ولجاس بەكتەنوۆ: كونستيتۋتسيا جوباسى – ادىلەتتى قازاقستان مەن تەحنولوگيالىق سەرپىلىستىڭ بەرىك نەگىزى

پرەزيدەنتتىڭ ەكونوميكا سالالارىن تسيفرلىق ترانسفورماتسيالاۋ جونىندەگى تاپسىرماسىن ورىنداۋ اياسىندا عىلىم مەن ناقتى سەكتور كووپەراتسياسىن نىعايتۋ, سونداي-اق عالىمداردى قولداۋ شارالارى تالقىلاندى.

جيىندى اشقان پرەمەر-مينيستر جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىن اشىق ءارى ناقتى ءتۇسىندىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالدى. قۇجاتتا قوعامدا بولىپ جاتقان جوسپارلى ساياسي جانە ەكونوميكالىق وزگەرىستەر كورسەتىلىپ, ەل دامۋىنىڭ جاڭا باعدارلارى, ونىڭ ىشىندە ءبىلىم, عىلىم جانە يننوۆاتسيا سالاسىنداعى باسىمدىقتار بەلگىلەنگەنى اتاپ ءوتىلدى. 

«اتا زاڭنىڭ جاڭا جوباسى – بولاشاققا باعدارلانعان پروگرەسسيۆتى قۇجات. وندا ادام جانە ونىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى مەملەكەتتىڭ نەگىزگى باسىمدىعى رەتىندە جاريا ەتىلدى. ءبىز كونستيتۋتسيا جوباسىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆتىڭ «زاڭ مەن ءتارتىپ» جاپپاي ۇستەمدىك قۇرعان, «ادىلەتتى ءارى تازا قازاقستاندى قۇرۋ» يدەياسى حالىقتىڭ كەڭ قولداۋىنا يە بولعانىن كورىپ وتىرمىز. جاۋاپتى ءارى جاسامپاز وتانشىلدىق يدەياسى باستى ورىنعا قويىلادى. «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» تۇجىرىمداماسى ساياسي جۇيەنىڭ تۇراقتىلىعى مەن ساباقتاستىعىن ورنىقتىرا تۇسەدى», دەدى ولجاس بەكتەنوۆ. 

جاھاندىق دەڭگەيدەگى وزگەرىستەر مەن جوعارى تەحنولوگيانىڭ قارقىندى دامۋى جانە «ورتا دەرجاۆالار» ءرولىنىڭ ارتۋى جاعدايىندا كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ زامان تالابىنا ساي ۋاقتىلى جاسالعان قادام ەكەنى باسا ايتىلدى.

تالقىلاۋ بارىسىندا عىلىمي ورتانىڭ وكىلدەرى جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىن قولداپ پىكىر ءبىلدىردى. عىلىمدى مەملەكەتتىڭ تۇراقتى دامۋىنىڭ نەگىزى رەتىندە شوعىرلاندىرۋ جونىندەگى باستامالار ەرەكشە اتاپ ءوتىلدى.

«جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى ادام قۇقىعى مەن بوستاندىعىن مەملەكەتتىڭ باستى باسىمدىعى رەتىندە بەكىتىپ قانا قويماي, قازاقستاننىڭ ۇزاقمەرزىمدى عىلىمي-تەحنولوگيالىق دامۋىنىڭ نەگىزى سانالادى», دەدى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى اقىلبەك كۇرىشباەۆ.

«بۇگىنگى تاڭدا مەديتسينا عىلىمىنىڭ دامۋى – عىلىمي پروگرەسس قانا ەمەس, سونىمەن قاتار ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك پەن ورنىقتى دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىن نىعايتۋدىڭ نەگىزگى فاكتورى. كونستيتۋتسيانىڭ جاڭا جوباسىندا عىلىمدى مەملەكەتتىڭ تۇراقتى دامۋىنىڭ نەگىزى رەتىندە قاراستىرۋ اسا ماڭىزدى ەكەنى ءسوزسىز. بۇل عىلىمي ءبىلىم مەن زەرتتەۋلەردىڭ جانە عىلىمي كادرلاردىڭ ەلىمىزدىڭ قوسالقى ەمەس, تىكەلەي ستراتەگيالىق رەسۋرسى ەكەنىن مويىنداۋدى بىلدىرەدى», دەدى اكادەميك ۆياچەسلاۆ لوكشين ء«ومىر جانە دەنساۋلىق تۋرالى عىلىم» باعىتىن ستراتەگيالىق دەڭگەيگە شىعارۋ قاجەتتىلىگىن اتاپ ءوتىپ.

وسىعان بايلانىستى جاساندى ينتەللەكت جانە ۇلكەن دەرەكتەر بازاسىندا شەشىمدەردى ەنگىزۋ, تسيفرلىق دياگنوستيكا مەن تەلەمەديتسينانى دامىتۋ, مەديتسينا عىلىمىنىڭ كادرلىق الەۋەتىن نىعايتۋ ماسەلەلەرى دە كۇن تارتىبىندە وزەكتى بولا ءتۇستى.

جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىن حالىققا ءتۇسىندىرۋ: ارانداتۋشىلار زاڭ الدىندا جاۋاپ بەرەدى

جيىنعا قاتىسۋشىلار عىلىمنىڭ ەكونوميكاعا قوساتىن ۇلەسىن ارتتىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا پىكىر الماستى. بۇگىنگى تاڭدا مەملەكەت قاجەتتى جاعدايلار جاساۋ جانە بيزنەس تاراپىنان ينۆەستيتسيا سالۋدى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن جۇيەلى شارالار قابىلداپ جاتىر. عىلىمي ازىرلەمەلەردى قارجىلاندىرۋعا جۇمسالاتىن شىعىستاردىڭ 300%-نا دەيىن سالىقتىق جەڭىلدىكتەر ەنگىزىلگەن. بيۋدجەت كودەكسىندە جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ وندىرۋگە جۇمسايتىن شىعىستارىنىڭ 1%-ىن ورتالىقتاندىرىلعان تۇردە بيۋدجەتتىك باعدارلاما ارقىلى عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستارعا (عزتكج) اۋدارۋ مىندەتى بەكىتىلگەن. ءۇش جىل ىشىندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن عىلىمدى قارجىلاندىرۋ كولەمى 3,5 ەسەگە ۇلعايىپ, 2026 جىلى 214 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. پرەزيدەنت 2029 جىلعا قاراي بۇل كورسەتكىشتى ءىجو-ءنىڭ 1%-نا دەيىن جەتكىزۋ مىندەتىن قويدى.

«جالپى العاندا, وتاندىق عىلىمنىڭ تيىمدىلىگىن, ونىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن, بارلىق پروتسەستەردىڭ ايقىندىلىعى مەن اشىقتىعىن ارتتىرۋ باعىتىندا اۋقىمدى ءارى جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر. اكادەميا ەلىمىزدىڭ ستراتەگيالىق دامۋىنا قولداۋ كورسەتەتىن نەگىزگى زياتكەرلىك ورتالىققا اينالۋى قاجەت. ءدال وسى جەردە ەكونوميكانى دامىتۋدىڭ عىلىمي نەگىزدەلگەن بولجامدارى جاسالىپ, الەمدىك يننوۆاتسيالىق ورتالىقتارمەن بەرىك عىلىمي بايلانىستار نىعايتىلۋعا ءتيىس», دەدى ولجاس بەكتەنوۆ.

ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى اقىلبەك كۇرىشباەۆ ەكونوميكاعا عىلىمي ازىرلەمەلەردى ەنگىزۋدى جەدەلدەتۋگە باعىتتالعان شارالاردى ۇسىندى. اكادەميا فورسايتتى جوسپارلاۋدىڭ تۇراقتى قۇرالىنا اينالدىرعانى اتاپ ءوتىلدى: مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, عىلىم مەن بيزنەستىڭ قاتىسۋىمەن 70 وڭىرلىك جانە سالالىق سەسسيالار وتكىزىلدى, 220 پەرسپەكتيۆالىق مىندەتتەر قالىپتاستىرىلدى جانە باعدارلامالىق-نىسانالى قارجىلاندىرۋ ءۇشىن 65 عىلىمي-تەحنيكالىق تاپسىرمالار دايىندالدى. بۇدان باسقا, جاڭا ءتورت دەڭگەيلى تەڭدەستىرىلگەن باسىمدىقتار جۇيەسىنە كوشۋ جانە ونى جوعارى عىلىمي-تەحنيكالىق كوميسسيا الاڭىندا بەكىتىپ الۋ ۇسىنىلدى. بۇل شەشىم ستراتەگيالىق مىندەتتەردى شەشۋگە جانە ىرگەلى عىلىمدى قولداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا قۇرىلعان عىلىم جانە تەحنولوگيالار جونىندەگى وڭىرلىك كەڭەستەردىڭ ماڭىزدىلىعى اتاپ ءوتىلدى, ولار جەرگىلىكتى جەرلەردە عىلىمي-يننوۆاتسيالىق دامۋدى باسقارۋدىڭ پارمەندى تەتىگى بولۋعا ءتيىس.

جاڭا كونستيتۋتسيا تۋرالى جالعان اقپارات تاراتقان ازامات جازالاندى

سالالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلدەرى عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستاردىڭ ءىس جۇزىندەگى ناتيجەلەرى تۋرالى بايانداما جاسادى. ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس ءمينيسترى ەرسايىن ناعاسپاەۆ تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كەشەنى بويىنشا سوڭعى بەس جىلدا سالا كاسىپورىندارى شامامەن 150 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيالاپ, 1,5 مىڭنان استام جوبانى جۇزەگە اسىرعانىن اتاپ ءوتتى. ازىرلەمەلەردى ەنگىزۋ تىكەلەي ەكونوميكالىق تيىمدىلىكتى جانە ونەركاسىپتىك قاۋىپسىزدىكتى ارتتىرۋدى قامتاماسىز ەتەدى.

اگروونەركاسىپ كەشەنى سالاسىندا باعدارلامالىق-نىسانالى قارجىلاندىرۋ جانە وتاندىق ازىرلەمەلەردى ەنگىزۋ ناتيجەلەرى ۇسىنىلدى. ماسەلەن, مەملەكەتتىك تىزىلىمدە ۇلتتىق اگرارلىق عىلىمي-ءبىلىم بەرۋ ورتالىعىنا ەنشىلەس ۇيىمدارى ازىرلەگەن وتاندىق سەلەكتسيانىڭ 743 سورتى مەن گيبريدى تىركەلگەن. ەگىس القاپتارىنىڭ شامامەن 60%-ىنا وتاندىق تۇقىمدار ەگىلەدى. سوڭعى ەكى جىلدا وڭدەۋ سالاسىندا نارىققا وسىمدىك شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ 11 ءتۇرى شىعارىلدى. 

سونداي-اق وڭىرلەردىڭ عىلىمي-يننوۆاتسيالىق ەكوجۇيەنى دامىتۋ جونىندەگى ۇسىنىستارى تىڭدالدى. اقتوبە وبلىسىنىڭ اكىمى اسحات شاحاروۆ جوعارى وقۋ ورىندارىندا زەرتحانالىق بازانى دامىتۋ, يننوۆاتسيالىق تەحنوپاركتە جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ جانە شەتەلدىك عالىمداردى تارتۋ تۋرالى مالىمەتتەردى ۇسىندى. شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى نۇرىمبەت ساقتاعانوۆ سيرەك كەزدەسەتىن جانە اسا ماڭىزدى ماتەريالداردى زەرتتەۋدى دامىتۋ, تەحنولوگيالار ترانسفەرتىن كەڭەيتۋ جانە Horizon Europe اياسىنداعى جوبانى قوسا العاندا, حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق جونىندەگى جوسپارلاردى تانىستىردى.

