كەشە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جۇمىس ساپارى اياسىندا قىرعىزستاننىڭ ەاەو-عا كىرۋىنە بايلانىستى قازاق-قىرعىز شەكاراسى ۋچاسكەلەرىندەگى كەدەندىك باقىلاۋدى الۋ راسىمىنە قاتىستى.
سالتاناتتى ءراسىم باستالماس بۇرىن پرەزيدەنتتەر ىستىقكول جاعاسىنداعى مادەني ورتالىق – «رۋح-وردودا» ەكىجاقتى كەزدەسۋ وتكىزدى. كەزدەسۋ بارىسىندا ەكى مەملەكەتتىڭ كوشباسشىلارى ەۋرازيالىق ىقپالداستىق ماسەلەلەرىن جانە قىرعىزستاننىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا كىرۋىنە بايلانىستى ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ, سونداي-اق, وعان ەاەو اياسىندا قولداۋ كورسەتۋدىڭ جاڭا جاعدايلارىن تالقىلادى. سونىمەن قاتار, ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستىڭ احۋالى مەن ونىڭ ينۆەستيتسيا, ونەركاسىپ, جول قۇرىلىسى, تۋريزم جانە باسقا سالالارداعى پەرسپەكتيۆالارى قاراستىرىلدى.
مەملەكەت باسشىسى قازاق-قىرعىز قارىم-قاتىناسى ءاردايىم جوعارى دەڭگەيدە ەكەنىن, قىرعىزستاننىڭ ەاەو-عا كىرۋى قازىردىڭ وزىندە 1 ميلليارد دوللاردان اساتىن تاۋار اينالىمىن ودان ءارى جانداندىرا تۇسۋگە جاعداي تۋعىزاتىنىن ايتتى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ اتاپ وتكەندەي, كەدەندىك شەكارالاردى اشۋ ەكىجاقتى ەكونوميكالىق قاتىناستارعا وڭ ىقپال ەتىپ, بيزنەس ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەرگە جول اشادى. قازاقستان مەن قىرعىزستان پرەزيدەنتتەرى, سونداي-اق, وڭىرلىك قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى جانە حالىقارالىق كۇن تارتىبىندەگى وزەكتى جايتتار جونىندە دە پىكىر الماستى. مەملەكەت باسشىسى قىرعىزستان المازبەك اتامباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن ورنىقتى دامۋ قارقىنىن كورسەتىپ وتىرعانىنا نازار اۋداردى.
ال قىرعىزستان پرەزيدەنتى قازاقستاننىڭ ورتالىق ازياداعى جەتەكشى ءرولىن اتاي وتىرىپ, ساپارلاپ كەلگەنى جانە جەمىستى ىنتىماقتاستىق ءۇشىن نۇرسۇلتان نازارباەۆقا العىس ايتتى.
ەكىجاقتى كەزدەسۋدەن سوڭ پرەزيدەنتتەر بىردەن سول «رۋح-وردو» مادەني ورتالىعىنىڭ الاڭىنا قاراي بەتتەدى. بۇل جەردە اشىق اسپان استىندا ۇلكەن ەكران قۇرىلىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «قورداي» جانە قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ «اقجول» كەدەندىك بەكەتتەرى تىكەلەي ەفيردە بايلانىسقا دايىن تۇرعان بولاتىن. ەكراننىڭ ارعى جاعىندا شەكارا قىزمەتكەرلەرىمەن بىرگە, قازاقستان پرەمەر-مينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى باقىتجان ساعىنتاەۆ پەن قىرعىزستان ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى تەمىر ساريەۆ پرەزيدەنتتەردىڭ كەدەندىك باقىلاۋدى الىپ تاستاۋعا بەرەر بۇيرىعىن كۇتىپ تۇردى. ايتپاقشى, اتاپ ءوتۋ كەرەك, تىكەلەي ەفير «قازسات 2» سپۋتنيكتىك جەلىسى ارقىلى «قازاقستان» ۇلتتىق ارناسى جانە «حابار» تەلەارنالارىنىڭ جىلجىمالى ءتۇسىرىلىم كامەرالارى كومەگىمەن جۇزەگە استى.
بۇل سالتاناتتى شارا قىرعىز اعايىندار ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزى زور تاريحي وقيعا. اتاپ ايتقاندا, قىرعىزستاننىڭ ەاەو-عا قوسىلۋى ىقپالداستىق جاقىنداسۋ ءجونىندەگى ۇلكەن بىرلەسكەن جۇمىستىڭ قورىتىندىسى. 2014 جىلى قىرعىزستاندى ەۋرازيالىق ىقپالداستىق جوباسىنا قوسۋ جونىندەگى «جول كارتاسى» جۇزەگە اسىرىلدى, ول ەل ەكونوميكاسىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق زاڭناماسى مەن تاجىريبەسىنە بەيىمدەۋگە جاردەمدەستى. ياعني, كەدەن ينفراقۇرىلىمىن جاڭعىرتۋمەن بايلانىستى تۇتاستاي ماسەلەلەر كەشەنى شەشىلدى. 2014 جىلعى 23 جەلتوقساندا جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق وتىرىسىندا قىرعىزستاندى ەاەو-عا قوسۋ تۋرالى شارتقا قول قويىلدى. 2015 جىلعى 8 مامىردا ەاەو-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق وتىرىسىندا قىرعىزستاننىڭ ەاەو-عا كىرۋىنىڭ شارتتارى مەن ەرەكشەلىكتەرىن بەلگىلەيتىن ەكى حاتتاماعا قول قويدى. وداققا مۇشە مەملەكەتتەر كەلىسىم كۇشىنە ەنۋى ءۇشىن قاجەتتى بارلىق مەملەكەتىشىلىك ءىس-ارەكەتتەردى ورىندادى. ال كەشەگى كۇنى قىرعىزستاننىڭ وداققا قوسىلۋىنىڭ سوڭعى نۇكتەسى قويىلدى. ەكى ەل پرەزيدەنتتەرى ونلاين-حاباردان بۇيرىق بەرگەن ساتتە شەكاراداعى كەدەندىك باقىلاۋعا قويىلعان شلاگباۋمدار اشىلىپ, كەدەندىك تەكسەرىسسىز جۇك ماشينالارىنىڭ العاشقى لەگى جىبەرىلدى. شەكاراداعى كەدەندىك باقىلاۋ سالتاناتتى تۇردە توقتاتىلعان سوڭ, ەكى ەل باسشىلارى ءسوز سويلەدى.
ەلباسى ءوز كەزەگىندە قىرعىزستاننىڭ ەاەو-عا كىرۋىنىڭ ماڭىزدىلىعىن, مۇنىڭ قازاقستان مۇددەسىنە ساي كەلەتىنىن جانە ەكى رەسپۋبليكانىڭ ەكونوميكالىق ءوزارا ىقپالداستىعى اياسىن ودان ءارى كەڭەيتۋگە سەپتىگىن تيگىزەتىنىن اتاپ ءوتتى.
«قىرعىزستان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا كىرۋ ءۇشىن اۋقىمدى جۇمىستار اتقاردى. قازاقستان بۇل تۇرعىدا بارلىق جاعىنان قولداپ وتىردى, كومەكتەستى. ال بۇگىن وسى شارۋانىڭ بىتكەنىنە كۋا بولۋدامىز. جالپى, تۋىسقاندىق جاعىنان الاتىن بولساق, ەكى ەلدىڭ اراسىندا ەشقانداي كەدەندىك كەدەرگىلەر, شەكارالىق شەكتەۋلەر بولماۋى كەرەك. دەگەنمەن, مەملەكەت بولعان سوڭ, ءار مەملەكەتتىڭ ءوزىنىڭ شەكاراسى, ونىڭ قاۋىپسىزدىگى, كەلىسسوزدەرى بولادى. مەن قىرعىز جاعىنان كەلىسىلگەن ەۋرازيالىق وداق كوميسسياسىنىڭ تالاپتارى, ءبىزدىڭ ەكى ەل اراسىنداعى كەلىسىمدەردىڭ ءبارى تولىق نەگىزدە ورىندالادى دەپ سەنەمىن. ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناس, ساۋدا-ساتتىق بۇدان دا جوعارى بولۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. قازىرگى جەتكەن جەتىستىك جامان ەمەس. سوندىقتان, مەن قىرعىز ەلىنە شىن جۇرەگىمنەن جاقسىلىق, بەرەكە جانە تىنىشتىق تىلەيمىن. قازاقستان مەن قىرعىزستان اراسىندا بەرەكە-بىرلىك بولىپ, ەكونوميكاسى وركەندەپ, حالىقتىڭ جاعدايى وسە بەرسىن دەپ تىلەيمىن. ەكى ەلدىڭ ىنتىماعى, ەل ىشىندەگى تىنىشتىعى, بولاشاعى زور بولسىن», دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
ەلدەر اراسىنداعى كەدەندىك شەكارانىڭ اشىلۋى – ەكى مەملەكەتتىڭ دە بيزنەسى ءۇشىن جاڭا ءمۇمكىندىكتەر تۋدىراتىن, ءوزارا ساۋدانى جانداندىراتىن ايتۋلى وقيعا دەپ باعالاعان ەلباسى ەاەو اياسىندا قول جەتكەن ۋاعدالاستىقتىڭ شارتتارىن ورىنداي وتىرىپ, ءبىز بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىك قالىپتاستىرۋ باعىتىندا ىلگەرىلەي تۇسەتىنىمىزگە سەنىم ءبىلدىردى. بۇدان ناقتى وڭ ناتيجەلەر كورەتىنىمىزدى باسا ايتتى.
مەملەكەت باسشىسى الەمدىك نارىقتارداعى كۇردەلى احۋالعا قاراماستان, ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى تابىستى دامىتىپ جاتقانىن, قىرعىزستاننىڭ ءتۇرلى سالالارىن دامىتۋعا قازاقستان 1,5 ميلليارد دوللاردان استام ينۆەستيتسيا سالعانىن, سونداي-اق, قازىرگى كۇنى ەكى ەلدىڭ 50-گە تارتا بىرلەسكەن كاسىپورنى بار ەكەندىگىن تىلگە تيەك ەتتى. الداعى ۋاقىتتا فەرروقورىتپا زاۋىتىن سالۋ ءۇشىن ەكىجاقتى جۇيەلى شارالار اتقارىلىپ جاتىر. ال ىستىقكولگە باراتىن قازاقستاندىقتارعا قولايلى جاعداي جاساۋ ءۇشىن قىسقا جول سالۋ ماسەلەسى قاراستىرىلۋدا.
سونىمەن قاتار, نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزارا ساۋدانى ودان ءارى ۇلعايتۋ ءۇشىن ءالى پايدالانىلماعان الەۋەت بار ەكەنىنە دە نازار اۋداردى. اتاپ ايتقاندا, ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى, كولىك, بايلانىس, اگروونەركاسىپ كەشەنى, سونداي-اق, تۋريزم سياقتى كوپتەگەن سالاعا مۋلتيپليكاتيۆتى ىقپال ەتەتىن باعىتتاردا ىنتىماقتاستىق كۇشەيتىلەتىن بولادى. ياعني, كەشەگى شارا تەك كەدەن عانا ەمەس, ەكى ەل اراسىنداعى باسقا دا بايلانىستاردىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتىپ, بارلىق ماسەلەنى شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل قازاقستان مەن قىرعىزستان اراسىنداعى بولاشاققا جۇمىس ىستەيتىن تاعى ءبىر ساتى. «قازىرگى ۋاقىتتا سىرتقى نارىقتاردا داعدارىس قۇبىلىستارى بايقالۋدا, بۇل تاۋار اينالىمىن تومەندەتۋ ارقىلى بىزدەرگە دە اسەر ەتپەي قويمايدى. بىراق, وداق اياسىنداعى قىزمەت كەلەشەكتە ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردىڭ وسۋىنە الىپ كەلەدى جانە حالىقتارىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتادى, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
ال قىرعىزستان پرەزيدەنتى المازبەك اتامباەۆ ەاەو اياسىنداعى بىرلەسكەن جۇمىس ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتى ودان سايىن نىعايتا تۇسەتىنىنە سەنىم ءبىلدىرىپ, بولاشاقتا باۋىرلاس حالىقتارىمىزدىڭ اراسىندا ەشقانداي شەكارا بولماۋى تيىستىگىن العا تارتتى. اتالعان شاراعا قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ءوزى كەلىپ قاتىسىپ وتىرعانىن ايرىقشا جەتىستىك, قىرعىز اعايىندارىنا دەگەن زور قۇرمەت دەپ باعالاعان ا.اتامباەۆ ەلباسىنا ەرەكشە العىسىن جەتكىزدى. ءتىپتى, ءسوز اراسىندا وزدەرىندە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ سەكىلدى كوشباسشىسى بولماعاندىقتان, وزدەرىنىڭ ەكونوميكاسى ءبىزدىڭ ەلدەن ەداۋىر ارتتا قالىپ وتىرعاندىعىن مىسالعا كەلتىردى. اسىرەسە, جان باسىنا شاققانداعى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ كولەمى قازاقستاندا تمد ەلدەرى اراسىندا وزىق بولىپ وتىرعانىن العا تارتىپ, الداعى ۋاقىتتا ءوز ەلدەرىنىڭ دە وسى جەتىستىكتەردەن كورىنۋىنە تىلەكتەستىگىن ءبىلدىردى.
«تۇركى ەلدەرى ىشىندە ءبىر-ءبىرىنە ەڭ جاقىن ەكى ەل بار, ول – قازاقستان مەن قىرعىزستان» دەگەن ا.اتامباەۆ شەكارانىڭ اشىلۋى بۇل كورشىلەردى بۇدان دا ءارى جاقىنداستىرا تۇسەتىنىنە سەنىمىن جەتكىزدى. «اقجول» بەكەتىنەن باستالىپ وتىرعان ءراسىمدى جاقسىلىققا بالاپ, ەكى ەلدىڭ ىنتىماعىنا اق جول تىلەدى. «ىستىقكول وبلىسىنىڭ تۇرعىندارى ءۇشىن بۇگىن ەرەكشە كۇن – نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى الماتىدان قاشىقتىقتى ەكى ەسە قىسقارتاتىن, مەيلىنشە توتە جول سالۋ تۋرالى يدەيانى قولدادى. بۇگىندە الماتىدان ىستىقكولگە جول 480 شاقىرىمدى قۇرايدى. ءبىر-ەكى جىلدا ۇزىندىعى 240 شاقىرىم جول سالىناتىن بولادى. بۇل ارالىقتى ەكى ەسە قىسقارتادى, – دەدى قىرعىزستان پرەزيدەنتى. – قازاق پەن قىرعىز ءبىر تۋعان. ولاردىڭ اراسىندا كەدەرگى بولماۋى ءتيىس. بارلىق كەدەن, شەكارانى اشۋىمىز قاجەت. باۋىرلاس قازاق ەلى مەن ونىڭ كوشباسشىسىنىڭ بەرگەن كەڭەستەرى مەن ايتقان تىلەكتەرى ءۇشىن راحمەت».
ايتا كەتەيىك, قازاقستاننىڭ قىرعىز رەسپۋبليكاسىمەن اراداعى شەكاراسىنىڭ ۇزىندىعى 1242 شاقىرىم. ەندى ونىڭ اۋماعى كەدەندىك شەكاراسىز بىرەگەي كەڭىستىكتىڭ بولىگىنە اينالدى. سول سەبەپتى, مۇنداعى 8 باقىلاۋ-وتكىزۋ بەكەتى, ياعني 7 كولىك جانە 1 تەمىرجولدى تەك شەكاراشىلار كۇزەتەتىن بولادى. ولار ءوتۋشىلەردىڭ تولقۇجات-ۆيزالارىن تەكسەرىپ, كولىكتەردە تاسىمالداۋعا تىيىم سالىنعان زاتتارعا قاتىستى تەكسەرۋلەر جۇرگىزەدى. تاۋار تاسىمالدانعان جاعدايدا, ارنايى قۇجاتتار رەسىمدەلىپ, ارتىنشا سالىق ورگاندارىنا تاپسىرىلادى. جالپىلاي العاندا, ەكى ارادا قوزعالىس ەمىن-ەركىن بولماق. ەندى قىرعىزستاندىقتارعا كوشى-قون كارتوچكالارىن تولتىرۋدىڭ قاجەتى جوق. ەڭبەك ميگرانتتارى مارتەبەسى قازاقستانداعى جەرگىلىكتى جۇمىس كۇشىنىڭ مارتەبەسىنە تەڭەستىرىلدى. ال تاياۋ ارادا الەۋمەتتىك پاكەت ەاەو-عا مۇشە ەلدەر ازاماتتارىنىڭ بارلىعى ءۇشىن بىردەي بولادى. وسىلايشا 12 تامىز – قىرعىز رەسپۋبليكاسى ءۇشىن تاريحي كۇن بولىپ قالدى.
قازاقستان قىرعىزستاننىڭ ەاەو قۇرامىنا كىرۋ تۋرالى كەلىسىمشارتتى راتيفيتسيالاعان ءتورتىنشى مەملەكەت. بۇعان دەيىن بۇل قۇجاتتى ارمەنيا, بەلارۋس جانە رەسەي راتيفيكاتسيالادى.
ارينە, ەاەو-عا قوسىلۋ قىرعىزستانعا جاڭا مۇمكىندىكتەر اشادى. ايتالىق, تاۋار, كاپيتال, جۇمىس كۇشى اينالىمىنا بارلىق كەدەرگىلەر الىنادى. جاڭا ينۆەستيتسيالىق مۇمكىندىكتەر پايدا بولادى, سونداي-اق, ەنەرگەتيكا, كولىك, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا ءىرى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا جول اشىلادى. قىرعىزستان ازاماتتارى وداققا مۇشە كەز كەلگەن ەلدە سول مەملەكەتتىڭ ازاماتتارىمەن تەڭ دارەجەدە جۇمىس ىستەي الاتىن بولادى. ال وداققا قىرعىزستاننىڭ قوسىلۋى ونىڭ قۋاتىنىڭ ارتۋىنا تىڭ سەرپىن بەرەدى دەگەن ويدامىز.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن قىرعىز رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى شەكارانىڭ اشىلۋى, اسىرەسە, كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىنا سەرپىلىس بەرمەك. ەكى ەل اراسىنداعى تاۋارلاردىڭ ەركىن اعىمى ساۋدا سالاسىنداعى كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىنا ۇلكەن اسەر ەتەدى. توسەكتە باسى, توسكەيدە مالى قوسىلعان الاتاۋدىڭ ارعى جاعى مەن بەرگى جاعىنداعى اعايىننىڭ ەندىگى جەردە شەكاراداعى جۇگى دە بىرگە بولماق. سونىمەن قاتار, قىرعىزستان دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنا بىزدەن الدەقايدا بۇرىنىراق مۇشە بولعان مەملەكەت ەكەنىن ەسكەرسەك, ءبىزدىڭ بيىلعى باستى جەتىستىگىمىزدىڭ ءبىرى – دسۇ-عا كىرۋ ساتىندەگى ساۋدا-ساتتىعىمىزدىڭ ءساتتى جۇرۋىنە دە وزىندىك ىقپالى تيەدى دەگەن سەنىمدەمىز.
دينارا بىتىكوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان»
ىستىقكولدەن.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر
س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.
