اتا زاڭ رەفورماسى اۋقىمدى وزگەرىستى قامتيدى

كوميسسيانىڭ قۇرىلۋى – تاريحي وقيعا

العاشقى جيىندى اشقان ە.ءازىموۆا ءسوزى­نىڭ كىرىسپەسىندە قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» تۇجىرىمداماسى نەگىزىندە ەلىمىزدە ءبىر پالاتالى پارلامەنت قۇرۋ باستاماسىن كوتەرگەنىن, وسىعان وراي پارلامەنتتىك رەفورمانى ازىرلەۋ جونىندەگى جۇمىس توبى قۇرىلعانىن ەسكە سالدى.

«جۇمىس توبى 2025 جىلى قازان ايىنان باس­تاپ بەلسەندى قىزمەت اتقاردى. ونىڭ قۇرامىنا بەلگىلى زاڭگەرلەر مەن ساراپشىلار, ساياسي پارتيالار جانە قوعامدىق ۇيىمداردىڭ وكىل­دەرى كىردى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا جۇمىس توبى بارلىق ۇسىنىمدى مۇقيات زەردەلەپ, جۇيەلەدى. ازاماتتار ۇسىنىستارىندا ءبىر پالاتالى پارلامەنت ماسەلەسىن عانا كوتەرگەن جوق. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسى كونستيتۋتسيالىق رەفورما جونىندەگى كوميسسيا قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى», دەدى كس توراعاسى.

ە.ءازىموۆا كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ باستى ماقسات-مىندەتتەرى جايىندا ايتا كەلە, اتالعان كوميسسيانىڭ قۇرىلۋىن سالالىق وزگەرىستەردەن كەشەندى كونستيتۋتسيالىق ترانسفورماتسياعا ءوتۋ رەتىندە قاراستىرۋ قاجەت ەكەنىن جەتكىزدى. «ونىڭ الدىندا ايرىقشا ميسسيا تۇر: ءبىر جاعىنان كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىستىڭ ىرگەلى قاعيداتتارىن ساقتاي وتىرىپ, ەكىنشى جاعىنان زاماناۋي سىن-قاتەرلەرگە قاتىستى ۇستانىمىمىزدى لايىقتى ايقىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن اتا زاڭنىڭ تيىسىنشە تەڭگەرىمىن قامتاماسىز ەتۋ», دەدى ول.

كونستيتۋتسيالىق كوميسسيانىڭ قۇرىلۋىن تاريحي وقيعا دەپ باعالاعان مەملەكەتتىك كەڭەسشى ەرلان قارين ونى وسى ۋاقىتقا دەيىن جۇمىس ىستەگەن پارلامەنتتىك رەفورما جونىندەگى جۇمىس توبىنىڭ زاڭدى جالعاسى ەكەنىن ايتتى.

«مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءبىر پالاتالى پارلامەنتكە كوشۋ تۋرالى باستاماسىن ەل ازاماتتارىنىڭ كوپشىلىگى قولدادى. بىلتىر قازان ايىندا قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى جۇرگىزگەن زەرتتەۋگە سۇيەنسەك, رەسپوندەنتتەردىڭ 70 پايىزعا جۋىعى وسى يدەياعا قولداۋ بىلدىرگەن. 14 قازاندا جۇمىس توبىنىڭ العاشقى وتىرىسى ءوتىپ, وعان پرەزيدەنت ارنايى قاتىستى. سول وتىرىستا جۇمىس توبىنىڭ مۇشەلەرى اۋقىمدى وزگەرىستەر كونستيتۋتسيانىڭ بىرنەشە ءبولىمىن قامتيتىنىنا نازار اۋداردى. مۇندا حالىقتىڭ دا پىكىرى ەسكەرىلۋگە ءتيىس. سول سەبەپتى e-Otinish جانە eGov پورتالدارىندا «پارلامەنتتىك رەفورما» دەگەن ارنايى ءبولىم اشىلدى», دەگەن مەملەكەتتىك كەڭەسشى كونستيتۋتسيالىق رەفورماعا قاتىستى 7 ساياسي پارتيا, 16 قوعامدىق ۇيىم ءوز ۇسىنىستارىن جىبەرگەنىن, سونداي-اق ە-Otinish جانە eGov پورتالدارى ارقىلى ازاماتتار مەن قوعام بەلسەندىلەرى تاراپىنان 600-دەن استام ۇسىنىس تۇسكەنىن تىلگە تيەك ەتتى.

وسى ارالىقتا جۇمىس توبىنىڭ التى وتىرىسى وتكەنىن ايتقان ە.قارين 20 قاڭتاردا قىزىلوردادا شاقىرىل­عان V ۇلتتىق قۇرىلتاي وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدىڭ الداعى ساياسي باعىت-باعدارىن ايقىنداپ, جۇمىس توبى ازىرلەگەن جالپى تاسىلدەردىڭ نەگىزگىلەرىن حالىق نازارىنا ۇسىنعانىنا توقتالدى.

«قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى كونستيتۋتسيالىق رەفورماعا قاتىستى ءوز ۇستانىمدارى مەن ۇسىنىستارىن ورتاعا سالدى. وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, پرەزيدەنت جاڭا پارلامەنتتى قۇرىلتاي دەپ اتاۋدى ۇسىندى. بۇل باستامانىڭ ءمان-ماڭىزى ەرەكشە. ەلىمىزدىڭ ساياسي جۇيەسىندە قۇرىلتاي اتاۋىن اسا ماڭىزدى مەملەكەتتىك ينستيتۋتتىڭ سيمۆولى رەتىندە ساقتاپ قالۋىمىز كەرەك ەكەنىن جەتكىزدى. شىن مانىندە, جاڭا كەزەڭدە جاڭا وكىلەتتىككە, ەرەكشە اتاۋعا يە بولعان قۇرىلتاي قازاق جەرىندەگى پارلامەنتاريزمنىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتقانىن اڭعارتادى», دەدى مەملەكەتتىك كەڭەسشى.

سونىمەن بىرگە ە.قارين بولا­شاق قۇرىلتايداعى دەپۋتات سانى, ۇمىت­كەرلەرگە قويىلاتىن تالاپتار, قۇرىلتاي دەپۋتاتتارىن سايلاۋ جۇيەسى, ولار­دىڭ وكىلەتتىلىك مەرزىمى, ت.ب. جايىندا ويلارىن ورتاعا سالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, قۇرىلتايعا 145 دەپۋتات سايلانادى. قازىرگى زاڭ بويىنشا جاسى 25-تەن اسقان ازاماتتارىمىز ءماجىلىس دەپۋتاتى بولا الادى. سونداي-اق ولار كەيىنگى 10 جىلدا ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا تۇراقتى تۇرۋى شارت. ەڭ باستىسى, ەلگە قىزمەت ەتەم دەگەن ازاماتتاردىڭ حالىق قالاۋلىسى اتانۋعا مۇمكىندىگى بولۋى قاجەت. ال قۇرىلتاي دەپۋتاتتارىنا قويىلاتىن قوسىمشا تالاپتار كونستيتۋتسيالىق زاڭدا ايقىندالۋى مۇمكىن. 

بارلىق ۇسىنىس بايىپپەن قارالۋعا تيىس

پرەزيدەنتتىڭ قۇقىقتىق ماسەلە­لەر جونىندەگى كومەكشىسى ەرجان جيەن­باەۆ ۇلتتىق قۇرىلتاي­دىڭ بەسىنشى وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى «بىر­نەشە جىل بويى مۇقيات قالىپتاستى­رىپ كەلە جاتقان ساياسي قۇرىلىمنىڭ ۇيلەسىمدى ءتۇيىنى» رەتىندە تاريحي ءارى ماڭىزدى ۇسىنىس ايتقانىن تىلگە تيەك ەتتى.

«سونىمەن قاتار رەفورمالار­دىڭ جاڭا كەزەڭىندە قوعام دامۋى­نىڭ بارلىق ماسەلەسىنە قاتىستى تۇراق­تى جالپىۇلتتىق ديالوگ جۇرگىزۋ ءۇشىن اۋقىمدى پلاتفورما رەتىندە قازاق­ستاننىڭ حالىق كەڭەسىن قۇرۋ ۇسىنىلدى. اتالعان ورگان حالقىمىزدىڭ ىنتىماق-بىرلىگىن نىعايتۋعا ىقپال ەتەتىن نەگىز­گى قوعامدىق-ساياسي بىرلەستىكتەر مەن قۇرىلىمداردى قوسىپ, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى مەن ۇلتتىق قۇرىلتاي­دىڭ ستراتەگيالىق فۋنكتسيالارىن ورىن­داۋدى جالعاستىرادى», دەدى پرەزيدەنت كومەكشىسى.

ونىڭ ايتۋىنشا, اتالعان ماڭىزدى ينستيتۋت بويىنشا نەگىزگى ەرەجەلەر كونستيتۋتسيا دەڭگەيىندە ءتيىستى رەگلامەنتتەۋدى تالاپ ەتەدى. سونى­مەن قاتار ول قازاق­ستاننىڭ حالىق كەڭەسىنە ارتىلاتىن نەگىزگى مىندەتتەمەلەر جا­يىندا جان-جاقتى ايتىپ ءوتتى.

العاشقى وتىرىس بارىسىندا كوميسسيانىڭ وزگە دە بىرقاتار مۇشەسى ءسوز الىپ, كەلەشەك اتا زاڭنان كورىنىس تابۋعا ءتيىس وزەكتى ماسەلەلەردى تالقىعا سالدى. اتاپ ايتقاندا, ءماجىلىس دەپۋتاتى ءۇنزيلا شاپاق كونستيتۋتسيالىق رەفورما­نىڭ اياسىندا اتا زاڭنىڭ پرەامبۋلا­سىن جاڭعىرتىپ, مازمۇنىن زامان تالابىنا ساي قايتا وزەكتەندىرۋ قاجەت ەكەنىنە توقتالدى. ول پرەامبۋلانى جاڭارتۋ تەك رەداكتسيالىق تۇزەتۋ ەمەس, ۇلتتىق مەملەكەتتىلىكتى نىعايتاتىن, ەلدىڭ يدەيالىق باعدارىن ايقىن­داي­تىن ماڭىزدى قادام بولۋعا ءتيىس ەكەنىن ايتتى.

«مەملەكەت باسشىسى پرەامبۋلادا ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى نەگىزگە الۋ قاجەتتىگىن ناقتى اتاپ ءوتتى. قازاق دالاسىنان باستاۋ الاتىن وركەنيەت پەن مەملەكەتتىلىك ءداستۇرىنىڭ ساباق­تاستىعىن ايقىن كورسەتۋ, ەلىمىزدىڭ ۇلى دالاداعى تاريحي مەملەكەتتەردىڭ مۇراگەرى ەكەنىن ناقتى بەينەلەۋ ماڭىزدى ەكەنىنە ەرەكشە ءمان بەردى. سوندىقتان كونستيتۋتسيالىق رەفورما اياسىندا كەلىپ تۇسكەن بارلىق ۇسىنىسقا ءۇستىرت ەمەس, بايىپپەن, تەرەڭ كوزقاراسپەن قاراۋ – ورتاق مىندەتىمىز», دەدى ءۇ.شاپاق. ونىڭ ايتۋىنشا, «ادىلەتتى قازاقستان» يدەياسى مەن ونىڭ وزەگى سانالاتىن «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداتىن پرەامبۋلا دەڭگەيىندە بەكىتۋ مەملەكەت پەن قوعام دامۋىنىڭ جاڭا فيلوسوفياسىن ايقىندايدى. 

زايىرلىلىق – زيالى ءداستۇردىڭ تالابى

وتىرىستا ءسوز العان «قازاق گازەتتەرى» سەرىكتەستىگىنىڭ باس ديرەكتورى ديحان قامزابەك ۇلى ءبىلىم جۇيەسى مەن مادەنيەتتەگى زايىرلىلىق اتا زاڭدا ناقتى كورىنىس تابۋى – زيالىلىق ءداستۇردىڭ تالابى ەكەنىن جەتكىزدى. مەملەكەتتىك ءبىلىم مەن تاربيە جۇيەسى ءۇشىن زايىرلى ۇلتتىق جانە جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتار – وركەنيەت تەمىرقازىعى سانالاتىنىن ەسكە سالعان ول دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا تۇسكەن الدىڭعى قاتارلى ەلدەردە سولاي بولعانىن جانە بولا بەرەتىنىن تىلگە تيەك ەتتى.

ء«اي دەيتىن اجا, قوي دەيتىن قوجا جوق» كەيىنگى شيرەك عاسىردا قاراشۇبار جامىلعى, سولەڭدەگەن سۇرىقسىزدىق, كەلتە بالاق, قاۋعا ساقال مەن سەلدىر ساقال قالادان دالاعا دەيىن قاپتاپ كەتتى. قازاقتىڭ يماندى, تاربيەلى, ءبىلىمدى ورتاسىن قارا بۇلت, ءدۇدامال ءدىل باسىپ العانداي كۇي كەشتىك. اتا-اناسىن تىڭدامايتىن ۇرپاق, ۇلت ءداستۇرىن تارك ەتكەن دىندارسىماقتار پايدا بولدى. ەڭ قاۋىپتىسى, ولار ۇرپاعىن دا جات باعىتتا تاربيەلەۋگە كوشتى», دەدى د.قامزابەك ۇلى.

سونداي-اق ول سيرياعا سوعىسقا بارىپ اداسقاندار تراگەدياسى مەن «جۋسان» وپەراتسياسىنىڭ ارقاسىندا ەلگە ورالعانداردىڭ كوز جاسى كوپكە وي سالۋعا ءتيىس ەكەنىن جەتكىزدى.

«يمانسىز قوعام بولمايدى. داستۇرگە سۋارىلعان ءدىني قۇندىلىقتار مىڭ جىلعى رۋحاني مۇرامىزدا تۇنىپ تۇر. ونى يگەرۋ, ساقتاۋ, ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتكىزۋ – ءاربىر اتا-انانىڭ, ازاماتتىڭ ادامي بورىشى. شىعىستا وركەنيەت ۇعىمىن «مادەنيەت» (مادانياتۋن) دەيدى. وسىنىڭ ەڭ باستى ولشەمى – عىلىم مەن ءبىلىم, ىزگى ءتالىم مەن تاربيە» دەي كەلە, د.قامزابەك ۇلى ۇرپاعىنا زايىرلى ءبىلىم بەرگەن قازاق عۇلامالارىنىڭ ومىرىنەن مىسالدار كەلتىردى.

اتاپ ايتقاندا, ابايدىڭ العىر پەرزەنتى ءابدىراحماندى جاڭاشىل وقۋعا بەرگەنىن, بالعوجا بي ىبىرايدى زايىرلى مەكتەپتە وقىتقانىن, ءماشھۇر-ءجۇسىپتىڭ ۇلى مۇحامەدامين اتەيزم زامانىنا دەيىن-اق زايىرلى جۇيەدە وقىپ-جەتىلگەنىن, كەڭەس زامانىندا قازاقستان قازياتىن باسقارعان سادۋاقاس عىلماني ۇرپاعىنا مەديتسينالىق, تەحنيكالىق ءبىلىم الۋدى اماناتتاعانىن تىلگە تيەك ەتتى. 

عىلىمي قىزمەتتىڭ زاڭدىق نەگىزى

قولدانبالى ەكونوميكالىق زەرتتەۋ­لەر ورتالىعىنىڭ عىلىمي جەتەكشىسى جاقسىبەك قۇلەكەەۆ ەلىمىزدەگى عىلىمي قىزمەتتىڭ اتا زاڭ دەڭگەيىندە ناقتى رەتتەلمەگەنىن, سونىڭ سالدارىنان ەل دامۋىن قامتاماسىز ەتۋدەگى عىلىمنىڭ ءرولى مەن مارتەبەسى تومەن ەكەنىن مالىمدەدى.

ونىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدىڭ قازىرگى دامۋ كەزەڭىندەگى باستى باسىمدىق­تىڭ ءبىرى – زاماناۋي تسيفرلىق تەحنولوگيالار مەن جاساندى ينتەللەكتىنى كەڭىنەن قولدانۋعا نەگىزدەلگەن ءبىلىم مەن يننوۆاتسياعا سۇيەنگەن ەكونوميكانى قالىپتاستىرۋ. بۇل باعىت ەلىمىزدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرىپ قانا قويماي, ونىڭ گەوەكونوميكالىق جانە گەوساياسي كەڭىستىكتەگى ۇستانىمىن ايقىن­داي تۇسەدى.

«الەمدە عىلىم كەز كەلگەن قوعامنىڭ ەڭ ماڭىزدى وندىرگىش كۇشىنە اينالىپ وتىر. بۇل تۇرعىدا ءبىلىم ەكونوميكاسىن دامىتۋ عىلىممەن تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن اڭعارماۋ مۇمكىن ەمەس. الايدا ەلىمىزدەگى عىلىمي قىزمەت سالالىق زاڭنامالارمەن عانا رەتتەلىپ, ونىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى كونستيتۋتسيا دەڭگەيىندە ناقتى بەكىتىلمەگەن. اتا زاڭدا عىلىمعا قاتىستى ارنايى نورمالاردىڭ بولماۋى عىلىمي سالانى اعىمداعى مەملەكەتتىك ساياساتقا تاۋەلدى ەتىپ, ەلدىڭ تۇراقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋدەگى ءرولى مەن مارتەبەسىن السىرەتىپ وتىر», دەدى ول.

ءماجىلىس دەپۋتاتى مارات ءباشىموۆ الداعى رەفورمالاردىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارىنا توقتالىپ, ولاردىڭ ىشكى ساياسي تۇراقتىلىقتى نىعايتۋعا, مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى كۇشەيتۋگە باعىتتالعانىن اتاپ ءوتتى.

«بۇگىن ءبىزدىڭ كوز الدىمىزدا الەمدىك ءتارتىپ وزگەرىپ جاتىر. ءبىز ۇزاق جىل بويى تۇراقتىلىق پەن بولجامدىلىقتى قامتاماسىز ەتكەن حالىقارالىق قۇقىق نورمالارىنىڭ السىرەپ جاتقانىن كورىپ وتىرمىز. الەم كۇننەن-كۇنگە تىنىشسىز ءارى بولجاۋعا كەلمەيتىن بولىپ بارادى», دەدى ول.

دەپۋتاتتىڭ سوزىنشە, قۋاتتى ىشكى نەگىزسىز سىرتقى تۇراقتىلىقتى قالىپتاس­تىرۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان ەلىمىزدە كونس­تيتۋتسيالىق ورنىقتىلىقتى قامتا­ماسىز ەتۋ ەرەكشە مانگە يە. ماڭىز­دى قادامنىڭ ءبىرى – ءبىر پالاتالى پارلامەنت­كە كوشۋ ەكەنىن, بۇل جوعارى وكىلدى ورگاننىڭ جۇمىس تيىمدىلىگىن ارتتىراتىنىن ايتتى. بۇعان قوسا, دەپۋتات شەتەلدىك زاڭدى تۇلعالاردىڭ, شەتەلدىكتەردىڭ, ازاماتتىعى جوق ادامداردىڭ, شەت مەملەكەتتەر مەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ, سونداي-اق شەتەلدىك قاتىسۋى بار وتاندىق زاڭدى تۇلعالاردىڭ ساياسي پارتيالاردى قارجىلاندىرۋىنا جول بەرمەۋ ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

«2026 جىلعى كونستيتۋتسيالىق رەفورما ادامنىڭ ماڭىزدى ەكەنىن, مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ورتاسىندا ناقتى ادام, ونىڭ قۇقىقتارى, بوستاندىقتارى مەن قادىر-قاسيەتى تۇراتىن باعىتتى جالعاستىرادى. قۇقىقتار مەن بوستاندىقتار ادامعا تۋا بەرىلەدى, ولار مەملەكەت تاراپىنان بەرىلمەيدى. رەفورمانىڭ نەگىزگى ماقساتى – ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن ناقتى قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋ مەن مەملەكەتتىك باسقارۋ ساپاسىن ارتتىرۋ», دەدى م.ءباشىموۆ. 

ۋنيتارلى مەملەكەتتەرگە ءتان پارلامەنت

كەشە كونستيتۋتسيالىق كوميسسيانىڭ ەكىنشى وتىرىسى رەفورمالار جونىندە كەلىپ تۇسكەن ۇسىنىستاردى تالقىلاۋعا ارنالدى. كونستيتۋتسيالىق سوت توراعاسى ە.ءازىموۆا كوميسسياعا ەكى مىڭنان استام ۇسىنىس كەلىپ تۇسكەنىن, ولاردىڭ بارلىعى ءبىرتۇتاس جيناقتالعان كەستەگە توپتاستىرىلعانىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ازاماتتار مەن ساراپشىلاردىڭ بەلسەندى قاتىسۋى كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەردىڭ قوعامدىق ماڭىزىن ءارى رەفورماعا دەگەن قىزىعۋشىلىق جوعارى ەكەنىن ايقىن كورسەتەدى. «مۇنداي ديالوگ فورماتى كونستيتۋتسيالىق رەفورما ەڭ الدىمەن حالىقتىڭ مۇددەسى ءۇشىن ءارى ونىڭ تىكەلەي قاتىسۋىمەن جۇرگىزىلەتىنىن بايقاتىپ وتىر», دەدى ول.

جيىن بارىسىندا كوميسسيا مۇشەلەرى كەزەكپەن ءسوز الىپ, رەفورما اياسىندا قولعا الىنۋعا ءتيىس ۇسىنىستارىن ورتاعا تاستادى. ءماجىلىس دەپۋتاتى ازات پەرۋاشەۆ پروپورتسيونالدى جۇيە بويىنشا سايلاناتىن ءبىر پالاتالى پارلامەنتكە كوشۋ – ەلىمىزدىڭ ساياسي جۇيەسىن دامىتۋدىڭ قيسىندى جالعاسى ەكەنىن جەتكىزىپ, «اق جول» پارتياسى مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىنا نىق قولداۋ بىلدىرگەنىن ەسكە سالدى.

ونىڭ ايتۋىنشا, ەكى پالاتالى پار­لامەنت – بۇل فەدەرالدىق مەم­لە­كەتتىك قۇرىلىم ينستيتۋتى, وندا سەناتتىڭ مىندەتى – فەدەراتسيا سۋبەكتىلەرىنىڭ زاڭناماسىن ۇسىنۋ مەن ۇيلەستىرۋ. ء«بىزدىڭ ەلىمىز – بىرىڭعاي زاڭدارى مەن ەرەجەلەرى بار ۋنيتارلىق مەملەكەت. ءبىز شەمونايحادان فورت-شەۆچەنكوعا دەيىن, بەسكولدەن شارداراعا دەيىنگى ءارتۇرلى ايماقتارداعى ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى مەن مەملەكەتتىك قىزمەتتەرگە بىردەي كەپىلدىك بەرىلىپ, قورعالۋىنا ۇمتىلامىز. بۇل تۇرعىدا وڭىرلەر مەن ولاردىڭ تۇرعىندارىنىڭ مۇددەلەرى تەڭ دارەجەدە ساقتالۋعا ءتيىس», دەدى ول.

ا.پەرۋاشەۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇگىنگى تاڭدا ءبىر پالاتالى پارلامەنتتىڭ مەم­لەكەتتىك بيلىك جۇيەسىندەگى وكىلەت­تىگىن كۇشەيتۋ بويىنشا وڭتايلى شەشىمدەر ازىرلەنگەن. سونىمەن قاتار كونستيتۋتسيادا ونىڭ مارتەبەسىن بەكىتە وتىرىپ, حالىق كەڭەسى جوعارى كونسۋلتاتسيالىق ورگانىن قۇرۋ تۋرالى باستاما ءتۇرلى ەتنوستار وكىلدەرىنىڭ بيلىك جۇيەسىنە قاتىسۋىن 8 ەسە كەڭەيتەدى, وڭىرلەردىڭ مۇددەلەرىن ءبىلدىرۋدى بەكىتەدى ءارى ازاماتتىق قوعام كوشباسشىلارىنىڭ ساياسي جۇيەگە تارتىلۋىن قامتاماسىز ەتەدى. «ىسكە اسىرىلىپ جاتقان كونستيتۋ­تسيا­لىق رەفورما – حالىقارالىق جانە پار­لامەنتتىك وپپوزيتسيانىڭ كوپ جىلدىق تاجىريبەسىنە سۇيەنەتىن بۇكىل كونستي­تۋتسيالىق جۇيەنىڭ شىن مانىندە تەرەڭ قايتا جاڭعىرۋى», دەپ اتاپ ءوتتى ا.پەرۋاشەۆ. 

قۇرىلتاي 145 دەپۋتاتتان قۇرالادى

ءماجىلىس دەپۋتاتى ايدوس سارىم ءوز سوزىندە جاڭا پارلامەنت – قۇرىلتايدىڭ قىزمەتىنە قاتىستى 50, 51 جانە 53-باپ­تارعا ەرەكشە نازار اۋداردى. ول بارلىق ۇسىنىس مەملەكەت باسشىسىنىڭ قىزىل­وردا قالاسىندا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتاي­دىڭ V وتىرىسىندا بەرگەن تاپسىرمالارىن ەسكەرە وتىرىپ ازىرلەنگەنىن اتاپ ءوتتى.

«ۇسىنىلىپ وتىرعانداي, بولاشاق قۇرىلتاي پروپورتسيونالدى وكىلدىك جۇيەسى بويىنشا سايلاناتىن 145 دەپۋتاتتان تۇرادى. ولاردىڭ وكىلەتتىك مەرزىمىن قازىرگى ماجىلىسپەن بىردەي – بەس جىل دەڭگەيىندە ساقتاۋ ۇسىنى­لىپ وتىر. سونىمەن قاتار, قۇرىل­تاي دەپۋتاتتىعىنا ۇمىتكەرلەر­گە قويىلاتىن قوسىمشا تالاپتار ارنايى كونستيتۋتسيالىق زاڭداردا كوزدەلۋى مۇمكىن», دەدى دەپۋتات.

ونىڭ ايتۋىنشا, بولاشاق قۇرىلتايدىڭ جۇمىسىنا قاتىستى ەڭ مازمۇندى ءارى تۇجىرىمدامالىق وزگەرىستەر 53-باپتا قامتىلعان. بۇل وزگەرىستەر ەلىمىزدەگى مەملەكەتتىك باسقارۋ قۇرىلىمى مەن جۇيەسىن ەلەۋلى تۇردە وزگەرتىپ, تۇراقتاندىرۋعا, بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى قاجەتتى تەپە-تەڭدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە, سونداي-اق وكىلدى, اتقارۋشى, سوت بيلىگى اراسىنداعى تەجەمەلىك ءارى تەپە-تەڭدىك قاعيداتتارىن جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان.

وتىرىس بارىسىندا ءسوز العان ساياساتتانۋشى مارات شيبۇتوۆ جاڭا كونس­تيتۋتسيانىڭ پرەامبۋلاسى ەلدىڭ تاريحي تامىرىن, قۇندىلىق باعدارلارى مەن مەملەكەتتىڭ قىزمەت ەتۋ قاعيداتتارىن كەشەندى تۇردە ايقىنداۋعا ءتيىس ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, پرەام­بۋلا قوعامعا ء«بىز كىمبىز, قايدان كەلدىك, قايدا بارا جاتىرمىز» دەگەن يدەيا­لاردى ايقىن جەتكىزىپ, قۇندىلىقتاردى قالىپتاستىرۋعا ءتيىس. «نەگىزىندە, ول وتكەنىمىز بەن بولاشاعىمىزدى باعالاۋدا ءبىز قالاعان نارسەنىڭ ءبارىن جيناقتالعان تۇردە بىلدىرەتىن تۇجىرىمعا اينالادى», دەپ اتاپ ءوتتى م.شيبۇتوۆ.

ساياساتتانۋشى پرەامبۋلا ەلدىڭ تاريحي نەگىزدەرىن كورسەتۋمەن قاتار, عىلىم مەن يننوۆاتسيا جەتىستىكتەرىنە نەگىز قالاپ, جاس ۇرپاققا باعىت-باعدار سىلتەۋگە ءتيىس ەكەنىن ايتتى. «بولاشاق «الما ءپىس, اۋزىما ءتۇس» دەيتىندەر مەن ينفوالاياقتارعا ەمەس, جوعارى تەحنولوگيا مەن يننوۆاتسيالىق سالالاردا ەڭبەك ەتەتىن ءبىلىمدى, مادەنيەتتى ادامدارعا تيەسىلى», دەدى ول.

سونداي-اق پرەامبۋلا سىرتقى ءارى ىشكى اۋديتورياعا ارنالعان ماڭىزدى مازمۇندىق مانگە يە ەكەنىن, مەملەكەتتىك شەكارالاردىڭ مىزعىماستىعىن بەكىتىپ, بەيبىت نيەتتەردى كورسەتەتىنىن, زاڭدى­لىقتى, ادىلەتتىلىكتى, ازاماتتاردىڭ قۇقىق­تارىن قورعاۋدىڭ ماڭىزىن ايقىن­دايتىنىن ەسكە سالدى. 

ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋ – ورتاق مىندەت

ءماجىلىس دەپۋتاتى ايداربەك حودجا­نازاروۆ ءوز سوزىندە مەملەكەتتىڭ تيىم­دى­­لىگىن ارتتىرۋ مەن ازاماتتاردىڭ مۇددە­لەرىن قورعاۋ ءۇشىن كونستيتۋتسيالىق وزگەرىس­­تەردىڭ ماڭىزىن اتاپ ءوتتى. «Respublica» پارتياسى اتىنان ءسوز سوي­لە­گەن ول رەفورمالاردى تولىقتاي قولداي­­تىنىن مالىمدەپ, ينستيتۋتتاردى نىعايتۋ, قۇقىق ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, نور­ماتيۆتىك يەرارحيانىڭ ايقىن­دىعى مەملەكەتتىك تيىمدىلىك پەن بيلىكتىڭ ورنىق­تىلىعىنا جاعداي جاسايتىنىن اتادى.

دەپۋتات 2019 جىلدان بەرى ەلدە ينستيتۋتسيونالدىق كەمەلدىككە باعىت­تالعان جۇيەلى وزگەرىستەر جۇزەگە اسىرىلىپ كەلە جاتقانىن ەسكە سالدى: سايا­سي جۇيە جاڭعىرتىلدى, ساياسي قاتى­سۋ تەتىكتەرى كۇشەيتىلدى, پارتيا­لار مەن ازاماتتىق قوعامنىڭ ءرولى ارت­تى. كونستيتۋتسيالىق رەفورما وسى ۇدە­رىس­تەردىڭ زاڭدى جالعاسىنا اينال­­دى. «بۇل – ەل دامۋىنىڭ الدىن الا بەلگى­لەنگەن باعىتىنىڭ قيسىندى جال­عاسى. ونىڭ نەگىزدىلىگى مەملەكەتتىك جۇيەدەگى سەنىمنىڭ, جاۋاپكەرشىلىكتىڭ, جەدەلدىكتىڭ ارتۋىنان كورىنەدى», دەدى ا.حودجانازاروۆ.

ءماجىلىس دەپۋتاتى سونداي-اق قوعامدىق ديالوگتىڭ ءارى قازاقستاننىڭ حالىق كەڭەسى تەتىگىنىڭ ازاماتتار مەن بيلىك اراسىنداعى تۇراقتى كەرى بايلانىس الاڭى رەتىندەگى ءرولىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, رەفورما جاس بۋىنعا باعدارلانعان, سونداي-اق ەكونوميكانى, كاسىپكەرلىكتى, الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا جاعداي جاسايدى. «ارقايسىمىزدىڭ ەلدەگى وزگەرىستەردى تالقىلاۋعا, ماڭىزدى قوعامدىق ماسەلەلەر بويىنشا پىكىر ايتۋعا جانە قابىلداناتىن شەشىمدەرگە ءۇن قوسۋعا مۇمكىندىگىمىز بار ەكەنىن جوعارى باعالايمىز. ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋ – بارشامىزعا ورتاق جاۋاپكەرشىلىك», دەپ تۇيىندەدى دەپۋتات.

سونىمەن بىرگە ءماجىلىس دەپۋتاتى ەلنۇر بەيسەنباەۆ تا ءسوز الىپ, كوميسسيا جۇمىسى قوعامنىڭ زاماناۋي سۇرانىستارىنا جاۋاپ بەرەتىن اتا زاڭدى دايىنداۋعا باعىتتالعانىن, «Amanat» پارتياسى رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋعا بەلسەندى قاتىسىپ وتىرعانىن ءارى پرەزيدەنت باستامالارىن تولىق قولدايتىنىن ايتتى.

دەپۋتاتتىڭ سوزىنشە, كوميسسيا اشىقتىق قاعيداتتارى مەن بارلىق ساياسي پارتيالاردىڭ پىكىرىن ەسكەرۋ نەگىزىن­دە جۇمىس ىستەيدى, ال كونستيتۋتسيالىق وزگەرىس­تەر ينستيتۋتسيونالدىق تۇرعىدان مىقتى پارلامەنت قالىپتاستىرۋعا باعىت­تالعان. «بۇگىنگى تاڭدا ءبىز قولدانىس­تاعى نەگىزگى زاڭعا تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ بو­يىنشا عانا ەمەس, ادىلەتتى قازاقستان­نىڭ سۇرانىستارىنا جاۋاپ بەرە­تىن جاڭا كونستيتۋتسيانى ءىس جۇزىندە قالىپ­تاستىرىپ جاتىرمىز. بۇل – «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» قاعيداتىنا نەگىزدەلگەن, بيلىك ارحيتەكتۋراسىن جۇيەلى تۇردە قايتا قۇرۋ دەگەن ءسوز», دەدى ە.بەيسەنباەۆ.

ول ءبىر پالاتالى پارلامەنتكە كوشۋ زاڭ شىعارۋ ءىسىن جەدەلدەتىپ, ساياسي پارتيا­لاردىڭ ءرولىن كۇشەيتەتىنىنە ءارى دەپۋتات­تاردىڭ قوعام الدىنداعى جاۋاپ­كەر­شىلىگىن ارتتىراتىنىنا نازار اۋداردى. «بارلىق زاڭدار ءبىر پارلامەنتتە ءۇش وقىلىمنان وتەدى: العاشقى ەكەۋى – اشىق تۇردە, ءۇشىنشىسى – كونستيتۋتسيا مەن ۇلتتىق زاڭناماعا سايكەستىگىن تەكسەرۋ ءۇشىن. بۇل لوببيستىك ىقپال مەن جەكە مۇددەلەردىڭ ارالاسۋىن تولىقتاي جوققا شىعارادى», دەپ اتاپ ءوتتى دەپۋتات.

ە.بەيسەنباەۆ سونداي-اق پروپورتسيونالدى سايلاۋ جۇيەسىنىڭ جانە پارتياىشىلىك پرايمەريزدىڭ ماڭىزىن ايتتى. ونىڭ سوزىنشە, بۇل تەتىكتەر سايلاۋشىلار مەن پارلامەنت قۇرامى اراسىنداعى تىكەلەي بايلانىستى قامتاماسىز ەتەدى, ونىڭ ىشىندە جەكە ازاماتتاردىڭ وكىلدەرى دە بولادى.

جيىن سوڭىندا كوميسسيا توراعاسى ە.ءازىموۆا كەلەسى ءتورتىنشى وتىرىس سارسەنبى كۇنى, ياعني ەرتەڭ 28 قاڭتاردا وتەتىنىن, سول جيىندا بارلىق ۇسىنىستى ءماتىن تۇرىندە بىرىكتىرىپ جيناقتاۋ ۇسىنىلاتىنىن حابارلادى.