سۋرەتتى تۇسىرگەن – اۆتور
وسى سوزگە بايلانىستى ارەكەت تە جوققا ءتان. ءۇيدىڭ, قورانىڭ ىقتىعىندا كۇنەستەپ وتىرۋعا كىمنىڭ ۋاقىتى بار دەيسىز؟ ۋاقىتى بولسا دا شۋاق پەن مەيىرىمگە ءزارۋ ەمەس سياقتى بۇگىنگى ادامزات. كۇنەستەپ, «اتا-اناداي ەلجىرەپ» وتىراتىن ۋاقىتتى اتالارىمىز بۋىپ-ءتۇيىپ وزدەرىمەن بىرگە الىپ كەتكەندەي. بۇگىنگىلەر بۇلاي توپتانا قالسا دا كۇنشۋاقتاپ وتىرۋعا بەيىل مە دەگەن سۇراق تۋادى. ويتسە دە ءجون سۇراسا ما, بىلمەيمىن. ءوزدى ءوزى تەلەفونعا تەلمىرىپ كەتەدى-اۋ.
ال مىنا قالالىق قۇستاردى كۇننىڭ كوزىنە ۇيمەلەتىپ قويعان, ابايشا ايتقاندا «باسقان جەرى سىقىرلاپ كەلىپ قالعان» اياز. «سوقىر, مىلقاۋ, ءتىرى جاندى تانىمايتىن» ۇسكىرىك كەۋدەسىندە جانى باردىڭ ۇسەتىنىن نە قىلسىن؟ قارىپ بارادى. قالالىق كەپتەرلەر ىقتاسىندا كۇنەستەپ, ءبىر-بىرىنە تىعىلماعاندا قايتسىن؟ مۇندايدا كەۋدەسى لۇپىلدەگەن تىرشىلىك يەسىنە جانى ولجا. قۇس ەكەش قۇستىڭ ءوزى وسىلاي ءبىر-بىرىنە تىعىلادى. ءتۋابىتتى تۇيسىگىنەن. كۇنەستەپ, ءبىر-بىرىنە تىعىلىپ وتىرسا توڭبايدى. ءبىر عاجابى, ءبىر-بىرىنە تىعىلعان سايىن جاراتىلىس يەسىنىڭ مەيىرىمى ويانادى. سىرتتاعى ايازدان قورعانۋعا دا اۋەلى ىشتەي تابىسپاق كەرەك. قۇس ەكەش قۇستىڭ ءوزى وسىلاي ءبىر-ءبىرىن باۋىرعا باسىپ جاتقاندا, قارعا تامىرلى قازاق نەگە قاراپ قالسىن؟ ويلانۋعا تۇرارلىق. قازاقتىڭ جانى – انا ءتىلى ەمەس پە؟ انا ءتىلى دەگەن ءسوز ەمەس پە؟ ءسوزى ولگەن جۇرتتىڭ ءوزى ولەدى. جوعارىدا ايتقان سوزدەر ۇمىتىلا باستاسا, قاۋىرسىندارى بىرتىندەپ ج ۇلىنعان قۇستاي قاناتسىز قالماي ما دەگەندەي وي تۋادى. قۇستار جان ساقتاۋ ماقساتىندا وسىلاي توپتانىپ ارەكەت ەتسە, ادامدار قۇندىلىقتارى مەن قاسيەتتەرى, ونى ساقتايتىن ءتىلى مەن ادەبيەتىنە بولا ءومىر سۇرەدى. ءبۇتىن ءبىر ۇلتتىڭ قاسيەتى «اتا-اناداي ەلجىرەگەن» جالعىز اۋىز سوزدە تۇرۋى مۇمكىن.
«دەم الىسى – ۇسكىرىك, اياز بەن قار, كارى قۇداڭ – قىس كەلىپ, الەك سالدى» دەگەندە قىس سۋرەتىمەن بىرگە قازاق ءومىرى قىلاڭ بەرمەي مە؟ كەشە ەلدىڭ كوبى كۇن اياز دەپ قويادى, شىن مانىندە اياز ءوز الدىنا, جەل قارىعان ۇسكىرىك ەدى. سىقىرلاعان ايازدى جەل كوتەرگەندە, ۇسكىرىككە اينالادى. ەپتەگەن جەل تۇرسا جەتكىلىكتى, شىڭىلتىر ايازدىڭ ءوزى ۇسكىرىپ شىعا كەلەدى. «دەم الىسى – ۇسكىرىك» دەپ قالاي ءدال سۋرەتتەگەن اباي؟ ال تىنىق كۇنى ساقىلداعان سارى اياز ەپتەپ بەتتەن شىمشيدى دا قويادى. بۋىرقانىپ جۇمىس ىستەگەن كىسىگە بىلىنبەيدى دە. ارينە, تۇرعان ادام جىلى كۇنى دە توڭىپ قالادى.
قازاق كارى قۇداسى كەلگەندە ابىگەرگە تۇسەرىن ايقىندايدى اقىن. سارى سۇيەك قۇدا دەپ تە اتايتىن. «قۇدا مىڭجىلدىق» دەگەنىنە قاراعاندا, سۇيەك الىپ, سۇيەك بەرىستى مە, بۇزۋعا بولمايتىن مىڭجىلدىق سەرت سول. التى ايدا ءبىر سوعاتىن, سوعىپ قانا كەتپەي, التى اي جاتىپ السا دا بايەك بولىپ كۇتۋگە تۋرا كەلەتىن كارى قۇدانى قۇر اتتاندىرۋ تاعى جوق. اباي «قىس» سوڭىندا «قۇر جىبەر مىنا انتۇرعان كارى شالدى» دەۋشى ەدى عوي. مالدى جۇتاتپاي, قىستىڭ قانجىعاسىن بوس جىبەر دەگەنى ەمەس پە؟ ال كارى قۇداڭ كەلىپ التى اي قىس جاتسا دا, بوس اتتاندىرۋ جوراعا جۇرمەيدى. جورعاسىن باپتاپ, ساۋلىعىن ساقتاپ كۇتىپ قانا قويماي, جەتەكتەتىپ نە ايداتىپ جىبەرۋگە ءتيىس ءۇي يەسى.
