ۇكىمەت “ەگەمەن قازاقستاننىڭ” اپتالىق قوسىمشاسى

وڭىرلىك دامۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى ۇكىمەت باسشىسىنىڭ سولتۇستىك وبلىستارعا ساپارى بارىسىندا پىسىقتالۋ ۇستىندە ۇكىمەت باسشىسى كارىم ءماسى­موۆ ورتالىقتاعى جۇمىستاردان قولى قالت ەتىپ بوساي قالعان ساتتە وڭىرلەرگە شىعىپ, جەرگىلىكتى جەردەگى جاعدايدى ءوز كوزىمەن كورىپ, سول جەرلەردە كەڭەس وتكىزۋدى بەرىك داستۇرگە ەنگىزىپ كەلەدى. مۇنىڭ دا ءجونى بار. قازىر ەلىمىزدە ەلباسىنىڭ باسشىلىعىمەن اسا اۋقىمدى جۇمىستار جۇزەگە اسىرى­لۋدا. بيىلعى جىلدىڭ وزىندە 144 يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق با­عىتتاعى ينۆەستيتسيالىق جوبالار پايدالانۋعا بەرىلەتىن بولسا, سونىڭ تەڭ جارىمى ءبىرىنشى جارتى جىلدىقتىڭ وزىندە ىسكە قوسىلىپ قويدى. ەكىنشى جارتى جىلدىقتا ماڭىزى ولاردان كەم ەمەس 72 جوبا جۇزەگە اسۋعا ءتيىس. ونىڭ ۇستىنە سوڭعى ۋاقىتتارداعى تابيعات قۇبىلىستارى, اۋا-رايى قازاقستان ءۇشىن اسا قولايلى بولىپ تۇرعان جوق. وتكەن قىستاعى قالىڭ جاۋعان قار, اقىرعان اياز ەلىمىزدىڭ شىعىس قازاقستان, الماتى وبلىستارىنا ۇلكەن زارداپتارىن تيگىزگەن ەدى. ەندى جاز شىعىسىمەن سولتۇستىك ءوڭىردىڭ كەيبىر جەرلەرىندە جازدىڭ ىستىق بولۋىنا بايلانىستى قۇرعاقشىلىق انىق سەزىلىپ تۇر. مۇنىڭ ءوزى استىقتى وبلىستار جاعدايىنا اسەر ەتۋى ابدەن مۇمكىن. مىنە وسىنداي جاقسىلىعى مەن جاماندىعى, قىزىعى مەن قيىن­دىعى الما كەزەك ءتۇسىپ جاتقان ومىردە ەلىمىز ەل باسشىلىعىنىڭ دۇرىس ساياسات ۇستاۋى, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايعا بارىنشا ءمان بەرۋىنىڭ, حالىقتى ورتاق ىسكە جۇمىلدىرا ءبىلۋىنىڭ ناتيجەسىندە قيىندىقتارعا ۇرىنباي العا باسىپ كەلەدى. ەڭ الدىمەن, الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ اۋىر سىناعىنان سۇرىنبەي وتە بىلدىك. شىعىس قازاقستان وبلىسى مەن الماتى وبلىسىنىڭ ءبىراز ەلدى-مەكەندەرىن كوكتەمگى قاتتى تاسقىن سالدارىنان سۋ الىپ ەدى. ودان ءبۇ­لىنگەن, قيراعان ۇيلەردى, مادەني-الەۋمەتتىك عيماراتتاردى جەدەل قالپىنا كەلتىرۋگە كىرىسىپ كەتتىك. زارداپقا ۇشىراعان ەلدى-مەكەن­دەر­دىڭ ورنىنا ساۋلەتى قازىرگى زامانعا ساي قالا تيپتەس جاڭا اۋىلدار بوي كوتەرۋدە. ايتپاقشى, ۇكىمەت باسشىسى كارىم ءماسىموۆ­تىڭ ءوزى وسىنىڭ الدىنداعى ەل وڭىرلەرىنە جاساعان ساپارلارىندا شىعىس قازاقستان, الماتى وب­لىستارىندا بولىپ قايتقان بو­لاتىن. ەندى وسى ساپار رەتى اق-مولا, سولتۇستىك قازاقستان, قوس-تاناي سەكىلدى استىقتى وبلىستاردا جالعاسىن تاۋىپ وتىر. ەۋرازيا سەكىلدى الىپ كەڭىستىك­تىڭ جۇرەك تۇسىندا قونىس تەۋىپ, قالا سالۋ ونەرىنىڭ جاڭا نۇسقاسى ىسپەتتى كۇن سايىن كەلبەتتەنە ءتۇسىپ, ادامزاتتىڭ نازارىن بىرتە-بىرتە وزىنە اۋدارىپ, اسقاقتاي بوي كوتەرگەن قازاقستاننىڭ جاڭا ەلورداسى استانانىڭ ىرگەسىندە ورنالاسقاندىقتان اقمولا وبلى-سىنىڭ وڭىرلىك دامۋ ماسەلەسىندە وزىندىك الار ورنى بار. ەلىمىزدىڭ 2014 جىلعا دەيىنگى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاما­سىنا سايكەس بۇل وڭىردە بىرقاتار سەرپىندى جوبالار جۇزەگە اسۋدا. ونىڭ ۇستىنە استانانىڭ ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىن قالىپتاستىرۋ ماسەلەسى ۇكىمەت الدىندا تۇرعان ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ ءبىرى. ۇكىمەت باسشىسىنىڭ وسى وڭىرگە جاساعان ساپارى بارىسىندا اتالعان ماسەلەلەرگە باسا نازار اۋدارىلدى دەپ ايتۋعا بولادى. 7 شىلدە كۇنى كارىم ءماسىموۆ وسى ءوڭىردىڭ بىرقاتار وندىرىستىك نىساندارىندا, سونىڭ ىشىندە ۇدەمەلى يندۋستريالىق-ينننوۆا-تسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا جاڭا جوبالاردى ىسكە قوسۋ بەلگىلەنگەن “قازفوسفات” جاۋاپ­كەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىندە, كۇكىرت قىشقىلى زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسىندا, “ستەپنوگور تاۋ كەن-حيميا كومبيناتى” جشس-ءتىڭ گيدرومەتاللۋرگيالىق زاۋىتىندا, “ەسىل-اگرو” جشس جۇزەگە اسىرۋ ۇستىندەگى تاۋارلى ءسۇت فەرماسىندا بولدى. ەگەر وسىلاردىڭ بىرەۋىنە عانا توقتالا كەتەتىن بولساق, “ەسىل-اگرو” جشس “قازاگروقارجى” اق-پەن بىرلەسە وتىرىپ, 1200 ساۋىن سيىر باعىلاتىن ءىرى كەشەننىڭ قۇرىلىسىن ىسكە قوسقاندىعىن ايتۋعا بولادى. بۇل كەشەندە باعى­لاتىن اسىل تۇقىمدى مالدى ازىق­تاندىرۋ ماسەلەسى قوسا شەشىمىن تاپقان. كەشەن الدىڭعى قاتارلى تەحنولوگيالارمەن جابدىقتالعان. ونىڭ قۇرىلىسى وتكەن جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا باستالىپ, قىركۇيەك ايىندا اياقتالدى. وسى ارقىلى 106 ادام جاڭا جۇمىس ورىندارىمەن قامتاماسىز ەتىلدى. مۇندا “كارۋ-سەل گلوبال” ساۋىن قوندىرعى-لارى ورنالاسقان. وندىرىلگەن ءسۇت ونىمدەرى قازىرگى تالاپتار مەن ستاندارتتارعا جاۋاپ بەرەدى جانە ەلى­مىزدىڭ ىشكى-سىرتقى رىنوك­تارىن­دا باسەكەلەستىككە قابىلەتتى بولىپ تابىلادى. مىنە, وسى جوبا ارقىلى استانا قالاسىن ءسۇت ونىمدەرىمەن قامتۋ ماسەلەسى ءبىر شاما شەشىم تاپقاندىعىن ايتۋعا بولادى. سوڭعى كەزدەرى اقمولا وبلىسى­نىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىندا العا باسۋ قادامدارى ايقىن سەزىلىپ وتىر. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا مۇندا ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ كولەمى وتكەن جىلدىڭ وسى مەرزىمىمەن سالىستىر­عاندا 18,5 پايىزعا ارتا ءتۇستى. ال اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى جالپى ءونىم كولەمى 7 پايىزعا ارتىپ, 23 ميلليارد تەڭگەنى قۇرادى. مال مەن قۇس سانى ەداۋىر كوبەيدى. تاعى ءبىر قۋانتارلىق ماسەلە نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيا كولەمىنىڭ 21 پايىزعا ءوسىپ, 35,2 ميلليارد تەڭگەگە جەتكەندىگى دەر ەدىك. مىنە, وسىنداي شارالاردىڭ ەسەبىنەن وتكەن جىلى قۇرىلىس سالاسى توقىراۋعا ۇشىراماي 1,6 ەسە ارتسا, وڭىردەگى جۇمىسسىزدىق 1 پايىزدىق دەڭگەيگە تومەندەي ءتۇستى. وبلىس باسشىسى سەرگەي دياچەنكو وسى جايلاردى ۇكىمەت باسشىسىنا بايانداپ بەردى. ۇكىمەت باسشىسى ستەپنوگور قالاسىندا ورنالاسقان “قازفوس­فات” جشس-ءتىڭ جۇمىس بارىسىمەن تانىسقاندا مۇنداعى بىرقاتار پروبلەمالار جايىندا اڭگىمە قوزعالدى. اتالعان كاسىپورىن بيىلعى جىلدىڭ ناۋرىز ايىنان بەرى مينەرالدى تىڭايتقىشتار شى­عارۋدى توقتاتىپتى. وعان اسەر ەتىپ وتىرعان نەگىزگى سەبەپ – شيكى­زاتتىق كۇكىرت قىشقىلىنىڭ جوق­تىعى. وسىعان وراي كارىم ءماسىموۆ بۇل ماسەلەنى شۇعىل شەشۋگە باعىتتالعان بىرقاتار تاپسىرمالار بەرىپ, وسى ماسەلەنى تۇراقتى باقىلاۋدا ۇستاۋدى مىندەتتەدى. وسى قالاداعى “قازاتومونەر­كاسىپ” جشس ديرەكتورى كەڭەس اماندوسوۆ ۇكىمەت باسشىسىن “كۇكىرت قىشقىلى زاۋىتىن قايتا قۇرۋ” جوباسىمەن تانىستىردى. بۇل جوبا الداعى جىلدىڭ تامىزىندا ىسكە قوسىلادى ەكەن. جالپى قۇنى 10 ميلليارد 400 ميلليون تەڭگەنى قۇرايتىن وسى جوبا ىسكە قوسىلعان كەزدە “قازفوسفات – حيميا زاۋى­تىن­داعى” مينەرالدى تىڭايت­قىشتار شىعارۋ ماسەلەسى دە جۇيەلى شەشىمىن تابادى دەپ ايتۋعا بولادى. ۇكىمەت باسشىسى وسى ساپار بارىسىندا اقمولا وبلىسىنداعى بىرقاتار تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق سالا نىساندارىن ارالاپ كوردى. اتاپ ايتقاندا, “ستەپنوگور ۆودو­كانال”, وبلىس ورتالىعىنداعى “كوك­شەتاۋ جىلۋ” كاسىپورىن-دارىندا جانە بۋرابايداعى جاڭا­دان سالىنعان ورتالىق ءورت ءسوندىرۋ دەپوسىندا بولىپ ارنايى كەڭەس وتكىزدى. وندا اقمولا وبلىسىنىڭ اكىمى سەرگەي دياچەنكو, اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى اقىلبەك كۇرىشباەۆ, قۇرىلىس جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى سەرىك نوكين, توتەنشە جاعدايلار ءمينيسترى ۆلاديمير بوجكو, تابيعي مونوپو­ليالاردى رەتتەۋ اگەنتتىگىنىڭ ءتورا­عاسى نۇرلان الدابەرگەنوۆ جانە باسقالاردىڭ ەسەپتەرى تىندالدى. وندا نەگىزىنەن ستەپنوگور كوكشە-تاۋ قالالارىنىڭ كوممۋنالدىق ينفراقۇرىلىمدارىن دامىتۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى. وسى ساپار بارىسىندا كارىم ءماسىموۆ وبلىستاعى ون نىساندا بولىپ, ءتورت كەڭەيتىلگەن كەڭەس وتكىزدى. ساپار سوڭىندا وبلىس اكىمدىگىندە وتكەن كەڭەسكە اقمولا, سولتۇستىك قازاقستان, قوستاناي وبلىستارىنىڭ جاۋاپتى تۇلعالارى قاتىستى. مۇندا ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك ءوڭىرىن سۇيىق گازبەن جانە سۋمەن قامتۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى. اتالعان ماسەلە ءجو­نىن­دە مۇناي جانە گاز ءمينيسترى ساۋات مىڭباەۆتىڭ, سەرگەي دياچەنكونىڭ باياندامالارى تىڭ­­دالدى. اتالعان ماسەلەگە بايلا­نىس­تى قوسىمشا تاپسىرمالار بەرىلدى. پرەمەر-مينيستر ءوزىنىڭ قورى­تىندى سوزىندە اقمولا وبلىسىندا ءوڭىردىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەتىن بىرقاتار يگىلىكتى شارالاردىڭ اتقارىلىپ جاتقاندىعىن ايتا كەلە ولارعا قولداۋ كورسەتىلەتىندىگىن جەتكىزدى. سونىمەن قاتار, حالىقتىڭ قالىپتى تىرشىلىگىن قامتاماسىز ەتۋدەگى ەلباسى تاپسىرمالارىنىڭ ءمىنسىز ورىندالۋىن جەرگىلىكتى باس­شى­لىقتان قاتاڭ تالاپ ەتتى. ماسە-لەنىڭ ماڭىزدىلىعىنا وراي ءسولتۇس­تىك ءوڭىردى سۇيىق وتىنمەن قامتا­ماسىز ەتۋ ماسەلەسى ۇكىمەت وتىرى-سىندا ارنايى قارالاتىن بولدى. كەشە ۇكىم باسشىسىنىڭ ءوڭىر­لەر­گە جاساعان ساپارى سولتۇستىك قازاق­ستان وبلىسىندا جالعاستى. بۇل ساپار­دىڭ بارىسى جايىندا گازەتىمىزدىڭ وسى وڭىردەگى ءتىلشىسى ءومىر ەسقالي وسى نومىردە ەگجەي-تەگجەيلى جازىپ وتىر. ال بۇگىن بۇل ساپار قوستاناي وبلىسىندا جالعا­ساتىن بولادى. سۇڭعات ءالىپباي. ساۋىن فەرماسى اشىلدى قوستاناي وبلىسىنداعى ءسۇت زاۋاتتارىنىڭ ساپالى ءونىمى بۇرىننان دا  رەسپۋبليكاعا بەلگىلى بولاتىن. ىرىمشىك پەن مايدىڭ ساپاسى ساۋىلعان سۇتكە بايلا­نىستى ەكەنى تاعى ايقىن.  قوستاناي اۋدانىنداعى ”سادچيكوۆ” جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى  وتكەن جىلى 400 باس مالعا ارنالعان ساۋىن فەرما­سىنىڭ قۇرىلىسىن باستاعان ەدى. مىنە,  ول پايدا­لانۋعا بەرىلىپ, ماۋسىمنىڭ اياعىندا العاشقى ساۋىلعان ءسۇتتى ۇقساتۋ كاسىپورنىنا جىبەردى. جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا جۇزەگە اسۋعا ءتيىستى  التى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ ورتاسىنان ويىپ ورىن الاتىن بۇل ءسۇت فەرماسى سادچيكوۆتىقتارعا  806 ميلليون تەڭگەگە ءتۇستى. ونىڭ 121 ميلليون تەڭگەسى سەرىكتەستىكتىڭ ءوزى تاپقان قارجى, ال قالعانىن ”قاز­اگروقارجى” اكتسيونەرلىك قوعامى  قارجىلاندىردى. ساۋىن فەرماسىندا 26 ادام جۇمىس ىستەيتىن بولادى. “يۆولگو-حولدينگ” جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىك­تەستىگىنىڭ قۇرامىنا كىرەتىن  ”سادچيكوۆ” شارۋاشى­لىعى ءار سيىردان ساۋعان سۇتتەن رەسپۋبليكا بويىنشا ەڭ  جوعارى كورسەتكىشكە جەتكەن ەدى. ەندى ولار ءسۇتتى قىسى- جازى ۇزبەي وندىرۋگە, ءارى ونىڭ ساپاسىن ارت­تىرۋعا كىرىسىپ وتىر. بۇل اۋىل شارۋاشىلىعى كاسىپ­ورنىندا  ءوندىرىستى  تاعى دا كەڭەيتە تۇسۋگە مۇمكىندىك بار. ينۆەستيتسيالىق نىساننىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا وبلىس اكىمى سەرگەي كۋلاگين ساۋىن فەرماسىنىڭ شارۋاقورلىقپەن  جاسالعانىن اتاپ ءوتتى. قوستانايدىڭ ۇزاق تا, قىتىمىر قىسىنا ءتوزىمدى بولۋى ءۇشىن قورانىڭ  توبەسى جىلى جابىلعان,  اۋىز قورا   سالۋ دا ۇمىتىل­ماعان. سونىمەن قاتار, قورانىڭ اۋاسىن تازالاپ تۇرا­تىن جەلدەتكىشتەر ورناتىلعان, ارنايى ماسساجەرلار سيىرلاردى ”سيپاپ” تۇرادى. ”ەلەچكا” دەپ اتالاتىن ساۋىن قوندىرعىسىنىڭ قۋاتى  جىلىنا 1290 مىڭ ليتر ءسۇت  ساۋعا نەگىزدەلگەن. ەۋروپالىق ماماندار ورناتقان   قازىرگى زامانعى كومپيۋتەرلەندىرىلگەن كەشەن فەرماداعى بارلىق تەحنولوگيالىق  ۇدەرىستەردى باقىلاپ تۇرادى. ءنازيرا جارىمبەتوۆا, قوستاناي اۋدانى, قوستاناي وبلىسى.