«قازاق قۇرىلتايلارىنىڭ ءبارى دە ەل دامۋىنا زور وزگەرىس اكەلگەن. «كەڭەسشىل ەل كەمدىك كورمەيدى» دەگەن ناقىل ءسوز سودان قالسا كەرەك. ءبىز بابالار جولىن ۇستانىپ, قۇرىلتاي شاقىرۋ ءداستۇرىن جاڭعىرتتىق», دەپ پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ 2022 جىلدىڭ 16 ماۋسىمىندا ۇلىتاۋدا وتكەن ءبىرىنشى ۇلتتىق قۇرىلتاي وتىرىسىندا قازاق قۇرىلتايلارىنىڭ ەل تاريحىنداعى ماڭىزىن اتاپ كورسەتكەن-ءدى.
ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ءار وتىرىسىندا قازىرگى زاماننىڭ تالابىنا ساي جانە بۇگىنگى قوعامنىڭ ۇلتتىق مۇددەسى نەگىزىندە پرەزيدەنت ايتقان «بارشا حالىققا تۇسىنىكتى بولاتىن جانە شىن مانىندە ازاماتتارىمىزدىڭ سۇرانىسىنا ساي كەلەتىن» ۇلتتىق يدەولوگيا قالىپتاستىرىلعاندىعىن نىق سەنىممەن ايتا الامىز.
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ V ۇلتتىق قۇرىلتاي وتىرىسىندا: «ەڭ باستىسى, قوعام وزگەردى, رەفورمالارىمىز تۇراقتى سيپاتقا يە بولدى, حالىقتىڭ سانا-سەزىمىندە ۇلكەن بەتبۇرىس جاسالدى. وسى رەتتە, ۇلتتىق قۇرىلتاي ايرىقشا ءرول اتقارعانى ءسوزسىز», دەۋى تاريح ارەناسىندا قايتا جاڭعىرعان بەس بىردەي قۇرىلتايدىڭ تاريحي ماڭىزىن ايقىنداپ تۇرعانىن قۋاتتاي تۇسەدى.
قىزىلوردا قۇرىلتايىنداعى پرەزيدەنت ءسوزى, بۇدان بۇرىن دا ايتىپ كەلە جاتقان وي-پىكىرلەرى ارقىلى ەلىمىزدىڭ الەمدىك ساياساتتا ءوزىنىڭ سالماقتى دا ساليقالى ءرولى بارىن ەڭ اۋەلى ءوزىمىز تانىپ, وزگەلەرگە تانىتۋدى ماقسات ەتىپ وتىرمىز.
«قازاقستان – جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى «ورتا دەرجاۆا» جانە جەر كولەمى بويىنشا يسلام الەمىندەگى اسا ءىرى مەملەكەت. ءبىز بارشاعا تۇسىنىكتى, ياعني اقىلعا قونىمدى جانە ءادىل ساياساتتى جاقتايمىز, وسى ۇستانىمدى ءاردايىم ساقتايمىز. سىرتقى ساياساتتاعى ءىس-ارەكەتىمىزدىڭ ءبارى ءبىر عانا ماقساتتى كوزدەيدى. ەڭ باستىسى, قازاقستان جەرىنىڭ تۇتاستىعىن, قاۋىپسىزدىگى مەن ەگەمەندىگىن قامتاماسىز ەتۋىمىز كەرەك. قازاق مەملەكەتىنىڭ باسشىسى رەتىندە مەن ءۇشىن تاۋەلسىزدىك – بارىنەن قىمبات!», دەپ قىزىلوردادا ايتقان
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ وسى ءبىر پىكىرى ءبىزدىڭ ماڭگىلىك ۇستانىمىز, ماڭگىلىك ساياساتىمىز بەن ماڭگىلىك مۇراتىمىز رەتىندە كوكەيىمىزدە جاتۋعا ءتيىستى.
بۇل ورايدا پرەزيدەنت دۇنيەنىڭ قازىرگىدەي دۇربەلەڭدى كەزەڭىندە «قازاقستان جەرىنىڭ تۇتاستىعى مەن قاۋىپسىزدىگىن جانە ەگەمەندىگىن قامتاماسىز ەتۋدى» ۇلتتىق ستراتەگيامىز دەپ وتە ورىندى بەلگىلەدى. جانە دە ءوسىپ-وركەندەگەن, ابىروي-بەدەلى جوعارى ءارى قۋاتتى مەملەكەت قۇرۋدىڭ جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن حالىقتىڭ دا وزىنە سالا سويلەۋى ەل تاعدىرى بارشامىزعا ورتىق پارىز ەكەنىن ۇعىندىرا تۇسكەندەي.
قۇرىلتايدا پرەزيدەنت «حالىقارالىق قۇقىق كوز الدىمىزدا قادىر-قاسيەتىنەن ايرىلىپ جاتىر», دەي كەلە, دۇنيەجۇزىندە سەنىم داعدارىسىنىڭ كۇشەيە تۇسكەنىن, مۇلدە جاڭا قۇبىلىستاردىڭ پايدا بولعانىن ايتىپ, سول قۇبىلىستارعا ء«وزىمىز دە, كەيىنگى ۇرپاق تا بۇعان بەيىمدەلۋىنە تۋرا كەلەدى», دەدى. حالىقتىڭ بۇگىنگى ايتىپ جۇرگەن ۇسىنىستارى مەن تىلەكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, قازىرگى دە, بولاشاقتاعى دا تالاپتارعا ساي كەلەتىندەي ساياسي جۇيەنىڭ جاڭا قۇرىلىمىن العا تارتتى.
اۋەلى كونستيتۋتسيالىق رەفورما, ءبىر پالاتالى پارلامەنت قۇرۋ, ونى قۇرىلتاي دەپ اتاۋ جانە حالىق كەڭەسىن قۇرۋ جونىندەگى پرەزيدەنت ەنگىزگەن ۇسىنىستاردىڭ بارلىعى دا مەملەكەتتىڭ دە, حالقىمىزدىڭ دا دۇنيەنىڭ قازىرگى جانە الداعى بولجاپ تا بولمايتىن سان قۇبىلىسقا بەيىمدەلىپ, ءتۇرلى سىناققا دايار بولۋىمىزدىڭ دەر كەزىندە جاسالىپ وتىرعان قادامدارى دەپ بىلەمىز.
ويتكەنى قۇرىلتايدا پرەزيدەنت «كۇن وتكەن سايىن ءورشي تۇسكەن ميليتاريزاتسيا حالىقارالىق قوعامنىڭ الەمدە ءادىل ءتارتىپ قۇرۋعا باعىتتالعان كۇش-جىگەرىن جوققا شىعارىپ جاتىر. وسىنداي كۇردەلى جاعدايدا سىرتقى ساياساتتىڭ ءمان-ماڭىزى ارتا تۇسەدى. ول بارىنشا تەڭگەرىمدى بولىپ, مەملەكەتتىڭ ستراتەگيالىق مۇددەسىن قورعاۋعا جانە ىلگەرىلەتۋگە باعىتتالۋى كەرەك», دەپ اتاپ كورسەتتى. مىنە, وسى جاعدايدا مەملەكەت باسشىسى ديپلوماتيانىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتاعى اسا زور ماڭىزىنا توقتالدى.
ء«بىز ديپلوماتيانى حالىقارالىق قاقتىعىس پەن داۋ-دامايعا اپاراتىن جول ەمەس, مامىلەگە, كەلىسىمگە كەلۋدىڭ ەش بالاماسى جوق, ەڭ ماڭىزدى قۇرالى دەپ بىلەمىز. كاسىبي ۇستانىم مەن شىنايى نيەت بولسا, كەز كەلگەن قاقتىعىستىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋعا بولادى», دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مىنە, بۇگىنگى ديپلوماتيانىڭ ۇستانىمى وسى! ديپلوماتيانى «مامىلەگە, كەلىسىمگە كەلۋدىڭ ەڭ ماڭىزدى قۇرالى» دەپ ناقتىلى اتاپ كورسەتە وتىرىپ, مەملەكەت باسشىسى ديپلوماتيادا بۇرىس شەشىمنىڭ سالدارى وتە اۋىر بولاتىنىن, ونىڭ مەملەكەتتىڭ ۇزاق مەرزىمگە ارنالعان مۇددەلەرىنە ورىن تولماس نۇقسان كەلتىرۋى ىقتيمال ەكەنىن ەسكەرتتى.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ 22 قاڭتار كۇنى اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپتىڭ شاقىرۋىمەن داۆوس قالاسىنا جۇمىس ساپارىمەن بارىپ, بەيبىتشىلىك كەڭەسىنىڭ جارعىسىنا قول قويۋ راسىمىنە قاتىستى. قازىرگى الەمدىك ساياساتتا ازۋىن ايعا بىلەپ وتىرعان اقش پرەزيدەنتى د.ترامپ ءوز ىقىلاسىمەن قاسىم-جومارت توقاەۆتى گازا بويىنشا بەيبىتشىلىك كەڭەسىنىڭ مۇشەسى بولۋعا, قازاقستاندى ۇيىم قۇرىلتايشىلارىنىڭ ءبىرى قىلۋ جونىندە ۇسىنىس ايتقان-دى.
