بۇل اۋرۋعا شالدىققاندار كىتاپتى ەشقاشان ءوز اقشاسىنا ساتىپ المايدى, ياكي سۇراپ اۋرە بولمايدى. قوينىنا قىسا كەتىپ, بىلدىرمەي ۇرلاپ الادى. بۇل اۋرۋدىڭ ەرەكشەلىگى دە سول, ەشقانداي جولمەن جازىلمايدى, سۇيەككە سىڭگەن ادەت دەرسىز. الەمدەگى ايدىك كىتاپ ۇرلاعىشتاردىڭ اككىسى ستيۆەن بلۋمبەرگ بولىپتى. ول 300 كىتاپحانادان 20 مىڭنان استام ءتاۋىر كىتاپتى جىمقىرعان. وسى ءبىر ماقساتقا جەتەر جولدا ستيۆەن كىتاپحاناعا جەلدەتۋ جۇيەسى نەمەسە ءليفتى شاحتاسى ارقىلى كىرگەن كورىنەدى. ەندى كىتاپ ۇرلاۋدى ونەر دەمەي كورىڭىز. ايتپاقشى, قادىر مىرزا ءالى دە وسى كىتاپۇرلاعىشتاردان ارقاشان ساقتانىپ جۇرگەن. اقىننىڭ اڭىزعا بەرگىسىز باي كىتاپحاناسى بولعانى ءمالىم. بىردە وعان: «قادىر اعا, شىنىڭىزدى ايتىڭىزشى, سىزگە الماتىدا تۇرعان ۇناي ما, الدە ورال جاقسى ما؟» دەپ سۇراق قويىلىپتى.
– مويا رودينا تام, گدە مويا بيبليوتەكا, – دەگەن ەكەن قادىر اقىن ويلانباستان. «مەنىڭ كىتاپحانام قايدا بولسا, وتانىم سوندا» دەيتىن اتاقتى ەرازم روتتەردامسكيدىڭ ءسوزى بۇل. جيعان جاقسى كىتابىن بار بايلىعىنا بالايتىن تاۋ-تۇلعا ۇيىنە كەلگەن زامانداستارىن شىعارىپ سالىپ تۇرىپ, مىندەتتى تۇردە قۇشاقتاپ, كەۋدە ءتۇيىستىرىپ قوشتاسادى ەكەن. بۇل قۇشاقتاسۋدىڭ تۇپكى ماقساتى – سورەدەگى ءبىر كىتابى قوناقتىڭ قويىن-قالتاسىندا كەتكەن جوق پا دەگەن كۇدىك. «ۇرىنى» ۇستاۋدىڭ ناعىز شەبەرى قادىر اقىن بولعان با دەرسىز.
...ءبارى جاراسادى
سوناۋ 1906 جىلدىڭ كۇزىندە ورىستىڭ ۇلى جازۋشىسى لەۆ تولستوي ايگىلى نوبەل سىيلىعىنان باس تارتىپتى. ونىمەن قويماي «الدەقانداي كەروسين ساتۋشى نوبەل سىيلىعىن ۇسىنادى, بۇل قالاي بولدى؟» دەپ كەلەمەج قىلىپتى. الەم ادەبيەتىندەگى ءنومىرى ءبىرىنشى سىيلىقتى دا مەنسىنبەۋگە بولا ما دەرسىز. ايتسە دە تولستويعا ءبارى جاراسادى...
1906 جىلى رەسەي اكادەمياسى تولستويدى نوبەل سىيلىعىنا ۇسىنىپ, ستوكگولمگە حات جىبەرەدى. سوندا لەۆ نيكولاەۆيچ بۇل «ىڭعايسىزدىقتىڭ» الدىن الۋ ماقساتىندا شىعارمالارىن فين تىلىنە اۋداراتىن جاقىن دوسى – ارۆيد يارنافەلدكە قولقا سالىپتى. ودان شۆەتسياداعى تانىستارى ارقىلى سىيلىقتى وزىنە بەرمەۋىن سۇراۋدى وتىنەدى. سىيلىق بەرىلگەن جاعدايدا باس تارتۋدىڭ ىڭعايسىز بولاتىنىن دا ايتادى. ال يارنافەلد بۇل ءوتىنىشتى ورىنداپ, 1906 جىلعى نوبەل سىيلىعى يتاليان اقىنى دجوزۋە كاددۋچيگە بۇيىرادى.
«1901 جىلى ەندى عانا بەرىلىپ جاتقان, ءالى اينالاسىندا داۋ باستالىپ ۇلگەرمەگەن سىيلىق جايىندا «قاريانىڭ» قۇلاعدار بولۋى دا كۇماندى جاعداي. شۆەتسيا حاتشىسى كارل ۆيرسەن تولستويدىڭ ولمەيتىن شىعارمالار تۋدىرعانىن مويىنداي وتىرىپ, ونىڭ سىيلىقتى يەلەنۋىنە مۇلدەم قارسى بولعانى» تۋرالى جازادى حۋسان ەرماتوۆ ءوزىنىڭ «نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارى» اتتى كىتابىندا.
