سۋرەت اشىق دەرەككوزدەردەن الىندى
كەيىنگى جىلدارى ەلىمىزدە قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى كۇشەيتۋ ماقساتىندا جاساندى ينتەللەكتىگە نەگىزدەلگەن بەينەباقىلاۋدى كوبەيتۋگە بارىنشا نازار اۋدارىلىپ كەلەدى. بۇل – مەملەكەتتىك ورگاندار تاراپىنان قىلمىسقا قارسى كۇرەستىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولىگى رەتىندە قاراستىرىلىپ وتىر. ويتكەنى مۇنداي باقىلاۋ جۇيەسى قىلمىستى انىقتاۋعا عانا ەمەس, قۇقىقبۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋعا دا ىقپال ەتەدى. قازىر رەسپۋبليكادا 1,5 ملن-نان اسا بەينەكامەرا جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ 25%-ى ءىىم-ءنىڭ جەدەل باسقارۋ ورتالىقتارىنا قوسىلعان. سونىڭ كومەگىمەن كەز كەلگەن قۇقىقبۇزۋشىلىقتى ناقتى رەجىم ۋاقىتىندا كورىپ, كەزەكشى جاساقتاردىڭ ارەكەتىن ۇيلەستىرۋگە مۇمكىندىك ارتتى.
ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە كوز سالساق, وتكەن جىلى جۇيەلى پروفيلاكتيكالىق ءارى جەدەل جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە قىلمىس دەڭگەيى 9 پايىزعا, ياعني 8 مىڭعا, ال اكىمشىلىك قۇقىقبۇزۋشىلىق 20 پايىزعا نەمەسە 15 ملن-عا دەيىن تومەندەگەن. اسىرەسە كىسى ءولتىرۋ, دەنساۋلىققا اۋىر زيان كەلتىرۋ, قاراقشىلىق, توناۋ, ۇرلىق, بۇزاقىلىق سەكىلدى باسقا دا اۋىر, اسا اۋىر قىلمىستاردىڭ ايتارلىقتاي ازايعانى بايقالدى.
«بىزگە قاراستى كامەرالار قىلمىستىڭ الدىن الۋعا ەداۋىر ىقپال ەتىپ جاتىر. قوعامدىق ورىندارداعى قىلمىس كەيىنگى جىلدارى 1,6%-عا, ال كوشەلەردە كورسەتكىش 7,8%-عا دەيىن قىسقاردى. باقىلاۋ جۇرگىزە كەلە, انىقتاعانىمىز, كامەرا مەن پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى كوپ شوعىرلانعان اۋماقتاردا قىلمىس از تىركەلەدى ەكەن», دەدى ءىىم اكىمشىلىك پوليتسيا كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى الىبەك كەڭىسباەۆ.
بۇگىندە ءار وبلىستا جەدەل باسقارۋ ورتالىقتارى (جبو) بار. ءتىپتى اۋداندار دا كىشى ورتالىق سانىن ارتتىرۋعا كوڭىل بولىنە باستادى. ماسەلەن, پاۆلوداردا جبو بەينەباقىلاۋ كامەرالارىنىڭ كومەگىمەن 24 مىڭنان استام قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ جولى كەسىلىپ, قوعامدىق ءتارتىپ ساقتالۋىنا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسىلدى.
«جبو-نىڭ نەگىزگى مىندەتى – قىلمىستار مەن وقيعالار تۋرالى حابارلامالار مەن وتىنىشتەردى قابىلداۋ, پوليتسيانىڭ جەدەل ارەكەت ەتۋىن قامتاماسىز ەتۋ جانە ولاردىڭ وقيعا ورنىنا ۋاقتىلى جەتۋىن باقىلاۋ. كريمينوگەندىك جاعدايى كۇردەلى, قۇقىق بۇزۋشىلىق ءجيى تىركەلەتىن جانە ادام كوپ جينالعان ايماقتارعا باسىمدىلىق بەرىلەدى. نەگىزىنەن, كامەرا ورناتۋ بارىسىندا, قىلمىس ستاتيستيكاسى, حالىق تىعىزدىعى, كولىك قوزعالىسىنىڭ قارقىندىلىعى, الەۋمەتتىك ماڭىزى بار نىسانداردىڭ بولۋى, قوعامدىق تارتىپكە قاۋىپ تونەتىن فاكتورلار ەسكەرىلەدى. وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسىندا جەدەل باسقارۋ ورتالىعىندا ورناتىلعان بەينەباقىلاۋ كامەرالارىنىڭ كومەگىمەن 196 قىلمىس اشىلدى. سونىمەن قاتار 24 729 قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ جولى كەسىلدى, ونىڭ ىشىندە 2 094 – ۇساق بۇزاقىلىق, 2 871 – قوعامدىق ورىنداردا الكوگولدىك ىشىمدىك ءىشۋ, 16 758 – جول قوزعالىسى ەرەجەلەرىن بۇزۋ دەرەگى», دەدى پاۆلودار وبلىسى پد جبو باستىعىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى گومار شابيدەنوۆ.