مىڭجىلدىق تاريحتىڭ ساباقتاستىعى – جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى ايقىنداپ بەرگەن باعدار

سونىمەن قاتار فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اتوم ەنەرگەتيكاسى قاۋىپسىزدىگى, باسقارىلاتىن تەرمويادرولىق سينتەز, راديوەكولوگيا جانە رادياتسيالىق تەحنولوگيالار سالاسى بويىنشا پروفەسسور ەرلان باتىربەكوۆ, فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اسقار جۇمادىلداەۆ پىكىر ءبىلدىردى. 2025 جىلعى جەلتوقساندا ۇكىمەت بەكىتكەن عىلىمدى شوعىرلاندىرۋ اۋماقتارىن قۇرۋدىڭ جانە دامىتۋ تۇجىرىمداماسى عىلىمي الەۋەتتى شوعىرلاندىرۋعا, وزىق تەحنولوگيالاردى جەدەل ەنگىزۋگە جانە عىلىمي كادرلاردى دايارلاۋعا جاعداي جاسايتىنى اتاپ ءوتىلدى. كرەمني سالاسىن دامىتۋ ماسەلەلەرىنە, سونىڭ ىشىندە كرەمنيدى زەرتتەۋ سالاسىنداعى ىرگەلى زەرتتەۋلەرگە جانە ەلىمىزدىڭ تەحنولوگيالىق دامۋى ءۇشىن ماڭىزدىلىعىن كورسەتە وتىرىپ, بەيىندى زاۋىتتار سالۋعا نازار اۋدارىلدى.

جيىن قورىتىندىسى بويىنشا بىرقاتار تاپسىرما بەرىلدى.

• عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى سالالىق مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرلەسىپ 2026 جىلعى 1 ناۋرىزعا دەيىن عىلىم اكادەمياسىنىڭ عىلىمي تەحنولوگيالىق دامۋدىڭ باسىمدىقتارىن ايقىنداۋدىڭ جاڭا مودەلىن قالىپتاستىرۋ جونىندەگى ۇسىنىستارىن قاراسىن.
• سالالىق مەملەكەتتىك ورگاندار 2026 جىلعى 1 ناۋرىزعا دەيىن سالالاردىڭ تەحنولوگيالىق جانە وندىرىستىك مىندەتتەرىن شەشۋ مەن قولدانبالى عىلىمي ازىرلەمەلەردى ەنگىزۋ جونىندەگى جول كارتالارىن بەكىتسىن.
• ءوڭىر اكىمدەرى وڭىرلىك عىلىمي-تەحنولوگيالىق كەڭەستەرگە جەكە باسشىلىق جاساپ, قالىپتاستىرسىن. ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىمەن بىرلەسىپ, 2026 جىلعى 1 ساۋىرگە دەيىن وڭىرلىك ماماندانۋ جانە فورسايتتىق زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرىن ەسكەرە وتىرىپ, عىلىمي-تەحنيكالىق تاپسىرمالاردى بەكىتسىن. 
• ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى 2026 جىلعى 1 ساۋىرگە دەيىن عىلىمي-تەحنولوگيالىق فورسايت ورتالىعىن قۇرۋدى جانە ءتيىستى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋدى قامتاماسىز ەتسىن.
• سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگى جاساندى ينتەللەكت جانە تسيفرلىق دامۋ, عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىكتەرىمەن بىرلەسىپ, 2026 جىلعى 1 مامىرعا دەيىن سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ ءۇشىن جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارىن دامىتۋ جونىندەگى جوبانى ىسكە قوسۋدى قامتاماسىز ەتسىن.  ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىمەن بىرلەسىپ, 2026 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن قازاقستاننىڭ سۋ-ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستارىنىڭ كارتاسىن دايىنداسىن.