اتا زاڭ جوباسى: بىرنەشە باپ ناقتىلاندى

قۇرىلتايدى تاراتۋعا بولمايدى

كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن قوسىم­شا نورمالاردى كونستيتۋتسيالىق سوت توراعا­سىنىڭ ورىنباسارى باقىت نۇرمۇحانوۆ ايتتى.

«كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ 8-بابىندا مەنشىكتىڭ ەكى نىسانى تانىلادى جانە تەڭ قورعالادى دەلىنگەن. ولار – مەملەكەتتىك جانە جەكەمەنشىك. كوپتەگەن ۇسىنىستا بۇل نور­مانىڭ بارلىق مەنشىك نىساندارىن قام­تى­ماي­تىنى ايتىلعان. وسىلايشا, اتال­عان باپتىڭ 1-تارماعى «قازاقستان رەس­پۋب­­ل­ي­­كا­سىندا بارلىق مەنشىك ءتۇرى تانىلادى, ولارعا كەپىلدىك بەرىلەدى جانە تەڭ قور­عا­لادى» دەپ جازىلدى», دەپ ءتۇسىندىردى سپيكەر.

ال جوبانىڭ 14-بابىنىڭ 2-تار­ما­عىن­دا ادام قۇقىقتارى مەن بوس­تان­دىق­تارى ءار ادامعا تۋمىسىنان تيەسىلى, ولار ءابسوليۋتتى جانە ولار­دان ەشكiم ايىرا المايدى دەپ كورسەتىلگەن. كوپتەگەن ازامات پەن مامان بۇل نورمانى كۇشەيتۋدى ۇسىنىپ, «ادام قۇقىقتارى مەن بوس­تاندىقتارى قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭناماسىنىڭ مازمۇنى مەن قولدانى­لۋىن ايقىن­دايدى» دەپ قوسۋدى سۇرا­عان. ناتيجە­سىندە, تارماق «ادام قۇ­قىق­تارى مەن بوستاندىقتارى ءار ادام­عا تۋمىسىنان تيەسىلى, ولار ءابسو­ليۋتتى جانە ولاردان ەشكiم ايىرا ال­مايدى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى­نىڭ قول­دانىستاعى قۇقىعىنىڭ مازمۇ­نى مەن قولدانىلۋى وسىعان قاراي انىقتالادى» دەپ جازىلاتىن بولدى.

«اتالعان باپتىڭ 5-تارماعى دا ناقتىلاندى. وزگەرگەن رەداكتسيا بويىنشا ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن ىسكە اسىرۋ باسقا تۇلعانىڭ قۇقىقتارىن بۇزباۋعا جانە بوستاندىقتارىن شەكتەمەۋگە تيiس, كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىس نەگىزدەرىنە, قوعامدىق تارتىپكە, ازاماتتاردىڭ دەنساۋلىعى مەن قوعامنىڭ ادامي بولمىسىنا نۇقسان كەلتiرمەۋگە تيiس», دەدى ب.نۇرمۇحانوۆ.

بۇدان بولەك, قۇرىلتايدى تاراتۋ تەتىگىن نەعۇرلىم يكەمدى ءارى ىمى­را­عا كەلۋدى كوزدەيتىندەي ەتۋ تۋرالى ۇسى­­نىس­ت­ار دا ەسكەرىلدى. وسىعان بايلا­نىستى «تاراتادى» دەگەن تۇجىرىم «تا­را­تۋعا قۇقىلى» دەگەن نۇسقامەن اۋىستىرىلدى.

«جالپىحالىقتىق تالقىلاۋ ءۇشىن جاريالانعان كونستيتۋتسيا جوبا­سىن­­دا بۇل وكىلەتتىكتەر يمپەراتيۆتى تۇردە بەكىتىلگەن. ەندى رەسپۋبليكا پرە­زي­دەنتىنىڭ اتالعان وكىلەتتىكتەرىن ءديسپو­زيتيۆتى فورمادا تۇجىرىمداپ, قۇقىق رەتىندە بەكىتۋ ۇسىنىلادى. ءتيىستى وزگە­رىس­تەر 46-باپتىڭ 2), 4) جانە 8) تار­ماق­شالارىنا, 57-باپتىڭ 1-تارماعىنا جانە 62-باپتىڭ 1 جانە 2-تارماقتارىنا ەنگىزىلدى», دەپ ءتۇسىندىردى كوميسسيا مۇشەسى.

سونىمەن قاتار كورسەتىلگەن كونس­تي­تۋتسيالىق نورمالاردا قۇرىل­تايدى تاراتۋعا شەكتەۋلەر قويىلا­دى. توتەن­شە نەمەسە سوعىس جاعدايى كەزىندە, پرەزي­دەنت وكىلەتتىگىنىڭ كەيىنگى التى ايىندا, الدىڭعى تاراتۋدان كەيىنگى ءبىر جىل ىشىندە نەمەسە كونستيتۋتسيانىڭ 51-بابىندا بەلگىلەنگەن جاعدايدا قۇرىلتايدى تاراتۋعا بولمايدى. 

