سەنات توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆ «ۇلتتىق مۇددە» ديالوگ الاڭىندا «ساياسي جاڭعىرۋ: ادىلەتتى قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسيالىق مودەلى» تاقىرىبىندا وتكەن وتىرىس قاتىسۋشىلارىنا ءىلتيپات ءبىلدىرىپ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان اۋقىمدى كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر مەملەكەتتىلىكتى دامىتۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنە ءوتۋ ءۇشىن جاسالعان قادام ءارى قوعامنىڭ ساياسي جۇيەنى جاڭارتۋعا قاتىستى سۇرانىسىنا بەرىلگەن جاۋاپ ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق ول بۇل بەلگىلى ءبىر سالالارداعى وزگەرىستەر ەمەس, مەملەكەتتىك مودەلدىڭ مازمۇنى مەن جۇمىس ىستەۋ قاعيداتتارىن تۇبەگەيلى قايتا قاراۋ ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى.
«پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ جۋىردا وتكەن وتىرىسىندا اۋقىمدى كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار تۋرالى ايتتى. مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىسىنىڭ جاڭا كەزەڭى باستالاتىنىن جەتكىزدى. بۇل – ساياسي جۇيەمىزگە تۇزەتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ دەگەن ءسوز ەمەس. شىن مانىندە, بۇل الەمدەگى قازىرگى سىن-قاتەرلەرگە بەيىمدەلۋ ارقىلى تۇبەگەيلى جاڭعىرۋعا قادام باسۋ ەكەنى انىق. سوندىقتان وسىنداي ماڭىزدى ساتتە بىرلىگىمىزدى بەكەمدەپ, مەملەكەت باسشىسى ۇسىنعان وزگەرىستەردى جۇزەگە اسىرۋدا جۇدىرىقتاي جۇمىلۋ ايرىقشا مانگە يە», دەدى م.اشىمباەۆ.
پالاتا سپيكەرى ەلىمىزدە جۇرگىزىلىپ جاتقان كونستيتۋتسيالىق رەفورما كەشەندى ءارى جۇيەلى سيپاتقا يە ەكەنىن ايتتى. الداعى وزگەرىستەر پارلامەنتتىك رەفورمالار اياسىنان شىعىپ, اتا زاڭىمىزدى تۇتاستاي قامتىپ وتىر. ونىڭ ايتۋىنشا, قازىردىڭ وزىندە كونستيتۋتسيانىڭ 80-گە جۋىق نورماسىنا وزگەرىس ەنەتىنى بەلگىلى بولدى. بۇل باستى قۇقىقتىق قۇجاتىمىزدىڭ 84 پايىزىن قۇرايدى. م.اشىمباەۆ رەفورمانىڭ ماڭىزدى باعىتى ەلىمىزدىڭ جوعارعى زاڭ شىعارۋشى ورگانىنىڭ وكىلەتتىكتەرىن كەڭەيتۋ مەن ءرولىن كۇشەيتۋدى كوزدەيتىنىن دە اتاپ ءوتتى. سونداي-اق زاڭنامالىق ۇدەرىستى وڭتايلاندىرۋ, دەپۋتاتتاردىڭ دەربەستىگىن ارتتىرۋ, پارتيالىق جۇيەنى دامىتۋ مەن ساياسي باسەكەلەستىكتى كۇشەيتۋ باعىتىنا دا باسا ءمان بەرىلىپ وتىرعانىنا توقتالدى.