جالپى, «جەدەل باسقارۋ ورتالىقتارىنا شىعارا وتىرىپ ەلدى مەكەندەردى جاپپاي بەينەباقىلاۋ جۇيەلەرىمەن قامتۋ» جوباسى اياسىندا 100 تۇرعىنعا شاققاندا 15 بەينەكامەرا ورناتۋ كوزدەلىپ وتىر. بۇل كورسەتكىشكە سايكەس ەلىمىزدە شامامەن 3 ميلليون كامەرا قاجەت بولادى. دەمەك, ەندى تاعى دا 1,5 ميلليونى كەرەك.
سونىمەن قاتار جاساندى ينتەللەكت كىرىستىرىلگەن, بەت-الپەتتى تانۋ, كۇدىكتىنىڭ مىنەز-ق ۇلىقىن انىقتاۋ مەن تاعى باسقا فۋنكتسيالاردى ورىنداي الاتىن 19 مىڭ كامەرا سىناقتان وتكىزىلىپ جاتىر. وسى جۇيەنىڭ كومەگىمەن بىلتىر 569 كۇدىكتى انىقتالىپ, ۇستالعان. وعان قوسا حالىق كوپ جينالاتىن ورىنداردا داۋىس زورايتقىش, ميكروفون جانە پوليتسياعا تىكەلەي بايلانىس ورناتۋعا ارنالعان «SOS» تۇيمەلەرى دە ورناتىلىپ جاتىر. دەگەنمەن بەينەباقىلاۋدىڭ اسەرى ارقاشان انىق ءارى وڭ بولا بەرمەيتىنىن ايتپاسقا بولماس.
«قازىر استانا قالاسىنىڭ پوليتسيا دەپارتامەنتى جەدەل باسقارۋ ورتالىعىنىڭ 47 مىڭعا جۋىق بەينەباقىلاۋ كامەراسى بار. كوپ جاعدايدا ازاماتتار كامەرانى بايقاپ, زاڭ بۇزۋدان باس تارتادى. ياعني بەينەباقىلاۋدىڭ بار ەكەنىن ەسكەرىپ, زاڭعا قايشى ارەكەتتەردەن تارتىنادى, دەمەك ءبىر جاعىنان قوعامدا زاڭسىز ارەكەتتەرگە «تەجەۋشى فاكتور» ءرولىن اتقارىپ تۇر. الايدا ول شەشىم قابىلداۋدا ادامدى تولىق الماستىرمايدى, تەك پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ جۇمىسىن تولىقتىرادى. جەدەل باسقارۋ ورتالىعى ادەتتە مونيتورينگ, بايلانىس جانە تالداۋ ءۇشىن زاماناۋي تەحنولوگيالار كەشەنىن قولدانادى, تەحنولوگيا قاتەلەسكەن كەزدەر بايقالسا, مالىمەتتەر مىندەتتى تۇردە قىزمەتكەر تاراپىنان قايتا تەكسەرىلىپ ءجۇر. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, كەيبىر كوشەدەگى قىلمىستار سانى ازايعانىمەن, ينتەرنەت جانە الاياقتىق سيپاتتاعى قىلمىستاردىڭ ارتۋى بايقالادى», دەيدى استانا قالاسى پد جبو باستىعىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ەرجان انۋاربەك ۇلى.
كوشەدەگى بەينەباقىلاۋ جۇيەلەرىنىڭ قىلمىس دەڭگەيىنە ىقپالى حالىقارالىق دەڭگەيدە كەڭىنەن زەرتتەلگەن. مىسالى, ۇلىبريتانيا – بەينەباقىلاۋ جۇيەلەرى ەڭ ەرتە جانە ەڭ كەڭ تارالعان ەلدەردىڭ ءبىرى. ەل اۋماعىندا, اسىرەسە لوندون قالاسىندا, قوعامدىق ورىنداردا كامەرالاردىڭ تىعىز ورنالاسۋى قالىپتى جاعدايعا اينالعان. زەرتتەۋلەردىڭ باسىم بولىگى كامەرالاردىڭ ۇساق قىلمىستارعا, اتاپ ايتقاندا اۆتوكولىك ۇرلىعى مەن قوعامدىق ورىندارداعى م ۇلىككە قول سۇعۋ ارەكەتتەرىنە بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە تەجەۋشى اسەرى بار ەكەنىن كورسەتەدى. الايدا زورلىق-زومبىلىق, دەنساۋلىققا قاساقانا زيان كەلتىرۋ نەمەسە قارۋلى قىلمىستارعا قاتىستى ايتارلىقتاي تومەندەۋ ءالى دە بايقالماعان.