باسپانادان سوت شەشىمىنسىز شىعارا المايدى

ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل ارتۋر لاستاەۆ اتا زاڭدا سوت شەشى­مىنسىز ازاماتتاردى تۇرعىن ءۇي قۇ­قىعىنان ايىرۋعا عانا ەمەس, سونداي-اق باسپانادان سوت شەشىمىنسىز شىعارۋعا دا جول بەرىلمەيتىنى تۋرالى نورمانى بەكىتۋدى ۇسىندى. ونىڭ ايتۋىنشا, تۇرعىن ءۇي بازالىق قۇندىلىق رەتىندە ادام قۇقىقتارىنىڭ جالپىعا بىر­دەي دەكلاراتسياسىندا, سونداي-اق ەكو­نوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە ما­دەني قۇقىقتار تۋرالى پاكتىدە بەكى­تىلگەن. سوندىقتان ونى تەك م ۇلىكتىك سانات رەتىندە قاراستىرۋ – ۇلكەن قاتەلىك.

«بىرەۋلەر بۇل قولدانىستاعى زاڭ­داردا ونسىز دا بار دەپ ايتۋى مۇم­كىن. بىراق بۇل قاعيدانى نەگىزگى قۇقىق­تىق قۇجاتتا بەكىتۋ ونىڭ زاڭدى تۇراق­تىلىعىن قامتاماسىز ەتەدى», دەدى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل.

سونداي-اق بالا قۇقىقتارى جونىن­دەگى ۋاكىل دينارا زاكيەۆا تۇرعىن ءۇي قۇقىعى مەن بالالاردىڭ مۇددەسىن قور­عاۋ بولىگىندە كونستيتۋتسيالىق كەپىل­دىكتەردى كۇشەيتۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى.

«بۇۇ بالا قۇقىقتارى تۋرالى كون­ۆەنتسياسىندا ءاربىر بالانىڭ فيزيكالىق, زياتكەرلىك, رۋحاني, ادام­گەرشىلىك جانە الەۋمەتتىك دامۋى­نا جەتكىلىكتى ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنە قۇقىعى بەكىتىلگەن. بۇل – قاۋىپسىز ءارى تۇراقتى باسپانانىڭ بو­لۋىن كوزدەيدى. بالا ءۇشىن تۇرعىن ءۇي – ونىڭ ءال-اۋقاتى مەن مۇددەلەرىن قور­عاۋ­دىڭ نەگىزگى فاكتورلارىنىڭ ءبىرى», دەدى ول.

د.زاكيەۆا قىزمەتى بارىسىندا ءتۇرلى قايعىلى تۇرمىستىق احۋالدار سالدارىنان بالالاردىڭ جالعىز باس­پاناسىنان ايىرىلۋ قاۋپىنە تاپ بولاتىن جاعدايلارعا بىرنەشە رەت كەزىككەنىن ايتتى.

«بالالاردىڭ ءوزىنىڭ جالعىز اسىراۋشىسى – اناسىنان ايىرىلاتىن جاعدايدى مىسالعا كەلتىرەيىن. اناسى كوزى تىرىسىندە باسپاناعا الىنعان يپو­تەكالىق نەسيەنىڭ ەداۋىر بولىگىن وتەگەن. سوعان قاراماستان, بۇرىن تولەنىپ قويعان قاراجات قايتارىلمايتىن جاعدايدا بالالاردىڭ جالعىز باس­پاناسىنان ايىرىلۋ قاۋپى تۋىندادى. ءبىزدىڭ ءوتىنىشىمىزدىڭ ناتيجەسىندە بانك قالعان قارىزدى كەشىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. الايدا مۇنداي وقيعالار, وكىنىشكە قاراي, وتە كوپ», دەدى بالا قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل.

وسىعان بايلانىستى ادام ومىرىن­دەگى ماڭىزدى جانە بالانىڭ ەڭ قاجەتتى مۇددەلەرىن سوت تاراپىنان ەسكەرۋ­سىز قال­دىرىپ, تۇرعىن ۇي­دەن ايىرا­تىن جاع­دايلارعا جول بەرمەي­تىن كەپىل­دىكتەردى بەكىتۋ قاجەت.

ءماجىلىس دەپۋتاتى سنەجاننا يما­شەۆا اتا زاڭنىڭ ءتارتىبى مەن كۇشىنە ەنۋ مەرزىمدەرىن بىرجاقتى ەتىپ انىقتاۋ قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

«جوبادا ونىڭ ەرەجەلەرى ناقتى قاي ساتتەن باستاپ كۇشىنە ەنەتىنىن بەكىتۋ كەرەك. رەسپۋبليكالىق رەفە­رەن­دۋمنىڭ ناتيجەلەرى رەسمي جا­ريالانعان كۇننەن باستاپ پا, الدە ناقتى بەلگىلەنگەن وزگە كۇننەن باستاپ پا؟ سونداي-اق وتپەلى كەزەڭدەگى قازىرگى مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى ماسەلەنى دە رەتتەۋ كەرەك», دەدى ول.