سەنات توراعاسى رەفورما اياسىندا مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى كەلىسىم مەن ديالوگ ينستيتۋتى رەتىندە حالىق كەڭەسىن قۇرۋ تۋرالى مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇسىنىسىنا دا توقتالدى. سونداي-اق اتالعان الاڭدا يدەولوگيا, قۇندىلىقتار مەن ۇلتتىق بىرلىك ماسەلەلەرى تالقىلاناتىنى, كەڭەسكە زاڭ شىعارۋعا باستاماشى بولۋ قۇقىعىن بەرۋ ونى مازمۇندى ينستيتۋتقا اينالدىراتىنى ءسوز بولدى. ۇسىنىلعان وزگەرىستەردىڭ قاتارىندا ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمىن ەنگىزۋ مەن كونستيتۋتسيانىڭ پرەامبۋلاسىن جاڭارتۋ تۋرالى باستامالار دا بار. سول ارقىلى مەملەكەتتىلىكتىڭ تاريحي ساباقتاستىعىن كورسەتىپ, ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋدى ەڭ جوعارى ماقسات رەتىندە بەلگىلەۋ كوزدەلىپ وتىر.
«ەلىمىز ۇلتتىق جاڭعىرۋ كەزەڭىنە قادام باسىپ جاتىر. وسى تاريحي ساتتە زيالى قاۋىم وكىلدەرى مەن قوعامدىق پىكىر كوشباسشىلارى ەرەكشە ءرول اتقارادى. قازىرگى تاڭدا مەملەكەت باسشىسى ۇسىنعان اۋقىمدى وزگەرىستەردىڭ ءمانىن قوعامعا دۇرىس جەتكىزۋ اسا ماڭىزدى. قازىرگىدەي جاۋاپتى كەزەڭدە ۇلتتىق بىرلىكتى ودان ءارى بەكەمدەۋ وتە وزەكتى. قوعامدى ورتاق مۇددەگە جۇمىلدىرۋ ىسىندە دە سىزدەرگە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەدى. ساياسي جاڭعىرۋدىڭ تۇپكى ماقساتى – مەملەكەتتىلىك پەن تاۋەلسىزدىكتى نىعايتۋ. بۇل – ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋ جولىنداعى جاڭا كونستيتۋتسيالىق مودەلگە كوشۋ كەزەڭى. الداعى ۋاقىتتا كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردى تابىستى ىسكە اسىرۋعا زيالى قاۋىم مەن ساراپشىلار قوعامداستىعى بەلسەندى ۇلەس قوسادى دەپ سەنەمىن», دەدى م.اشىمباەۆ.
وتىرىسقا قاتىسقان جازۋشى, قوعام قايراتكەرى قويشىعارا سالعارا ۇلى قازاق ءتىلىنىڭ ماسەلەسىنە توقتالسا, «قازاق گازەتتەرى» سەرىكتەستىگىنىڭ باس ديرەكتورى ديحان قامزابەك ۇلى قوعامنىڭ جاڭارۋعا دەگەن ۇمتىلىسى مەملەكەتشىلدىك مۇددەمەن ۇيلەسكەندە زور ناتيجە بەرەتىنىن ايتتى.
«بۇگىنگى ادىلەتتىلىك قاعيداتىن وسى ايادا قاراۋعا بولادى. كونستيتۋتسيالىق رەفورما – سونىڭ جۇزەگە اسۋ ۇدەرىسى. بۇگىن سانا مەن ەلدىك مۇددەگە قاتىستى ءبىراز ورايلى وي ايتىلدى. راس, وزگەرىس – دامۋ بەلگىسى. تاۋەلسىزدىك ەلەڭ-الاڭى 90-جىلدارداعى جاعداي مەن وتىز جىل اراداعى تانىم-تۇسىنىكتى سالىستىرۋعا كەلمەيدى. ساياساتتانۋ, قوعامتانۋ تۇرعىسىنان دا كەيبىر ۇدەرىستىڭ جىلدامدىعى مەن وقىس سيپاتىن بايىپتاۋ وڭايعا تۇسپەيدى. قانشاما تەرمينولوگيا, تالاپ جاڭاردى.