ال جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ بولسا, «اياز جەڭگەم» دەپ تەرەزەگە تۇسكەن قىراۋداي ورنەكتەيدى ولەڭىن. قازىرگى زاماناۋي شىنىلارعا قىراۋ قاتپايتىن سياقتى. بۇرىن اۋىلدا ۇيقىدان تۇرا سالا تەرەزەدەگى قىراۋعا كوزىمىز تۇسەتىن. كەشە ايالدامادا جاساندى كىرپىگىنە قىراۋ قاتقانداردى كورگەندە, ايازدىڭ ونەرى سوندا ەسكە ءتۇستى. ايالداماداعى شىنىلاردا جوق ونداي ورنەك پەن سۋرەت.
«بۇرىنعىداي يىعىڭدى كەرمە!» – دەپ,
ءون بويىما ىزعار شىقتى ورمەلەپ:
كەشكە جاقىن جاناي ءوتىپ كورمە دەپ,
بوز قىراۋ تۇر قىز اينەگىن پەردەلەپ...» دەيدى جۇمەكەن اقىن. سول بوز قىراۋ قىز تۇراتىن بولمەنىڭ اينەگىن پەردەلەمەي قالعالى قاشان؟ ەسەسىنە تەلەفون ارقىلى تابىسادى. سۋرەتتەرىن الەۋمەتتىك جەلىدەن اڭدايدى قازىر. اڭگىمە وندا ەمەس. اڭگىمە اقىننىڭ سوزبەن سالعان سۋرەتىندە. سول ۋاقىتتى قاز-قالپىندا بەينەلەپ, سەزىمدەردى دە ولتىرمەي الىپ شىعۋىندا ەمەس پە؟ ابايدىڭ «قىسى» كوشپەلى دالا قازاعىنىڭ ومىرىنەن سىر شەرتسە, جۇمەكەننىڭ «اياز جەڭگەم» ولەڭىنەن وتىرىقشى قازاق اۋىلىنىڭ قاراپايىم ءومىرى بۇرق ەتكەندەي اسەرگە بولەيدى. كەزدەسكەننەن باسقا بايلانىس ءتۇرى جوق, كەشكىلىك قىز بولمەسىنىڭ تەرەزەسىن قاراۋىلداعاننان باسقا امالى قالماعان بوزبالانىڭ سەزىمىن بۇدان اسىرىپ جەتكىزگەندەر بار ما, بىلمەيمىن. وعان اتا-اناسى, اعاسى, تۋعان-تۋىستارى تۇرماق, جەڭگەسى مەن تەرەزەگە قىراۋ سالعان ايازدىڭ ءوزى بوگەت بولسا, دۇنيە نە بولدى؟ اڭسارى ۇدەپ, ارمانى ۇلعايادى, ساعىنىشتىڭ قۇشاعىنا قامالا تۇسەدى جىگىت جانى. ونە بويى ايازدان ءبىر شىمىرلاسا, الگىندەي سەزىمدەر رۋحىن شىڭداي تۇسەرىنە داۋ جوق. باياعىنىڭ اقىندارى سىرشىلداۋ, تىلگە باي, اسەرلىرەك كەلەتىنى سوندىقتان شىعار. قولى جەتەر-جەتپەس, جانى شىعار-شىقپاس... جۇرەگى لۇپىلدەيدى دە جۇرەدى عوي. اياۋلى بەينەسىن الىستان كورىپ شىرامىتىپ قالعانىنىڭ ءوزى قانشاما سەزىمدەرىن قوزعاپ كەتەدى. ونداي بولعان سوڭ ءومىرى دە, قولى جەتكەن ارمانى دا قۇندى.
«اياز-جەڭگەم قوريدى سول قىزدى انىق,
ءوزىم تۇگىل, كوزىمنەن قۇر قىزعانىپ;
كۇيەۋى بار – ۇمىتقان عوي قۇدايدى –
قۇلاعىمدى جازىقسىز
قىزارتقانشا بۇرايدى...» دەپ تاستاي سالادى. نەبارى ءۇش-اق شۋماق ولەڭ ايازدى, قىستى, دالانىڭ قارى مەن مۇزىن, قازاق ومىرىندەگى, قىز الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىك پەن نازىك قارىم-قاتىناستى سيپاتتاي كەلە, اششى شىندىقپەن اياقتالادى. ولەڭدە دراما بار. قىستىڭ قىراۋى مەن قىزدىڭ الەگى ءومىردىڭ بۇراۋىمەن كومكەرىلىپ تۇر.
العان اسەر, جانعان سەزىم ءسوز تۋدىرىپ, وي قوزعايدى. باستىسى, ىشىمىزگە قىراۋ قاتپاسىن. جانىمىز جاۋراعاندا, كۇنەستەگەن كەپتەرلەردەي جىلۋ سىيلاي بىلەيىك ءبىر-بىرىمىزگە. بالكىم ولار دا ساعىناتىن بولار...