بريتانيالىق تاجىريبە بەينەباقىلاۋدىڭ قىلمىستىڭ الدىن الۋدان گورى, قىلمىستى اشۋ مەن دالەلدەۋ قۇرالى رەتىندە ءتيىمدى ەكەنىن ايقىن كورسەتەدى. ال اقش-تا بەينەباقىلاۋ ورتالىقتاندىرىلعان ۇلتتىق جۇيە ەمەس, جەرگىلىكتى بيلىك پەن جەكە سەكتوردىڭ باستامالارى ارقىلى دامىعان. سول سەبەپتى كامەرالاردىڭ اسەرى ءار قالادا ءارتۇرلى. تيىمدىلىك كوبىنە ناقتى ورتاعا بايلانىستى بايقالادى: اۆتوتۇراقتاردا, مەترو ستانسالارىندا, اۋەجايلار مەن ساۋدا ايماقتارىندا بەينەباقىلاۋ ۇرلىق پەن ءتارتىپ بۇزۋشىلىقتاردى ازايتۋعا ىقپال ەتكەن. ال الەۋمەتتىك ماسەلەلەرى كۇردەلى, قىلمىس دەڭگەيى جوعارى اۋدانداردا كامەرالاردىڭ اسەرى شەكتەۋلى. امەريكالىق كريمينولوگيالىق زەرتتەۋلەر بەينەباقىلاۋدىڭ قىلمىستىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنە اسەر ەتپەيتىنىن, تەك قاۋىپ فاكتورلارىن باقىلاۋ قۇرالى ەكەنىن كورسەتەدى.
قىتاي بەينەباقىلاۋ تەحنولوگيالارىن ەڭ كەڭ اۋقىمدا جانە ەڭ قاتاڭ فورماتتا ەنگىزگەن ەلدەردىڭ قاتارىنا جاتادى. مۇندا ءبىزدىڭ ەلدەگىدەي كامەرالار جاساندى ينتەللەكت جۇيەلەرىمەن بىرىكتىرىلگەن. بۇل جۇيەلەر قوعامدىق ءتارتىپتى ساقتاۋدا جانە قىلمىستى جەدەل انىقتاۋدا جوعارى تيىمدىلىك كورسەتكەن. الايدا قىتاي تاجىريبەسى جەكە ومىرگە قول سۇعۋ, ازاماتتىق ەركىندىكتەردىڭ شەكتەلۋى مەن مەملەكەتتىك باقىلاۋدىڭ كۇشەيۋى تۇرعىسىنان حالىقارالىق دەڭگەيدە سىنعا ۇشىراپ وتىر.
گەرمانيا, فرانتسيا, نيدەرلاند سياقتى ەۋرووداق ەلدەرىندە بەينەباقىلاۋ جۇيەلەرى قاتاڭ قۇقىقتىق نورمالارمەن رەتتەلەدى. مۇندا كامەرا ورناتۋ قاجەتتىلىگى دالەلدەنۋگە ءتيىس, دەرەكتەردى ساقتاۋ مەرزىمى شەكتەۋلى, ال ازاماتتاردىڭ جەكە ءومىرىن قورعاۋ باستى قاعيدا رەتىندە قاراستىرىلادى. بۇل ەلدەردە بەينەباقىلاۋ كوبىنە تەرروريزم قاۋپى بار اۋماقتاردا, ءىرى قوعامدىق ءىس-شارالار كەزىندە جانە كولىك ينفراقۇرىلىمىندا قولدانىلادى.
شەتەلدىك تاجىريبەلەردى ەسكەرە كەلە, مىناداي تۇجىرىم جاساۋعا بولادى: بەينەباقىلاۋ جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگى ونىڭ قولدانۋ ءادىسى, قۇقىقتىق رەتتەلۋى, الەۋمەتتىك ورتا جانە تەحنولوگيالىق مۇمكىندىكتەرگە تىكەلەي تاۋەلدى. سوندىقتان ءبىزدىڭ ەلدە دە بەينەباقىلاۋ تەك قىلمىستى انىقتاۋ مەن الدىن الۋ قۇرالى رەتىندە عانا ەمەس, جەكە ءومىردى قورعاۋ جانە قۇقىقتىق نورمالاردى ساقتاۋ قاعيدالارىن ەسكەرە وتىرىپ, كەشەندى جۇيە رەتىندە قولدانىلعانى ماڭىزدى.
