل باعا­سى تو­مەن­دەپ, ءونىم ەكسپورتتاۋ­دان تۇسەتىن تابىس ازايدى. سوعان قارا­ماستان ءدال وسى جىل­دان كەيىن ەلىمىزدە مۇناي ءوندىرۋ كولە­مى كۇرت ارتتى.

«قازاقستاندا 1991 جىلدان 2024 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن 2 ملرد توننا مۇناي ءوندىرىلدى. بۇل ءونىمنىڭ نارىقتاعى قۇنى – شامامەن 1 ترلن دوللار. قازاق جەرىنەن وندىرىلگەن «قارا التىن» قۇنىنا ەسەپتەۋ جۇرگىزىلگەندە, الەمدىك نارىقتاعى باررەل باعاسىنىڭ سان مارتە قۇبىلعانى ەسكەرىلدى», دەيدى سالا ساراپشىسى نۇرلان جۇماعۇلوۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە مۇناي وندىرى­لە­تىن بەس وبلىس بار. ەل مۇنايىنىڭ 95 پايىزى باتىس ايماقتاعى ءتورت وبلىس­تىڭ اۋماعىندا وندىرىلەدى. سونىڭ ىشىندە اتىراۋ وبلىسىنداعى مۇناي كوم­پا­نيا­لا­رىنىڭ ۇلەسى – 56 پايىزى. ال 20 پايىز «قارا التىن» ماڭعىستاۋ وبلىسىندا تىركەلگەن كومپانيالاردىڭ يە­لى­گىندەگى ۇڭعىمالاردان الىنسا, باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ مۇ­ناي­شىلارى – 13 پايىز, اقتوبە­دەگى كومپانيالار 6 پايىز مۇ­ناي بەرىپ وتىر. سونداي-اق قىزىلوردا وبلىسىندا مۇنايدىڭ 5 پايىزى وندىرىلەدى.

«مۇناي-گاز ونەركاسىبىن وركەن­دەتۋ ماسەلەسى قولعا الىنعان­دا, اتىراۋ وبلىسىنا ەرەكشە ماڭىز بەرىلەدى. بۇرىندا دا سولاي بولعان. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن دە بۇل وڭىرگە بارىنشا نازار اۋدارىلدى. وتاندىق كومپانيالار دا, شەتەل­دىك ينۆەستورلار دا ءدال قازى­نا­لى ايماقتاعى كەن ورىندارىنا ينۆەستيتسيا قۇيۋعا ىنتا تانىتتى. نەگە؟ ويتكەنى اتىراۋ وبلىسىنىڭ اۋماعىندا بولاشاعى بار كەن ورىندارى كوپ. شەتەلدىك ينۆەستورلار اسىرەسە تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى «تەڭىز» كەن ورنىنا كوز تىكتى. كەيىن كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاقستاندىق سەكتورىنداعى «قاشاعان» كەنى­شى دە قىزىقتىردى», دەيدى ن.جۇماعۇلوۆ. 

شارتاراپقا ەكسپورتتالعان شيكىزات

ساراپشىلاردىڭ دەرەگىنە قارا­­­عاندا, ەلىمىزدە تاۋلىگىنە شامامەن 1,8 ملن باررەل مۇناي وندىرى­لەدى. قازاق جەرىنەن الىنعان «قارا التىن­­نىڭ» كوپ بولىگى شەتەل نارى­عى­نا بىرنەشە باعىتپەن تاسىمالدانادى. دەمەك, ەلىمىزدە ءالى دە مۇ­نايدى شيكىزات كۇيىندە ەكسپورت­­تاۋعا باسىمدىق بەرىلىپ وتىر.

الەمدەگى مۇناي وندىرەتىن كەيبىر ەلدىڭ ۇستاناتىن باعىتى وزگەشەلەۋ. ماسەلەن, نورۆەگيا, ساۋد ارابياسى, بىرىككەن اراب امىر­لىگى مۇنايدى شيكىزات كۇيىن­دە عانا ەمەس, قوسىلعان قۇنى جو­عارى ءونىم رەتىندە ەكسپورتتاۋعا باسىمدىق بەرىپ وتىر. ويتكەنى مۇنايدى تەرەڭ وڭدەۋدەن جانارماي, اۆياوتىن, مۇناي-حيميا ونىمدەرىن شىعارۋدىڭ ماڭىزى زور. «قارا التىننان» الىنعان وسىنداي ونىمدەرگە قوسىلعان قۇن سالىعى جوعارىلاسا, ونى ساتۋدان تۇسەتىن تابىستىڭ ارتاتىنى داۋسىز.

«Energy Monitor» قورىنىڭ ديرەكتورى نۇرلان جۇماعۇلوۆتىڭ مالىمەتىنشە, قازاقستاننان الەم نارىعىنا مۇناي جەتكىزەتىن بىر­نەشە باعىت بار. ماسەلەن, 2024 جىلى ەلىمىزدەن 24 ەلگە ەكسپورت­تال­عان 71 ملن توننادان اساتىن شيكى­زات­تىڭ ءار تونناسى 604 دول­لارمەن ەسەپتەلىپتى. ەكسپورت­­­تال­عان ءونىمنىڭ جالپى قۇنى شامامەن 42,8 ملرد دوللاردى قۇراعان.

