اسىرەسە اتا-انانىڭ ەكى جاققا كەتۋى بالالارعا پسيحولوگيالىق تۇرعىدان دا, ماتەريالدىق ءارى مورالدىق جاعىنان دا اۋىر سوققى بولىپ تيەدى. وسىعان بايلانىستى سوت تاجىريبەسىندە اجىراسۋدان كەيىنگى ورتاق م ۇلىكتى ءبولۋ كەزىندە كامەلەتكە تولماعان بالالاردىڭ, ونىڭ ىشىندە مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالاردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋعا ەرەكشە ءمان بەرىلەدى. بۇل – ورىندى ءارى ادىلەتتى ۇستانىم. قانداي جاعداي بولماسىن, اتا-انانىڭ كەلىسپەۋشىلىگى نەمەسە قاتەلىگى ءۇشىن بالالار زارداپ شەكپەۋى ءتيىس. ءاربىر بالا اتا-اناسىنىڭ تەڭ قامقورلىعىن كورىپ, الاڭسىز, قاۋىپسىز ءارى تۇراقتى ءومىر سۇرۋگە لايىق.
الايدا تاجىريبە كورسەتكەندەي, اجىراسقان ەرلى-زايىپتىلاردىڭ بارلىعى بىردەي ماسەلەنى ءوزارا كەلىسىممەن, پاراساتتىلىقپەن شەشە بەرمەيدى. ورتاق بالالارى بولا تۇرا, م ۇلىك پەن اليمەنتكە قاتىستى داۋلاسۋ ءجيى ورىن الىپ, تاراپتار سوتقا جۇگىنۋگە ءماجبۇر بولادى.
بقو-دا ءۇش جىل بويى اليمەنت تولەۋدەن جالتارعان ەر ادام قاماۋعا الىندى
2025 جىلدىڭ العاشقى جارتىجىلدىعىندا قازاقستاندا 21 531 اجىراسۋ تىركەلگەن. ال 2024 جىلدىڭ وسى كەزەڭىندە 40 647, 2023 جىلى 40 227 نەكە بۇزىلعانىن ەسكەرسەك, اجىراسۋ سانىنىڭ ازايعانى بايقالادى. دەگەنمەن ءاربىر اجىراسۋ دەرەگى تولىق ەمەس وتباسىلار سانىن ارتتىرىپ, الەۋمەتتىك قولداۋعا مۇقتاج بالالار قاتارىن كوبەيتەتىنىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. سوندىقتان نەكە بۇزىلعان كەزدە ورتاق م ۇلىكتى ءبولۋدىڭ تەك زاڭدىق ءتارتىبىن عانا ەمەس, ادامي جانە الەۋمەتتىك قۇندىلىقتاردى دا ەسكەرۋ قاجەت. سەبەبى زاڭنىڭ ءوزى سۋديادان ءار ءىستى قاراۋ بارىسىندا زاڭ مەن اردى قاتار باسشىلىققا الۋدى تالاپ ەتەدى.
نەكە بۇزىلعاننان كەيىنگى ورتاق م ۇلىكتى ءبولۋ – وتباسىلىق جانە ازاماتتىق قۇقىقتاعى ەڭ كۇردەلى ءارى داۋلى ينستيتۋتتاردىڭ ءبىرى. بۇل رەتتە كامەلەتكە تولماعان بالالاردىڭ, اسىرەسە مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالاردىڭ مۇددەلەرى ەرەكشە ورىن الادى. ەگەر بۇرىنعى جۇبايلاردىڭ ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار بالالارى بولسا, م ۇلىكتى ءبولۋ بالانىڭ ءومىر ءسۇرۋ جاعدايلارىنا قالاي اسەر ەتەتىنىن جان-جاقتى جانە مۇقيات انىقتاۋ قاجەت. مۇنداي ىستەردى قاراۋ كەزىندە سوتتار بالانى قورعاۋ قاعيداتتارىن باسشىلىققا الىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى راتيفيكاتسيالاعان حالىقارالىق كونۆەنتسيالاردىڭ باسىمدىعىن ەسكەرۋگە مىندەتتى.