ۇلتتىق قۇرىلتاي وتىرىسىندا: «مەن يبراھيم كەلىسىمدەرىنە قوسىلۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادىم», دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ. «مۇنداي كەلىسىمدەردى پرەزيدەنت ترامپپەن تاريحتىڭ استارىن جانە قازىرگى ساياسي احۋالدى تەرەڭ تۇسىنۋدەن تۋىنداعان ديپلوماتيالىق يننوۆاتسيا دەۋگە بولادى. پرەزيدەنت تاياۋ شىعىستا بەيبىتشىلىكتى مىقتاپ ورناتۋعا ارنالعان يبراھيم كەلىسىمدەرىنە قوسىلۋ جونىندەگى شەشىمنىڭ دۇرىس ەكەنىنە سەنىمدى جانە ونى جۇزەگە اسىرۋعا بار كۇشىن سالادى. بۇل كەلىسىمنىڭ تۇپكى ءمانىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن ونىڭ اتاۋىنا نازار اۋدارۋىمىز كەرەك. اۆراام, ياعني يبراھيم ءدىن تاريحىندا يۋدايزم, حريستيان جانە يسلام دىندەرىنە ورتاق پايعامبار بولىپ ەسەپتەلەدى.
«ەلىمىز بۇكىل ادامزاتتى بىرىكتىرەتىن قۇندىلىقتارعا ارقا سۇيەۋگە ءتيىس!».
پرەزيدەنتىمىزدىڭ وسى ءبىراۋىز سوزىندە, ياعني «بۇكىل ادامزاتتى بىرىكتىرەتىن قۇندىلىقتارعا ارقا سۇيەۋگە ءتيىس» دەگەنى قاشاندا بۇگىنگى الەمدىك ديپلوماتيانىڭ بەرىك ۇستانىمى بولسا ەتتى. بۇل – ادال ۇستانىم. بۇل – ادامزات بالاسى الدىنداعى ۇلى جاۋاپكەرشىلىك.
ۋاقىت, زامان وزگەرگەن سايىن, ءسوز جوق, حالقىمىزدىڭ سانا-سەزىمى دە ءوسىپ, بيلىككە قويار تالاپتارى دا كۇشەيە ءتۇسىپ جاتىر. الايدا ءبىزدىڭ ارقايسىمىز ەلدىك جانە مەملەكەتتىك مۇددەگە ساي وزىمىزگە ءوزىمىز تالاپ قويا بىلەمىز بە؟ ال قازىرگى تالاپ – قازاقستان تسيفرلاندىرۋ جانە جاساندى ينتەللەكتىنى قوعامدىق ءومىردىڭ بارلىق سالاسىنا ەنگىزە باستاعان شاقتا وسىعان بەيىمدەلۋ, ءسويتىپ سول ارقىلى تىرشىلىگىمىزدى تۇزەۋ ءىسىن ويلاستىرۋ, قولعا الۋ. بۇل بۇگىندە قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان زاماننىڭ كوشىنەن قالماس ءۇشىن قاجەت.
قازىرگى ادىلەتتى, قاۋىپسىز ءارى تازا قازاقستاننىڭ قۋاتىن ودان ءارى ارتتىرۋ ءۇشىن پرەزيدەنت ايتقانداي, بىرلىگىمىزدى بەكەمدەپ, بىلەك سىبانىپ ىسكە كىرىسۋىمىز كەرەك. الەم وزگەرىپ جاتىر.
جابال ەرعاليەۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
كوكشەتاۋ