تولستوي اقساقال الەمدەگى ەڭ « ۇلىق» سىيلىقتان سانالى تۇردە باس تارتقان سوڭ ادەبي ورتا قىزۋ تالقىعا سالىپ, بۇل كۇتپەگەن شەشىمنىڭ جىرى بىرازعا دەيىن باسىلمادى. وقىرمان حاتتارى دا لەك-لەگىمەن اعىلدى. ءبارى دە جازۋشىنى نوبەلگە لايىق كورەتىندەرىن جەتكىزەدى. وسىنداي حاتتار اعىمىنان سوڭ لەۆ تولستوي: «قادىرلى دە قۇرمەتتى, باۋىرلار! نوبەل سىيلىعى ماعان بەرىلمەگەنىنە قۋانىشتىمىن. بۇل بىرىنشىدەن, ز ۇلىمدىق كەلتىرۋى مۇمكىن بولعان اقشالاردى سارپ ەتەتىندەي اۋىر جۇمىستان بوساتتى, ەكىنشىدەن, مۇلدە بەيتانىس, بىراق وتە قادىرلى وسىنشاما ادامداردان جىلى لەبىزدى حاتتار الۋ – مەن ءۇشىن ۇلكەن مارتەبە!» دەپ حات جازادى.
وسى ورايدا ەسكە سالايىق, نوبەل سىيلىعىنىڭ تاريحىندا كلاسسيك جازۋشىنىڭ بۇل قادامىن ودان كەيىن تاعى سەگىز اۆتور قايتالاعان.
قورىقشىعا قىزىعۋ
جازۋشىنىڭ قولىنان جاقسى جازۋدان باسقا نە كەلەدى دەيمىز عوي. دەسەك تە كوركەم ادەبيەتتەن بولەك الەمدە دە تالانتتى اۆتورلار بار. بۇعان ءوز ادەبيەتىمىزدە دە, الەمدە دە مىسال كوپ.
1985 جىلى «جالىن» باسپاسى شىعارعان ء«سوزستان» جيناعىندا كوپتەگەن قالامگەرگە ساۋالناما سۇراقتارى قويىلىپتى. سوندا «كەنەتتەن قولىڭىزدان جازۋ كەلمەي قالسا, قانداي كاسىپتىڭ قۇلاعىن ۇستار ەدىڭىز؟» دەگەن قىزىق سۇراققا جازۋشى قاجىعالي مۇحانبەتقاليەۆ: «ادام اياعى باسپاعان قالىڭ توعايلاردىڭ بىرىندەگى جالعىز ءۇي قورىقشىنىڭ كومەكشىسى بولىپ كەتەر ەدىم. قورىقشى بولۋ – بالا كۇننەن بەرگى ارمانىم» دەگەن ەكەن.
قاسيەتتى قالام
شىعارماشىلىق ادامىنىڭ جان دۇنيەسىندە, مي قىرتىستارىندا نە بولىپ جاتقانىن ءبىلۋ استە مۇمكىن ەمەس. بولمىسى بولەك جانداردىڭ ءار نارسەگە كوزقاراسى دا ەرەك بولسا كەرەك.
كوپ وقىرماننىڭ سۇيىكتى جازۋشىسى تىنىمباي نۇرماعامبەتوۆ ۇيرەنگەن اۆتوقالامىن سىنعانشا قولىنان تاستاماي, ءىشىن عانا اۋىستىرىپ وتىرادى ەكەن. «مەن تەك اۆتوقالاممەن جازامىن. جازۋدى باستاعالى بەرى اۆتوقالامىمدى ەكى-اق رەت, اسىپ كەتسە, ءۇش رەت اۋىستىرىپپىن. قىرىق جىلعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە ۇستاعانىم – ءۇش-اق قالام. سەنسەڭىز دە, سەنبەسەڭىز دە وسى. ىرىم. سەنىم», دەيدى ءوزى.
ال شەرحان مۇرتازا كادىمگى كوپ ادام قولداناتىن قالاممەن جازعان. ءتۇنى بويى قولمەن جازا وتىرىپ, ءبىر جازعانىن ەش وزگەرتۋسىز ماشينكاعا جىبەرۋگە تىرىسقان.
پاريجدە كوشەسى بار...
قايبىر جىلى پاريجگە جولىمىز تۇسكەندە ارنايى «ۆيكتور گيۋگو داڭعىلىن» ىزدەدىك. جازۋشى جۇرگەن جولمەن ءىز باسقىمىز كەلدى. گيۋگو داۋىرىنەن قالعان قابىرعالاردى ۇستاعىمىز كەلدى.
ول ءومىرىنىڭ كەيىنگى جىلدارىندا پاريج كوشەلەرىنىڭ بىرىندەگى جەكەجايدا تۇردى. بۇل كوشە جازۋشىنىڭ كوزىنىڭ تىرىسىندە-اق حالىق اراسىندا «ۆيكتور گيۋگو داڭعىلى» دەگەن مارتەبەگە يە بولعان. ماسەلەن, ۆيكتور گيۋگو حاتتارىنداعى مەكەنجايعا تەك «مەسە ۆيكتور گيۋگونىڭ پاريجدەگى داڭعىلىنان» دەپ جازادى ەكەن. كوشەنىڭ رەسمي اتاۋى اتالمايدى. باستىسى, گيۋگونىڭ ەسىمى بار.
