ەندى بانكتەر ەل ازاماتتارىنىڭ اعىمداعى شوتتارىنا جىلدىق 1%-دان اسپايتىن مولشەردە سىياقى ەسەپتەۋگە قۇقىلى. ءتيىستى تىيىمنىڭ كۇشى جويىلدى. 16 قاڭتاردا پرەزيدەنت «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى بانكتەر جانە بانك قىزمەتى تۋرالى» زاڭعا, سونداي-اق قارجى نارىعىن رەتتەۋ مەن دامىتۋ, بايلانىس جانە بانكروتتىق ماسەلەلەرى بويىنشا زاڭنامالىق اكتىلەرگە ىلەسپە تۇزەتۋلەرگە قول قويدى. وسى قۇجاتتار اياسىندا ازاماتتىق كودەكستىڭ 751-بابىنا وزگەرىستەر ەنگىزىلدى.
وزگەرىستەر ەنگىزىلگەنگە دەيىن اعىمداعى بانك شوتىنا ورنالاستىرىلعان اقشانى پايدالانعانى ءۇشىن سىياقى تولەنبەيتىن. قازىرگى ۋاقىتتا ازاماتتىق كودەكستىڭ 751-بابىنىڭ 2-بولىگى مىناداي رەداكتسيادا مازمۇندالعان: «اعىمداعى بانك شوتىنا ورنالاستىرىلعان اقشانى پايدالانعانى ءۇشىن سىياقى مولشەرى جىلدىق ءبىر پايىزدان اسپاۋعا ءتيىس».
دەپۋتات كليەنتتەردىڭ اعىمداعى شوتىنداعى سوماعا پايىز ەسەپتەۋدى ۇسىندى
ايتا كەتەيىك, بۇعان دەيىن اعىمداعى شوتتار بويىنشا سىياقى ەسەپتەۋ قازاقستاننىڭ بانك تاجىريبەسىندە بولعان ەدى.
تىيىم الىندى, بىراق ماسەلە شەشىلدى مە؟
قارجىگەر عالىم قۇسايىنوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇرىنعى جۇيەدە بانك سەكتورى پايداسىنا ايقىن تەڭسىزدىك قالىپتاستى.
«قازاقستاندا بۇرىننان ءبىر قيسىنسىز جاعداي بولدى: بيزنەس پەن جەكە تۇلعالاردىڭ اعىمداعى شوتتارىنداعى قالدىق بانكتەر ءۇشىن تەگىن رەسۋرسقا اينالدى. ۇلتتىق بانك بانكتەرگە بازالىق مولشەرلەمەدەن 1% تومەن, ياعني 17% تولەپ وتىرعان كەزدە, سول بانكتەر جىلىنا شامامەن 6 ترلن تەڭگە كولەمىندەگى اقشانى تەگىن پايدالاندى. بۇل بانكتەر پايداسىنا جىلىنا شامامەن 1 ترلن تەڭگە كولەمىندەگى ايقىن تەڭسىزدىك», دەيدى ول.
الايدا تىيىم الىنعانىمەن, زاڭ رەتتەۋشى ورگانعا پايىزدىق مولشەرلەمەنى شەكتەۋ قۇقىعىن قالدىردى.
«تىيىم الىندى, بىراق زاڭ ءىس جۇزىندە رەتتەۋشىگە اعىمداعى شوتتار بويىنشا شەكتى مولشەرلەمەنى ءوزى بەلگىلەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. قازىر بىرنەشە دەرەككوزدەن بۇل مولشەرلەمە 1% دەڭگەيىندە شەكتەلۋى مۇمكىن ەكەنىن ەستىپ ءجۇرمىن. بۇل جاعدايدا تىيىمدى الىپ تاستاۋ تۋرالى شەشىم تەك دەكوراتيۆتى سيپاتقا يە بولادى», دەپ اتاپ ءوتتى قارجىگەر.
دەپوزيت پەن اعىمداعى شوت
رەتتەۋشىنىڭ نەگىزگى ءۋاجى – اعىمداعى شوتتارعا پايىز تولەنسە, دەپوزيتتىك بازا السىرەيدى دەگەن قاۋىپ. الايدا عالىم قۇسايىنوۆ بۇل ءۋاجدى وتاندىق نارىق شىندىعى جوققا شىعاراتىنىن ايتادى.
«رەتتەۋشىنىڭ باستى ارگۋمەنتى – دەپوزيتتىك بازانىڭ «كاننيباليزاتسياسىنان» قورقۋ. لوگيكا مىناداي: ەگەر اعىمداعى شوتقا پايىز تولەنسە, ادامدار دەپوزيت اشپايدى, بانكتەر تۇراقتى قورلاندىرۋدان ايىرىلادى», دەيدى ول.
الايدا ءىس جۇزىندە دەپوزيت پەن اعىمداعى شوتتىڭ اراسى جويىلعان.
«بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندا ستاندارتتى دەپوزيت ءوزىنىڭ قاسيەتتەرى بويىنشا اعىمداعى شوتتان ءىس جۇزىندە ەرەكشەلەنبەيدى. كوپتەگەن سالىمداردان اقشانى كەز كەلگەن ۋاقىتتا, جيناقتالعان سىياقىنى جوعالتپاي شەشىپ الۋعا بولادى. بۇلار – مەرزىمسىز دەپوزيتتەر. ناتيجەسىندە بۇل قۇرالداردىڭ اراسىنداعى شەكارا تولىق جويىلدى», دەيدى قۇسايىنوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, ەكى جاعدايدا دا وتىمدىلىك تاۋەكەلى بىردەي. سوندىقتان پايىزدى جاساندى تۇردە شەكتەۋ ماسەلەنى شەشپەيدى.
«اعىمداعى شوتتا دا, «مەرزىمدى» دەپوزيتتە دە اقشا كليەنت ءۇشىن تولىق ءوتىمدى. بۇل بانك ءۇشىن وتىمدىلىك تاۋەكەلى ەكى جاعدايدا دا بىردەي دەگەن ءسوز: سالىمشى اقشانى كارتادان دا, دەپوزيتتەن دە ءبىر ساتتە شىعارىپ الا الادى. اعىمداعى شوتتار بويىنشا مولشەرلەمەنى 1% دەڭگەيىنە دەيىن تومەندەتۋ بانكتەردىڭ وتىمدىلىك تاۋەكەلىن ازايتپايدى. ول تەك بانكتەرگە كليەنتتىڭ اعىمداعى شوتتا جاتقان اقشاسىن پايدالانعانى ءۇشىن تولەمەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. قازاقستاندا شەشىپ الۋعا بولمايتىن مەرزىمدى دەپوزيتتەر ەنگىزۋگە تالپىنىس بولدى, بىراق ولاردىڭ ۇلەسى دەپوزيتتەر قۇرىلىمىندا 15%-دان اسپايدى, ەڭ باستىسى – ولاردى دا مەرزىمىنەن بۇرىن شەشىپ الۋعا بولادى», دەيدى قارجىگەر.
الەمدىك تاجىريبە جانە قايتالانىپ جاتقان قاتەلىك
عالىم قۇسايىنوۆ بۇل ماسەلە بويىنشا الەمدىك تاجىريبەگە, اسىرەسە اقش مىسالىنا نازار اۋدارۋدى ۇسىنادى.
«الەمدىك تاجىريبە كورسەتكەندەي, ەلدەر تىيىم سالۋ تاجىريبەسىنەن باس تارتىپ جاتىر. ەڭ ۇزدىك مىسال – اقش. اعىمداعى شوتتارعا پايىز تولەۋگە تىيىم سالۋ – قازاقستانعا عانا ءتان ەمەس, بۇل – الەم بۇرىن جىبەرگەن قاتەلىك. اقش-تا 1933 جىلدان باستاپ «Q ەرەجەسى» دەگەن نورما بولدى, ول تالاپ ەتىلەتىن شوتتارعا پايىز تولەۋگە تىيىم سالدى. بۇل تىيىم 2011 جىلى تولىق جويىلدى», دەيدى قۇسايىنوۆ.
امەريكالىق رەتتەۋشى بۇل تىيىمنىڭ زيانىن ءۇش سەبەپپەن تۇسىندىرگەن جانە بۇل سەبەپتەر بۇگىندە قازاقستاندا دا قايتالانىپ وتىر.
«بىرىنشىدەن, اقشا كولەڭكەگە كەتەدى. بانكتەردە تابىس كورمەگەن كليەنتتەر وتىمدىلىكتى اقشا نارىعى قورلارىنا شىعارادى. تىيىم بانكتەردى قورعامادى, كەرىسىنشە, ولاردى قورلاندىرۋ بازاسىنان ايىردى. قازاقستاندا قازىر ۆاليۋتالىق دەپوزيتتەر مەن قالدىقتار بويىنشا ءدال وسىنداي جاعداي بولىپ جاتىر: ادامدار وتىمدىلىكتى شەتەلدىك قور نارىعىنا نەمەسە قولما-قول اقشاعا شىعارىپ جاتىر.
ەكىنشىدەن, «بالداق ەكونوميكاسى» پايدا بولادى. تىيىمدى اينالىپ ءوتۋ ءۇشىن بانكتەر مەن كورپوراتسيالار كۇردەلى سحەمالار جاسايدى: اقشا تۇندە تابىستى شوتقا اۆتوماتتى تۇردە اۋىستىرىلىپ, تاڭەرتەڭ قايتادان اعىمداعى شوتقا قايتارىلادى. بۇل ەكونوميكالىق ءمانى جوق, ينفراقۇرىلىمعا ارتىق سالماق تۇسىرەدى. قازىر كوپتەگەن بانك مۇنداي قىزمەتتى ءىرى كومپانيالارعا ۇسىنىپ وتىر, ال Freedom Bank دەپوزيتتىك شوتقا بايلانعان كارتانى ىسكە قوستى.
ۇشىنشىدەن, شاعىن بيزنەستىڭ ءباسى تومەندەيدى. ءىرى كورپوراتسيالار تىيىمدى اينالىپ وتە الادى, ال شاعىن بيزنەس اقشاسىن 0% مولشەرلەمەمەن ۇستاۋعا ءماجبۇر. قازاقستاندا بۇعان قوسا بيۋدجەتتىك ۇيىمدار دا زارداپ شەگىپ وتىر: ولارعا زاڭ بويىنشا دەپوزيتكە اقشا ورنالاستىرۋعا تىيىم سالىنعان. سونىڭ سالدارىنان بيۋدجەت جىلىنا ورتا ەسەپپەن 200-300 ملرد تەڭگە تابىستان قاعىلادى, ال بۇل قاراجات بانكتەردىڭ پايداسىنا كەتەدى», دەيدى قارجىگەر.
مونوپوليانىڭ كۇشەيۋى جانە رەكوردتىق پايدا
قارجىگەردىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى ءتاسىل بانك سەكتورىندا ايتارلىقتاي ماسەلە تۋدىرادى.
«قازاقستان بۇگىندە وسى تاجىريبەنى ەلەمەي وتىر. نارىققا ادال باعا قالىپتاستىرۋدىڭ ورنىنا, ءبىز كليەنتتەردى ارتىق قيمىل جاساۋعا ماجبۇرلەيمىز: اقشانى كارتادان دەپوزيتكە, دەپوزيتتەن كارتاعا قايتا-قايتا اۋدارۋ نەمەسە بانكتەرگە تەگىن رەسۋرس سىيلاۋ.
بازالىق مولشەرلەمە 18% بولعان جاعدايدا, بانكتەر شامامەن 6 ترلن تەڭگە كولەمىندەگى اعىمداعى شوتتار ارقىلى 0-1% مولشەرلەمەمەن قارجىلانادى. بۇل بانك سەكتورىنا انومالدى تابىس اكەلىپ وتىر. 2025 جىلدىڭ 11 ايىندا بانكتەردىڭ تازا پايداسى 2,5 ترلن تەڭگەدەن استى, ال مەنشىكتى كاپيتالدىڭ تابىستىلىعى 30%-عا جەتتى. بۇل قازاقستاننىڭ ءىرى بانكتەرىن الەمدەگى ەڭ تابىستى قارجى ينستيتۋتتارىنا اينالدىرىپ وتىر, مۇنداي تابىستىلىق قازىر بىردە-ءبىر ءىرى حالىقارالىق بانكتە جوق», دەيدى قارجىگەر.
قارجىگەردىڭ ايتۋىنشا, بۇل جاعداي نارىقتاعى شوعىرلانۋدى كۇشەيتەدى. سونىمەن قاتار پايدانى ءىشىنارا الۋ ءۇشىن ۆاليۋتالىق دەپوزيتتەرگە مىندەتتى رەزەرۆتىك تالاپتار (مرت) مولشەرلەمەسىن كوتەرۋ دە ماسەلەگە اينالادى.
«اعىمداعى شوتتار تەڭ بولىنبەگەن, ولار نەگىزىنەن العاشقى بەس بانككە شوعىرلانعان. ءىرى بانكتەر تەگىن اقشانىڭ ۇلكەن كولەمىنە قول جەتكىزىپ, ودان ءارى كۇشەيىپ كەلەدى. ال ورتا جانە شاعىن بانكتەردە مۇنداي ترانزاكتسيالىق بازا جوق, ولار قىمبات دەپوزيت تارتۋعا ءماجبۇر بولىپ, مارجينالدىلىقتا ۇتىلادى. پايدانى ءىشىنارا الۋ ۆاليۋتالىق دەپوزيتتەرگە جوعارى مرت ەنگىزۋ ارقىلى جاسالماق. الايدا بۇل ەكى ماسەلەگە الىپ كەلەدى. بىرىنشىدەن, مرت بۇكىل سەكتورعا قولدانىلادى, ال ارتىق تابىس تەك العاشقى بەس بانكتە شوعىرلانعان. سونىڭ سالدارىنان مرت شىن مانىندە شاعىن جانە ورتا بانكتەرگە سوققى بولىپ تيەدى جانە سەكتورعا كىرۋدى ودان ءارى قيىنداتادى. بۇل ءوز كەزەگىندە نارىقتاعى مونوپوليانى كۇشەيتەدى», دەيدى عالىم قۇسايىنوۆ.
تۇيىندەي كەلگەندە, بانكتەردىڭ باعى جانىپ, حالىقتىڭ قالتاسى قاعىلعان زاماندا, «ەرەكشە جول» ەمەس, ءادىل نارىق قانا قۇتقارادى. ايتپەسە, 2,5 تريلليون تەڭگە پايدا تاپقان بانكتەردىڭ قاسىندا حالىقتىڭ ناقتى تابىسىنىڭ 2%-عا تومەندەۋى – ۇلكەن تراگەديا.