مىنە, سوندىقتان دا اتا زاڭعا قايتا ورالۋ جانە جاڭا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ – ماڭىزدى ەلدىك ءىس. سىناۋ ءۇشىن سىناۋ – دايەكسىز نارسە. كوميسسيا قۇرامىندا ءجۇرىپ بايقاعانىمىز: بىلىكتى زاڭگەرلەر, مەملەكەتشىل قايراتكەرلەر, ءتۇرلى سالانىڭ تاجىريبەلى ماماندارى كونستيتۋتسيانىڭ ءار بابىن تەرەڭ بايىپتاپ, زامانا مەن ادىلەتتى ارقاۋ ەتكەن مەملەكەت ءۇنى, ۇستانىمى, پاراساتى, قاعيداتى تۇرعىسىنان ساراپتاپ جاتقانى اقيقات.
ءبىز اقپارات, ءبىلىم, مادەنيەت مامانى بولعاندىقتان, جاڭا اتا زاڭدا وركەنيەت پەن ۇلت قۇندىلىعى, عىلىم مەن يننوۆاتسيا قاعيداتى, رۋحاني سالاماتتىلىق ءجونى زاڭدىق تۇجىرىم رەتىندە ەنگەلى جاتقانىن ايتۋدى پارىز سانايمىن. سونداي-اق بۇرىن ەسكەرىلمەگەن ۇلى دالا مەملەكەتتىلىگىنىڭ تاريحى مەن تاجىريبەسى, ەگەمەندىكتى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن قاعيداتتار دا قامتىلدى», دەدى د.قامزابەك ۇلى.
ال نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى جوعارى مەملەكەتتىك ساياسات مەكتەبىنىڭ دوتسەنتى, PhD, سەنات جانىنداعى ساراپشىلار كلۋبىنىڭ مۇشەسى سەرىك ورازعاليەۆ وتىرىستا مەريتوكراتيا قاعيداتىنا توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, مەريتوكراتيا ۇعىمى ءجيى ايتىلىپ, ول مەملەكەتتىك قىزمەتتى دامىتۋعا ارنالعان ستراتەگيالىق قۇجاتتاردا كاسىبيلىك, بىلىكتىلىك, ادالدىق مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ ماڭىزدى باعىتى رەتىندە كورسەتىلگەنىمەن, كونستيتۋتسيادا بەكىتىلمەگەن. ول ستراتەگيالىق قۇجاتتار مەن سالالىق زاڭدار دەڭگەيىندە بار, بىراق كونستيتۋتسيالىق نورما رەتىندە ورنىقپاعان.
«بۇل – ماڭىزدى ماسەلە, سەبەبى حالىقارالىق سالىستىرمالى زەرتتەۋلەر كورسەتكەندەي, مەريتكە نەگىزدەلگەن مەملەكەتتىك قىزمەت جۇيەلەرى كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە قورعالماعان جاعدايدا, ولار ساياسي تسيكلدەر بارىسىندا السىرەيدى, ال كەيدە تولىقتاي فورمالدىلىققا اينالادى. باسقاشا ايتقاندا, مەريتوكراتيا باسقارۋشىلىق ۇستانىم رەتىندە عانا ەمەس, قۇقىقتىق تۇرعىدا دا تۇراقتى ينستيتۋتسيونالدىق نەگىزگە يە بولۋعا ءتيىس. مۇنداي قادام بيلىك تارماقتارىنىڭ قۇرىلىمىن وزگەرتپەيدى. الايدا ول مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ ساپاسىنا قاتىستى بارشاعا ورتاق, مىندەتتى, ۇزاقمەرزىمدى ستاندارتتى بەلگىلەيدى. ۇلتتىق مۇددە تۇرعىسىنان العاندا, مەريتوكراتيانى كونستيتۋتسيادا بەكىتۋ مەملەكەتتىك باسقارۋدا ساباقتاستىقتى, كاسىبيلىكتى, ينستيتۋتسيونالدىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان شەشىم بولار ەدى. بۇل ءتاسىل ءتيىمدى باسقارۋدى ۋاقىتشا ساياسي تاڭداۋ ەمەس, مەملەكەتتىڭ تىكەلەي كونستيتۋتسيالىق مىندەتى رەتىندە بەكىتەدى», دەدى س.ورازعاليەۆ.
