تاتەن كەمپىردىڭ جەتى شەلپەگى

قازىر اۋىلدا ءتورت مىڭعا جۋىق حالىق تۇرادى. ورتا مەكتەپ, بالاباقشا, امبۋلاتوريا جۇمىس ىستەيدى. جىل سايىن مىڭداعان گەكتار جەرگە كۇرىش ەگىلەدى. ءبىر كەزدەرى مەملەكەتكە ميلليون پۇت كۇرىش تاپسىراتىن, جيىرما مىڭعا جۋىق قوي وسىرگەن, تاۋارلى-ءسۇت فەرماسى بولعان ىرگەلى ەلدى مەكەن. قوعالى لەنين وردەندى شوپان رابيعا مەن مەحانيزاتور جاقسىلىق الدامۇراتوۆتار, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى جاڭبىرباي قوجاۋوۆ, اعايىندى لاپيندەر, قوڭىرقوجا قوجىقوۆ, ءسابيرا مايقانوۆا سىندى تۇلعالارمەن ماقتانادى. ءبىز ءسوز ەتكەلى وتىرعان تاتەن كەمپىر جايىندا جازۋعا وتىرعانىمدا كىندىك قانىم تامعان قوعالى ەسىمە ورالا بەردى.

ءبىز ونشاقتى بالا سۇراپىل سوعىس بىتكەن جىلى جەتىجىلدىقتى وسى قوعالىدا بىتىر­دىك. بىرگە وقىعان زۇلقارناي, بالتاگۇل, ءىزباسار, ورىنباسار, قۋانىش, جىلقىباي, توقتاركۇلدەردىڭ ءپاني دۇنيەگە اتتانعانىنا كوپ جىل بولدى. ءالى ەسىمدە, سۇراپىل سوعىستىڭ بىتەر ءتۇرى جوق. ءار ۇيگە حات تاسۋشى سەيىتقاسىم اعا كەلگەن سايىن ۇرەيلەنەتىن كەز. ءبىرى ۇلىنان حات كەلگەنىنە قۋانىپ جاتسا, ەندى ءبىرى «قارا قاعاز» الىپ, قان جۇتاتىن. سوعىستا جۇرگەن ۇلدارىنىڭ جازعان حاتتارىن وقىپ بەرگەن ساتتەگى اتا-انالاردىڭ قۋانىشى ءالى ەسىمنەن كەتپەيدى. اسكەردەگى اعالار شەتىنەن اقىن سياقتى ءار حاتتى ولەڭمەن باستايتىن ەدى-اۋ. ءبىر اعانىڭ حاتى ەسىمدە, سونى قاز-قالپىندا ايتايىن.

«ارناۋلى ارتىق سالەم ق ۇلىنىڭنان,

ون ۇزگەن ومىرتقاڭدى ج ۇلىنىڭنان.

كوكەشىم, مەن كەتكەلى بەلىڭ بوساپ,

قالدىڭ با, قاياۋ ءتۇسىپ تۇعىرىڭنان.

قولىڭا بۇرىن قونعان قۇسىڭ ەدىم,

جىگەرىڭ, ءال-قۋاتىڭ, كۇشىڭ ەدىم.

مىنسەڭ – ات, كيسەڭ – شاپان, كەسسەڭ – پىشاق,

شايناساڭ وتىز مەرۋەرت ءتىسىڭ ەدىم!»

قانداي كەرەمەت ولەڭ! بالا سولداتتىڭ اتا-اناسىنا, ەلگە دەگەن ساعىنىشى جىر جولدارىنا تۇنىپ قالعانداي.

سول جىلدارى تاتەن كەمپىر اۋىلداعى ءبىر ۇيدە جالعىز ءوزى تۇراتىن ەدى. ەكى قىزى قالاعا كۇيەۋگە ءتيىپ كەتكەن. جالعىز ۇلى شاحاننىڭ سوعىسقا اتتانعانىنا تۋرا ءتورت جىلدان اسقان. حات-حابار جوق. بىراق تاتەن كەمپىر « ۇلىم ءتىرى, ەلگە ورالادى» دەپ ءار جۇما سايىن جەتى شەلپەك تاراتاتىن. تاتەن كەمپىردىڭ ۇيىنە كۇيەۋلەرى حابارسىز كەتكەن جەسىرلەر كۇمىسقال, ءشاربان, ءدانىش, ايجامال, ءجاميلا, سودان سوڭ تاعى قاسىندا جۇرگەن سارا اجەي كۇندە جينالادى. اڭگىمەنى تاتەن اجەي باس­تايدى.