اتاپ ايتقاندا, قازىرگى پارلامەنت ءوز وكىلەتتىگىن قاي ساتكە دەيىن جۇزەگە اسىراتىنىن انىقتاۋ قاجەت, قۇرىلتاي سايلاۋى قانداي مەرزىمدە جانە قانداي تارتىپپەن وتكىزىلەتىنىن دە ناقتىلاعان ءجون. س.يماشەۆا وتپەلى ەرەجەلەردە كونستيتۋتسيالىق سوت, ورتالىق ساي­لاۋ كوميسسياسى مەن جوعارى اۋدي­تور­لىق پالاتانىڭ جاڭا قۇرامىن قالىپ­تاستىرۋ تەتىكتەرىن, بۇعان قوسا نەگىزگى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارىن تاعايىنداۋ ءتارتىبى دە رەگلامەنتتەۋدى تالاپ ەتەتىنىن ايتتى.

«اتالعان ەرەجەلەردى بەكىتۋ قۇقىق­تىق ايقىندىلىقتى, مەملەكەتتىك ينس­تي­­تۋتتاردىڭ جۇمىس ىستەۋىن بول­جاۋ­دى جانە وتپەلى كەزەڭدەگى ءاربىر ورگان­نىڭ وكىلەتتىكتەرىنىڭ شەگىن ناقتى بەلگىلەنۋىن قامتاماسىز ەتەدى», دەپ قورىتىندىلادى دەپۋتات. 

جوبا رەفەرەندۋمعا شىعارۋعا دايىن

ال الماتى وبلىسى ءماسليحاتىنىڭ توراعاسى قۋات بايعوجاەۆ جاڭا كونس­تي­تۋتسيانىڭ جوباسى بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋمعا شىعارۋعا دايىن ەكەنىن مالىمدەدى. سونىمەن قاتار ول جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنداعى تسيفرلىق ورتانى رەتتەۋگە قاتىستى ۇسىنىستار الماتى وبلىسىنىڭ تۇرعىندارى ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, الماتى وبلىسى – حالىق تىعىز قونىستانعان, تسيفرلىق سەرۆيستەر بەلسەندى ىسكە قوسىلعان وڭىرلەردىڭ ءبىرى. سوندىقتان ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ ءوسۋ درايۆەرىنە اينالۋعا ءتيىس «Alatau City» جوباسى ءدال وسى وڭىردە قولعا الىنىپ جاتىر.

«بۇگىندە ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسى قالىپتاسقان ۇعىمدار شەڭ­بەرى­نەن شىعىپ, تسيفرلىق تەحنولوگيا­لار دەڭگەيىنە دەيىن كوتەرىلگەنىن كورىپ وتىرمىز. تسيفرلىق تەحنولو­گيا قوعامنىڭ بارلىق سالاسىنا ارالاسىپ, كۇندەلىكتى ادام ءومىرىنىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالدى. ال جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىندا ازا­ماتتاردىڭ تسيفرلىق سالا­دا­عى قۇ­قىعىن قورعاۋ مىندەتى قاراس­تىرىل­عانى بۇگىنگى كۇن تالابى ەكەنى داۋسىز», دەدى ول.

ءوز سوزىندە سپيكەر ازاماتتاردىڭ ءوزارا حات-حابار الماسۋ قاۋىپسىزدىگى, ەلەكترون­دىق كوممۋنيكاتسيا, دەربەس دە­­­­رەكتەردىڭ قورعالۋى سىندى ماسە­لە­لەر­دىڭ قامتىلۋى جەكە ءومىر قۇپيا­سى­نىڭ كەپىلدىگىن نىعايتىپ, تسيفرلىق سەرۆيستەرگە دەگەن سەنىمدى كۇشەيتەتىنىن جەتكىزدى.

«ولاردىڭ كونستيتۋتسيالىق دەڭ­گەي­دە بەكىتىلۋى تسيفرلىق قاۋىپسىزدىك سالا­سىنداعى زاڭنامانى ءارى قاراي دامىتۋ تاجىريبەسىنە بەرىك نەگىز بولا الادى. ۇسىنىلىپ وتىرعان وزگە­رىستەر ازاماتتار ءۇشىن ناقتى ماسە­لەلەردەن كورىنىس تابۋى قارا­پايىم ازاماتتاردىڭ كۇندە­لىكتى ومىر­دە الاڭسىز بولىپ, قوعامنىڭ مەم­لەكەتتىك ينستيتۋتتارعا دەگەن سەنىمىن كۇشەيتۋگە اسەر ەتەدى», دەدى ءماسليحات توراعاسى.

ءسوز سوڭىندا كوميسسيا مۇشەسى كونستي­تۋتسيا جوباسى جەتكىلىكتى پىسىق­تالعانىن جانە ونى بۇكىل­حالىقتىق رەفەرەندۋمعا شىعارۋعا بولاتىنىن ايتتى.