پارلامەنتاريزم ينستيتۋتىنىڭ ورتالىق باسشىسى, PhD, تالداۋ مەكتەبىنىڭ تۇلەگى شولپان سايموۆا ساياسي جاڭعىرۋ تسيفرلىق ترانسفورماتسيامەن تىعىز بايلانىستى دەگەن پىكىر ءبىلدىردى. ويتكەنى كەيىنگى جىلدارى جاساندى ينتەللەكت پەن تسيفرلاندىرۋ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ بىرىنە اينالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە تسيفرلىق تەحنولوگيالار قوسالقى قۇرال ەمەس, باسقارۋدىڭ جۇيەقۇراۋشى فاكتورى رەتىندە قالىپتاسىپ وتىر. مەملەكەتتىك قىزمەتتەر, الەۋمەتتىك قولداۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم سالالارى بىرتىندەپ ونلاين فورماتقا كوشىپ جاتىر. الايدا تسيفرلاندىرۋ داۋىرىندە, اسىرەسە ونلاين ورتادا ادامنىڭ قۇقىقتىق قورعالۋ دەڭگەيى بىرقاتار ەلەۋلى سىن قاتەرلەرگە تاپ بولىپ وتىر.
«وسى ورايدا تسيفرلىق ورتادا دا ادامنىڭ جەكە ءومىرى مەن دەربەس دەرەكتەرى كونستيتۋتسيامەن بىردەي دەڭگەيدە قورعالۋعا ءتيىس. ول ءۇشىن كونستيتۋتسيانىڭ 18-بابىن قازىرگى تسيفرلىق شىندىققا ساي كەڭىنەن ءتۇسىندىرىپ, قولدانۋ قاجەت. ەكىنشىدەن, ينتەرنەتكە قولجەتىمدىلىكتى جاي تەحنيكالىق مۇمكىندىك ەمەس, ازاماتتاردىڭ تەڭ قۇقىقتارىن ىسكە اسىرۋدىڭ نەگىزگى شارتى رەتىندە قاراۋىمىز كەرەك. ۇشىنشىدەن, تسيفرلىق كەڭىستىككە قولجەتىمدىلىكتى ارتتىرا وتىرىپ, ازاماتتاردىڭ دەربەس دەرەكتەرى مەن تسيفرلىق قاۋىپسىزدىگىن قورعاۋ مەملەكەتتىڭ اجىراماس كونستيتۋتسيالىق مىندەتى رەتىندە قاتار جۇرگىزىلۋگە ءتيىس», دەدى سپيكەر.
«ەل تاريحى» عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ەرلان سايلاۋباي اتا زاڭنىڭ تاريحي دامۋ كەزەڭدەرىن ايتىپ بەردى.
«1993 جىلى قابىلدانعان كونستيتۋتسيا «قازاق كسر مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى» دەكلاراتسيا مەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭىن قابىلداۋدان باستالعان تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىسى ۇدەرىسىن ناقتىلادى. ءبىرىنشى دەموكراتيالىق كونستيتۋتسيانىڭ قابىلدانۋى ەلىمىز ءۇشىن تاريحي جانە اۋقىمدى وقيعا بولدى. 1993 جىلعى كونستيتۋتسيا شىن مانىندە دەموكراتيالىق قۇندىلىقتاردى قوعامدىق ساناعا ءسىڭدىرۋ, ودان ءارى دامىتۋ, مەملەكەتتىلىكتى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن نەگىز قۇردى. ال 1995 جىلعى 30 تامىزداعى بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋمدا ماقۇلدانعان ەلىمىزدىڭ قولدانىستاعى كونستيتۋتسياسى مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ دامۋىنىڭ كەزەكتى كەزەڭى رەتىندە تاريحقا ەنبەك», دەدى ە.سايلاۋباي.
«ۇلتتىق مۇددە» ديالوگ الاڭىندا وزگە دە ساراپشىلار پىكىرلەرىن ءبىلدىردى.