شارتاراپقا ەكسپورتتالعان كومىر­سۋتەكتى شيكىزاتتىڭ كوپ مول­شەرىن ءۇش ەل الادى. اسىرەسە يتا­ليانىڭ اتى وزىپ تۇر. بۇل ەل ءبىر جىلدا 30 ملن 738 مىڭ 599 توننا «قارا التىن» الىپ وتىر. ونىڭ ءبىر تون­ناسىنىڭ قۇنى – 597 دول­لار.

قازاق جەرىنەن نيدەرلاندقا باعىتتالعان 7 ملن 669 مىڭ 430 توننا ءونىمنىڭ ءار تونناسىنا 611 دوللار كولەمىندەگى باعا بەلگىلەنىپتى. ال فرانتسيانىڭ ەنشىسىندە 5 ملن 264 مىڭ 713 توننا شيكىزات بار. بىراق ءار تونناعا ەسەپتەلگەن باعا – 614 دوللار.

شەتەلگە جىبەرىلگەن مۇناي­دىڭ ەڭ جوعارى قۇنى 700 دوللاردان اسادى. ماسەلەن, برۋنەي-دارۋسسالامعا 263 مىڭ 752 توننا «قارا التىننىڭ» ءبىر تونناسى 701 دوللارمەن ساتىلعان. ال ۋرۋگۆايعا 137 مىڭ 381 توننا شيكىزاتتىق كومىرسۋتەك جىبەرىلىپتى. ونىڭ ءار تونناسى 718 دوللارعا باعالاندى.

سان الۋان ەلدى قىزىقتىرعان قازاق مۇ­نايىنىڭ ءار تونناسىنا بەل­گىلەنگەن باعا بىركەلكى ەمەس. ەڭ تومەن قۇنى – 497 دوللار. ەكسپورتتالعان «قارا التىن» قۇنى تۇرلىشە قۇبىلادى. ما­سە­­­لەن, شۆەيتساريا ەلىنە ءار توننا كومىرسۋتەكتى شيكىزات 531, رۋمى­­نياعا 587, ۇلىبريتانياعا 591, گەرمانياعا 609, اقش-قا 618, يسپانيا مەن ۇندىستانعا 627, قىتايعا 651, كورەياعا 660 دوللارمەن جىبەرىلىپتى. 

ۇلىتاۋدا ءتورتىنشى زاۋىت سالىنۋى مۇمكىن

پرەزيدەنت ۇكىمەتكە جاڭا مۇ­ناي وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ قۇرى­لى­سىنا قاتىستى بايىپتى شەشىم قابىلداۋدى تاپسىردى. «ەڭ الدىمەن مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنا شيكىزات قايدان جەتكىزىلەتىنىن, قانداي ءونىمدى جانە قانشا كولەمدە وندىرەتىنىن دۇرىس ەسەپتەۋ كەرەك. بۇل جوبانى ىسكە اسىرۋعا (ەگەر جۇزەگە اسسا) جەكە ينۆەس­تور تارتۋ كەرەك بولادى. بۇگىندە مۇنداي ءىرى جوبانى تەك مەملەكەت قارجىسىنا سالۋ وتە ءتيىمسىز. جاڭا مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسى جونىندە ءالى دە ويلانۋ قاجەت. مەنىڭشە, جوبانىڭ قۇنىن مۇقيات ەسەپتەگەن ابزال», دەدى مەملەكەت باسشىسى.

ەنەرگەتيكا ءمينيسترى ەرلان اقكەنجەنوۆتىڭ دەرەگىنە قاراعاندا, 2040 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماعا سايكەس 2040 جىلعا قاراي مۇناي وڭدەۋ قۋاتىن 40 ملن تونناعا دەيىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن ۇلعايتۋ جوس­پارلانىپتى. مۇناي ونىمدەرىن ءوندىرۋدى 14,52-دەن 29,2 ملن تونناعا دەيىن ارتتىرىپ, ساپاسىن قازىرگى ەكولوگيالىق ستاندارتىنان K4-تەن K5+ دەڭگەيىنە دەيىن تۇراقتى تۇردە جاقسارتۋ, سىرتقى نارىقتارعا ەكسپورتتاۋ جوسپارى بار.

«2040 جىلعا قاراي زاماناۋي وتىن-مۇناي-حيميالىق كونفيگۋراتسيادا قۋاتى 10 ملن توننا مۇناي وڭدەيتىن جاڭا ۇلكەن سىيىمدىلىقتاعى ءىرى زاۋىتتى ىسكە قوسۋ جوسپارلاندى. بۇل وڭدەۋ قۋا­تىن 30-دان 40 ملن تونناعا دەيىن ارتتىرادى. جاڭا زاۋىتتىڭ وڭدەۋ تەرەڭدىگى 95%-دى قۇرايدى. بۇل جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ىشكى نارىقتىڭ جانار-جاعارماي ماتەريالدارىنا ءوسىپ كەلە جاتقان سۇرانىسىن 100% قامتاماسىز ەتەدى. مۇناي ونىمدەرىن كورشىلەس ەلدەرگە ەكسپورتتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەيدى مينيستر.

ال ساراپشى نۇرلان جۇما­عۇلوۆ­تىڭ پىكىرىنشە, ەلىمىزدە وندىرىلگەن «قارا التىن» ءۇش مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىندا وڭدەلەدى. بۇعان قوسا 25 شاعىن زاۋىت تىركەلگەنىمەن, شامامەن سونىڭ جارتىسى جۇمىس ىستەمەي تۇر. مۇنداي شاعىن نىساندار جانار ماي, نە ديزەل ەمەس, كوبىنەسە مازۋت شىعارۋمەن شەكتەلەدى. ال ءتورتىنشى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىن سالۋ ءۇشىن شامامەن 4 ملرد دوللار كولەمىندە قارجى قاجەت.

ء«تورتىنشى زاۋىتتىڭ قاي وبلىس­تان سالىناتىنى جونىندە ناق­تى شەشىم ايتىلماي كەلەدى. ءتۇرلى نۇسقا بار. ونىڭ ىشىندە ۇلىتاۋ ءوڭىرى دە اتالىپ ءجۇر. ويتكەنى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىن كومىرسۋتەكتى شيكىزاتتى تاسىمالدايتىن قۇبىر ماڭىنان سالۋ ءتيىمدى بولادى. وسى تۇرعىدان ايتقاندا, «اتاسۋ-الاشاڭقاي» مۇناي قۇبىرىنىڭ ماڭى تاڭ­­دالۋى مۇمكىن ەكەنىن جوققا شىعا­رۋعا بولمايدى. ءدال وسى باعىت تاڭدالار بولسا, بۇل ۇلى­تاۋ ءوڭى­رىنىڭ دامۋى­نا وڭ ىق­­پالىن تيگىزەدى», دەيدى ن.جۇماعۇلوۆ.

ەنەرگەتيكا ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى قايىرحان تۇتقىشباەۆتىڭ پىكىرىنشە, جاڭا زاۋىتتى قاي وڭىر­دەن سالۋعا بايلانىستى بىرنە­شە نۇسقا قاراستىرىلىپ وتىر. ول دا ۇلىتاۋ وبلىسى بارىن جوققا شى­عارعان جوق.

«زاۋىتتى سالۋدىڭ بىرنەشە نۇس­قاسى قاراستىرىلىپ وتىر. ۇلى­تاۋ وبلىسىندا سالىنۋى ىقتيمال. ساراپشىلىق قاۋىم­داس­تىق ءتيىستى ەسەپ­تەۋلەر جۇرگىزىپ جاتىر. سون­دىقتان تەحنيكالىق ءمان-جايى, سيپاتتاماسى, ورنالاساتىن ورنى ناقتىلانعاننان كەيىن قوسىمشا حابارلانادى», دەيدى ق.تۇتقىشباەۆ.

مينيستر ورىنباسارىنىڭ ايتۋىنشا, ءتورتىنشى زاۋىتتىڭ قانداي قارجىعا بوي كوتەرەتىنى تولىق شە­شىمىن تاپپاعان. ءتىپتى قۇرىلىسى قاشان باستالاتىنى دا بەلگىسىز. «مەملەكەت باسشىسىنىڭ ناقتى تاپسىرماسى بار. وسىعان وراي بۇل زاۋىت مۇناي مەن حيميا­نى دامىتۋ تۇجىرىمداماسىنا, قۇرىلىس ستراتەگيالىق قۇجاتتار تىزبەسىنە ەنگىزىلدى. ەلىمىزدە قۇرىلىس قولعا الىنىپ, ءتورتىنشى زاۋىت بولادى», دەپ ءمالىم ەتتى ءمينيستردىڭ ورىنباسارى.

قورىتا ايتقاندا, مۇناي-گاز ونەركاسىبىندەگى ءار جوبا ەل ەكونوميكاسىنا, وڭىرلەردىڭ وركەندەۋىنە سەرپىن بەرەتىن درايۆەرگە اينالۋعا ءتيىس. ويتكەنى 1991 جىلدان بەرى ەلىمىزدەگى كەن ورىندارىن يگەرۋ ماسەلەسى شەتەل ينۆەس­تور­لا­رىنىڭ قىزى­عۋ­شىلىعىن وياتتى. سودان بەرى وندىرىلگەن «قارا التىن» سەلى دە, ەكسپورت كولەمى دە بىرنەشە ميلليون تونناعا ارتتى. بۇل مۇناي-گاز ونەركاسىبىنىڭ الەۋمەت ارقا سۇيەيتىن, بيۋدجەتكە مول تابىس تۇسىرەتىن جەتەكشى سەكتور رەتىندە قانات جايۋىنا ىقپال ەتتى.

اتىراۋ وبلىسى