ورالدا ناۋقاس بالاسىنا اليمەنت تولەمەگەن ەر ادامنىڭ قارىزى 9 ملن تەڭگەگە جەتتى
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتىق كودەكسىنىڭ 223-بابىنا سايكەس, ەرلى-زايىپتىلاردىڭ نەكە كەزىندە تاپقان مۇلكى ولاردىڭ بىرلەسكەن مەنشىگى بولىپ تابىلادى. ەگەر م ۇلىكتىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگى جۇبايلاردىڭ بىرىنە تيەسىلى ەكەنى نەكە شارتىندا ناقتى كورسەتىلسە, بۇل سوت ءۇشىن شەشىم قابىلداۋدى جەڭىلدەتەرى انىق. الايدا ەلىمىزدە نەكە شارتىن راسىمدەۋ مادەنيەتى ءالى دە كەڭىنەن قالىپتاسپاعاندىقتان, ورتاق م ۇلىكتى ءبولۋ كوبىنە زاڭ نورمالارىنا سۇيەنە وتىرىپ شەشىلەدى.
«نەكە (ەرلى-زايىپتىلىق) جانە وتباسى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى كودەكسىنىڭ 33-بابىنا سايكەس, نەكە كەزىندە الىنعان م ۇلىك, ول كىمنىڭ اتىنا راسىمدەلگەنىنە نەمەسە قاراجاتتى قاي جۇباي سالعانىنا قاراماستان, ەرلى-زايىپتىلاردىڭ بىرلەسكەن مەنشىگى بولادى.
كودەكستىڭ 38-بابىنىڭ 1-تارماعىنا سايكەس, ورتاق م ۇلىكتى ءبولۋ كەزىندە, ەگەر تاراپتاردىڭ كەلىسىمىندە وزگەشە كوزدەلمەسە, جۇبايلاردىڭ ۇلەستەرى تەڭ دەپ تانىلادى. بۇل – وتباسىلىق قۇقىقتاعى نەگىزگى قاعيدات.
الايدا زاڭ تەڭ ۇلەستەر قاعيداتىن مىندەتتى ەرەجە رەتىندە بەكىتپەيدى. كەيبىر جاعدايلاردا م ۇلىكتى اۆتوماتتى تۇردە تەڭ ءبولۋ ادىلەتسىزدىككە اكەلىپ, كامەلەتكە تولماعان بالالاردىڭ قۇقىقتارىن بۇزۋى نەمەسە جۇبايلاردىڭ ءبىرىن ءالسىز الەۋمەتتىك جاعدايدا قالدىرۋى مۇمكىن. وسىنداي ءمان-جايلار بولعان كەزدە زاڭ سوتقا تەڭ ۇلەستەر قاعيداتىنان اۋىتقۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل رەتتە اتاپ وتەتىن ماڭىزدى جايت – ۇلەستەردىڭ تەڭدىگىنەن اۋىتقۋ سوتتىڭ مىندەتى ەمەس, ونىڭ زاڭمەن بەرىلگەن قۇقىعى بولىپ تابىلادى. سوت بۇل قۇقىقتى ءاربىر ءىستىڭ ناقتى ءمان-جايىن, ۇسىنىلعان دالەلدەمەلەردىڭ جەتكىلىكتىلىگى مەن قاتىستىلىعىن باعالاي وتىرىپ جۇزەگە اسىرادى.
كودەكستىڭ 38-بابىنىڭ 2-تارماعىنا سايكەس, ەگەر جۇبايلاردىڭ ءبىرى نەگىزسىز سەبەپتەرمەن تابىس تاپپاسا نەمەسە ورتاق م ۇلىكتى ەكىنشى جۇبايىنىڭ كەلىسىمىنسىز وتباسىنىڭ مۇددەلەرىنە زيان كەلتىرە وتىرىپ جۇمساسا, سونداي-اق كامەلەتكە تولماعان بالالاردىڭ مۇددەلەرى تالاپ ەتسە, سوت ورتاق م ۇلىكتەگى ۇلەستەردىڭ تەڭدىگىن وزگەرتۋگە قۇقىلى. بۇل رەتتە سوت تاراپتاردىڭ ءومىر سالتىنا, اتا-انالىق مىندەتتەردى ورىنداۋىنا, بالالاردى تاربيەلەۋ مەن قامتاماسىز ەتۋگە قوسقان ناقتى ۇلەسىنە قۇقىقتىق باعا بەرۋگە ءتيىس.
سوت تاجىريبەسىنە سۇيەنسەك, م ۇلىكتى ءبولۋ ىستەرىندە سوتتار كوبىنە تەڭ ۇلەستەر قاعيداتىن ساقتايدى. ۇلەستەردىڭ وزگەرتىلۋى تەك ەرەكشە جاعدايلاردا عانا ورىن الادى. بۇل دا سوتتاردىڭ ءاربىر ناقتى ءىس بويىنشا دالەلدەمەلەردى جان-جاقتى زەرتتەپ, تاراپتاردىڭ ۋاجدەرىن قۇقىقتىق تۇرعىدان باعالايتىنىن كورسەتەدى.
كودەكستىڭ 38-بابىندا تەڭ ۇلەستەر قاعيداتىنان اۋىتقۋدىڭ ەكى نەگىزگى نەگىزى كوزدەلگەن: ءبىرىنشىسى – كامەلەتكە تولماعان بالالاردىڭ مۇددەلەرى, ەكىنشىسى – جۇبايلاردىڭ ءبىرىنىڭ ادال ەمەس مىنەز-قۇلقى. وسى نەگىزدەردىڭ بىرەۋى نەمەسە ەكەۋى قاتار انىقتالعان جاعدايدا سوت ۇلەستەردى تەڭ ەمەس تۇردە بەلگىلەۋگە قۇقىلى.
استانادا جەكە سوت ورىنداۋشى اليمەنت تولەمەگەن اكەدەن 196 ملن تەڭگە ءوندىرىپ الدى
بالالاردىڭ اتا-اناسىنىڭ بىرىندە قالۋى, ادەتتە, اناسىنىڭ قاسىندا بولۋى – ءوز الدىنا ورتاق م ۇلىكتى بولۋدە تەڭ ۇلەستەردەن اۆتوماتتى تۇردە اۋىتقۋعا نەگىز بولا المايدى. سەبەبى بالالاردى اسىراۋ ماسەلەسى اليمەنتتىك مىندەتتەمەلەر ارقىلى شەشىلەدى. سوندىقتان سوت ءاربىر ءىستى جەكە قاراستىرىپ, تەك بالانىڭ بىرگە تۇرۋ فاكتىسىنە عانا ەمەس, اتا-انالاردىڭ مىنەز-قۇلقىنا, تابىس تابۋ مۇمكىندىگىنە, بالالار الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن ورىنداۋىنا قۇقىقتىق باعا بەرۋى قاجەت.
الايدا, ەگەر وتباسى كوپ بالالى بولسا, بارلىق كامەلەتكە تولماعان بالالار ءبىر جۇبايدىڭ قولىندا قالسا, ال ول جۇبايدىڭ ەڭبەك ەتۋ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بولسا, ەكىنشى تاراپ اليمەنتتىك مىندەتتەمەلەرىن ورىنداماسا نەمەسە بالالاردى تاربيەلەۋگە قاتىسپاسا, وندا سوتتىڭ تەڭ ۇلەستەر قاعيداتىنان اۋىتقۋىنا زاڭدى نەگىزدەر تۋىندايدى.
ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار بالانىڭ بولۋى ورتاق م ۇلىكتى ءبولۋ كەزىندە ارنايى قۇقىقتىق باعالاۋدى تالاپ ەتەدى. مۇنداي جاعدايدا سوتتار بالانىڭ دەنساۋلىعى, كۇتىمى, وڭالتۋ شارالارى, مەديتسينالىق قىزمەتكە قولجەتىمدىلىگى سياقتى فاكتورلاردى ەسكەرۋگە ءتيىس. قازاقستان راتيفيكاتسيالاعان بالا قۇقىقتارى تۋرالى كونۆەنتسيا مەن مۇگەدەكتەردىڭ قۇقىقتارى تۋرالى كونۆەنتسيا تالاپتارى وسى ماسەلەلەردە باسشىلىققا الىنۋى قاجەت.
وسىلايشا, ورتاق م ۇلىكتى ءبولۋ كەزىندە سوتتار تەڭ ۇلەستەر قاعيداتىن ساقتاي وتىرىپ, قاجەت بولعان جاعدايدا ودان اۋىتقۋ قۇقىعىن ىسكە اسىرادى. بۇل رەتتە ءاربىر ءىس بويىنشا تاراپتاردىڭ ۋاجدەرى, دالەلدەمەلەردىڭ دالەلدىلىگى مەن قاتىستىلىعى, اتا-انالاردىڭ ءومىر سالتى مەن بالالار الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگى جان-جاقتى قۇقىقتىق باعالاۋعا جاتۋى ءتيىس. تەك وسىنداي ءتاسىل عانا بالالاردىڭ, ونىڭ ىشىندە مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالاردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن ءتيىمدى قورعاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
نۇرلىبەك ورماحانوۆ,
ازاماتتىق ىستەر جونىندەگى كاسساتسيالىق سوت سۋدياسى