«بۇل سوعىس كوپ ۇزاماي بىتەدى. ەرلە­رىڭ امان-ساۋ ورالادى. ەسبەرگەن مەن شايىر­قوجانى حات-حابارسىز كەتكەن ۇلدارى قۋا­نىش­بەك پەن ءشارىپ امان-ساۋ ورالادى دەپ جۇباتىڭىزدار. قايعى جۇتپاسىن, قازاقتىڭ «امان ەردىڭ اتى شىعادى» دەگەنى بار», دەپ تاتەن كەمپىر توگىلتە سويلەگەندە قاسىنداعىلار ۇيىپ تىڭداپ, سىلتىدەي تىنا قالاتىن-دى.

تاتەن كەمپىر قالا ىرگەسىندەگى ماحامبەتوۆ اۋىلىنىڭ تۋماسى بولاتىن. كەزىندە ەسپەنبەت قاجىنىڭ اتا-انالارى قۇدا ءتۇسىپ, وتاۋ قۇرعىزعان. قاجىدان ءبىر ۇل, ەكى قىز ءوربىتتى. قاجى سوناۋ 1934 جىلى مەككەدەن ەكىنشى رەت ورالىپ, دۇنيە سالعان-دى. تاتەن كەمپىر ۇزاق جىل جەسىرلىك تاۋ­قى­مەتىن تارتتى. جالعىز ۇلى شاحان اسكەرگە كەت­­كەنىنە ءتورت جىلدان اسقان. حات-حابار جوق. بى­راق تاتەن كەمپىر « ۇلىم ءتىرى» دەپ جەتى شەلپەك تارا­تۋ­دان جاڭىلعان ەمەس. جەسىر كەلىنشەكتەردى ورتا­عا الىپ, جىگەرلەرىن قايراۋىن دا توقتاتقان جوق.

«جاسىماڭدار. بۇل سابەت نەمىستى جەڭبەي قويمايدى. وسىنى ۇعىڭدار. كوزىن اشقالى تالاي سوعىستى كورگەن حالىق. كۇنى ەرتەڭ نەمىسىڭ تىزە بۇگەدى. مەرەكەلەيتىن كۇن جاقىن», دەپ ءسوزدى نوسەرلەتە تۇسەتىن-ءدى.

تاتەن كەمپىردىڭ ايتقانى ايداي كەلدى. جەڭىس تۋى تىگىلدى. حابارسىز كەتكەن ۇلى شاحان قايۋپوۆ 1946 جىلى ەلگە امان-ساۋ ورالدى.

ءبىر كۇنى شاحان اعا سوعىس كەزىنەن اڭگىمە قوزعادى.

«مەن اسكەردە تۇتقىنعا ءتۇسىپ, بەرليننەن 18 شاقىرىم جەردەگى قاڭىلتىر زاۋىتىندا جۇمىس ىستەدىم. سودان ءبىر تۇندە بەس جىگىت زاۋىت­تان قاشىپ, پولشا جەرىندەگى ءوز سول­دات­تارىمىزعا قوسىلدىق. جول-جونەكەي كور­گەن قيىندىق ۇزاق اڭگىمە. اعاشتىڭ قابى­عىن, قۇرت-قۇمىرسقانى قورەك ەتتىك. تالاي تالىقسىپ قۇلادىم. وسى ساتتە شەلپەك نان­نىڭ ءيسى مۇرنىما كەلىپ, بويىما قۋات بەر­گەندەي بولدى. اللانىڭ قۇدىرەتىنە تاڭىرقا­ماسقا امال جوق», دەيدى شاحان اعامىز.

مايدانگەر شاحان قايۋپوۆتىڭ اناسى تاتەن جيەنقوجاقىزى 1980 جىلى دۇنيە سالدى. ال شاحان اعا 76 جاسىندا باقيعا اتتاندى. جەتى شەلپەك تاراتقىش تاتەن كەمپىر كوپ قىزىق كوردى. ۇلى مايداننان ورالىپ, نەمەرە-شوبەرە ءسۇيىپ, ارمانى ورىندالدى. قازىر قوعالى اۋىلىندا تاتەن كەمپىردىڭ نەمەرەسى (ۇزاق جىل مەكتەپتە ديرەكتور بولعان, اۋىلداعى ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى) سلامبەك قايۋپوۆ تۇرادى. ول كىسى دە اجەسى تاتەن كەمپىر جايىندا نەبىر قىزىقتى اڭگىمەلەر ايتادى.

قايران ءبىزدىڭ اتى اڭىزعا اينالعان انالار! بۇگىنگى باقىتتى كۇنگە سىزدەردىڭ تىلەۋلەرىڭىزبەن, تاتەن كەمپىر سەكىلدى اجەلە­رىمىزدىڭ جەتى شەلپەك تاراتقان نيەتىمەن جەتتىك.

قايىربەك مىرزاحمەت ۇلى,

قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى