ءبولىپ تولەۋ «باتپان قۇيرىق» ەمەس...

كەيىنگى جىلدارى وتانداس­تا­رى­مىزدىڭ قارىز الۋ ءتاسىلى ايتارلىقتاي وزگەردى. بۇرىن بانككە بارىپ, كلاسسيكالىق نەسيە راسىمدەۋ باسىم بولسا, قازىر دۇكەننەن شىقپاي-اق ءبولىپ تولەۋ ارقىلى تاۋار الۋ ۇيرەنشىكتى جاع­دايعا اينالدى. مىسالى, بىلتىر ءبولىپ تولەۋ ارقىلى 2,4 ترلن تەڭگەگە تاۋار الىنعان.

ۇلتتىق بانكتىڭ دەرەگىنە قارا­عان­دا, مۇنداي قارىز بۇگىندە تۇتى­نۋ­شى­لىق نەسيەلەردىڭ شامامەن بەستەن ءبىر بولىگىن قۇراپ وتىر. وسى ءۇردىس رەتتەۋشىنى بولشەك كرەديت نارىعىنا قايتا ۇڭىلۋگە ءماجبۇر ەتتى. قازىر ەلدە كرەديتى بار ادامداردىڭ سانى از ەمەس. 2025 جىلعى 1 تامىزداعى مالىمەت بويىنشا, كرەديت رەگيسترىندە 7,71 ملن وتانداسىمىز تىركەلگەن. ولاردىڭ موينىنداعى جالپى قارىز كولەمى 23 ترلن تەڭگەگە جۋىق. بۇل ەل ەكونوميكاسىنىڭ شامامەن 16 پايىزىنا تەڭ. قازىر ءبولىپ تولەۋدى 4,9 ملن ادام پايدالانىپ وتىر. ءبولىپ تولەۋ ارقىلى الىنعان قارىزداردىڭ باسىم بولىگى قىسقا مەرزىمگە راسىمدەلەدى. مۇنداي قارىزداردىڭ ۇشتەن ەكىسى 1 جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە بەرىلگەن. ال شامامەن 30 پايىزى 2 جىلعا دەيىن سوزىلادى.

دەرەكتەرگە قاراساق, ءبولىپ تولەۋ حالىقتىڭ كۇندەلىكتى ومىرىنە مىقتاپ ەنىپ العان. قازىر ءبىر تاۋاردى ساتىپ الۋ ءۇشىن قالتادا تولىق اقشا بولۋى شارت ەمەس. بۇگىن الاسىڭ, ەرتەڭ تولەيسىڭ. ەكونوميست رۋسلان سۇلتانوۆ بۇل قۇبىلىستى سىرتتاي قاراعاندا تارتىمدى, ال ىشىنە ۇڭىلسەڭ, ەكونوميكاعا سالماق سالاتىن قۇرال دەپ باعالايدى.

«ادامعا ءبولىپ تولەۋ نەگە جاقسى كورىنەدى؟ اي سايىنعى تولەم از. سوندىقتان ءبارىن باقىلاۋدا ۇستاپ وتىرامىن دەگەن سەزىم بار. پايىز جوق دەپ ايتىلادى, دەمەك ارتىق تولەم جوق سياقتى. اقشا جوق, بىراق تاۋار بار. بۇل – وتە تارتىمدى فورمۋلا. الايدا وسى جايلىلىقتىڭ ارتىندا كورىنبەيتىن سالدار بار. ادامدار تاۋاردى مۇمكىندىگى بولعاندىقتان ەمەس, ءبولىپ تولەۋ قۇتقارادى دەگەن ويمەن ساتىپ الادى. ناتيجەسىندە, نارىقتا شىنايى ەمەس سۇرانىس پايدا بولادى. سۇرانىس ءوستى دەگەن دابىلدى كورگەن ساتۋشى باعانى كوتەرەدى. وسىلاي ينفلياتسيا ىسكە قوسىلادى», دەيدى ەكونوميست.

ەكىنشى ماڭىزدى ماسەلە رەتىندە ەكونوميست نارىقتىڭ پسيحولوگياسىن ايتادى. ۋاقىت وتە كەلە دۇكەندەر ساتىپ الۋشىنىڭ بۇگىن ەمەس, كەيىن تولەيتىنىن قالىپتى جاعداي رەتىندە قابىلداي باستايدى.

«نەگىزگى ماقسات تاۋاردى وتكىزۋگە اينالادى. باعا قانشا ەكەنى ماڭىزدى بولماي قالادى. ايىنا 10 مىڭ تولەيدى عوي دەگەن ويمەن باعانى كوتەرە سالادى. بۇل جەردە باعا ءوندىرىس شىعىنىنا ەمەس, ادامنىڭ السىزدىگىنە بايلانىستى وسەدى. ءۇشىنشى ماسەلە – ءبولىپ تولەۋدىڭ جاسىرىن شى­عىندارى. كوپ جاعدايدا ءنول پايىز دەپ كورسەتىلگەنىمەن, بۇل شىعىندار تاۋاردىڭ ىشىنە الدىن الا ەنگىزىلەدى. بانك كوميسسياسى بار, ساقتاندىرۋ بار, تولەم كەشىكسە بولاتىن شىعىن بار. مۇنىڭ ءبارى ساتۋشى ءۇشىن تاۋەكەل. ال ول تاۋەكەل مىندەتتى تۇردە باعاعا قوسىلادى. سوندىقتان 0% دەگەن – ماتەماتيكالىق شىندىق ەمەس, ماركەتينگتىك ءتاسىل», دەيدى ساراپشى.

ر.سۇلتانوۆ تاعى ءبىر ماڭىزدى نارسەگە نازار اۋدارادى. قوعامدا ادامدار بولاشاقتاعى تابىسىنا سۇيەنىپ ءومىر سۇرە باستاعاندا, قازىرگى اقشا اينالىمى قىسقارادى. ەكونوميست مۇنى قاراپايىم مىسالمەن تۇسىندىرەدى. ءبىر تەلەفوندى قولما-قول الساڭ, باعاسى – 250 مىڭ تەڭگە. ال «0-0-12» فورماسىمەن الساڭ, سول تەلەفون 299 مىڭ تەڭگە بولىپ شىعادى. اي سايىنعى تولەمگە قاراپ, كوپ ادام بۇل ايىرماشىلىقتى بايقامايدى. ال جارتى جىلدان كە­يىن ءوندىرۋ­شى سۇرانىستىڭ ارتقانىن كورىپ, باعانى تاعى كوتەرەدى.

ال قارجىگەر سۇلتان ەلەمەسوۆتىڭ سوزىنشە, ءبولىپ تولەۋ رەسمي تۇردە كرەديت دەپ اتالماۋى مۇمكىن, بىراق ءمانى جاعىنان ول سول تۇتىنۋشىلىق قارىزدىڭ ءوزى. كوپ جاعدايدا ادامدار ءبىر نارسەنى بايقامايدى. ءبولىپ تولەۋدە بانككە كوميسسيانى ساتىپ الۋشى ەمەس, دۇكەن تولەيتىندەي كورىنەدى. بىراق ءىس جۇزىندە ول كوميسسيا ءبارىبىر تۇتىنۋشىنىڭ قالتاسىنان شىعادى.

«ماركەتپلەيستەردىڭ ءبىرى بانككە 14-16% ارالىعىندا كوميسسيا تولەيدى. ارينە, بۇل رەسمي تۇردە جاريالانبايدى. قۇجاتتا ءبارى تازا. بىراق دۇكەن سول كوميسسيانى تاۋار باعاسىنا قوسىپ قويادى. رەسمي تۇردە بۇلاي جاساۋعا بولمايدى, بىراق ءبىز قاعازدى ەمەس, ناقتى تاجىريبەنى ايتىپ وتىرمىز عوي. ەڭ قىزىعى دا وسى جەردە باستالادى. كوميسسيا 14% بولىپ كورىنگەنىمەن, ناقتى ءتيىمدى مولشەرلەمە الدەقايدا جوعارى شىعادى. سەبەبى ادام اقشانى بىردەن ەمەس, بىرتىندەپ تولەيدى», دەيدى سۇلتان ەلەمەسوۆ.

بايقاپ وتىرعانىمىزداي, كەيىنگى جىلدارى BNPL ارقىلى تاۋار الۋ كەڭىنەن تارادى. بىراق مۇنداي قارىزداردىڭ باسىم بولىگى رەسمي كرەديت رەتىندە ەسەپتەلمەي كەلدى. سونىڭ سالدارىنان ادامنىڭ ناقتى قارىز جۇكتەمەسى كرەديت تاريحىندا كورىنبەدى. بانكتەر دە بۇل اقپاراتتى ەسكەرە المادى. ەندى مەملەكەت وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋدى كوزدەپ وتىر.

الداعى وزگەرىستەر تۋرالى ۇلتتىق بانك توراعاسى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ ايتتى. ونىڭ سوزىنشە, بۇگىندە ءبولىپ تولەۋ ەكى ۇلكەن باعىتقا بولىنەدى. ءبىرىنشىسى – ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر ارقىلى بەرىلەتىن ءبولىپ تولەۋ. بۇل سەگمەنت زاڭمەن رەتتەلەدى. ەكىنشىسى – ساتۋشىلاردىڭ وزدەرى بەرەتىن ءبولىپ تولەۋ. بۇعان اۆتوسالوندار, قۇرىلىس كومپانيالارى, ماركەتپلەيستەر, وزگە دە بيزنەس وكىلدەرى كىرەدى. بۇل باعىت مۇلدە رەتتەلمەگەن.

«ادام ءبولىپ تولەۋ راسىمدەگەن كەزدە ءىس جۇزىندە كرەديت الادى. بىراق زاڭ جۇزىندە بۇل كرەديت بولىپ سانالمايدى. قارىز بار, تولەۋ مىندەتى بار, بىراق ول كرەديت بيۋروسىندا كورىنبەيدى. بانك تە ادامنىڭ ناقتى جۇكتەمەسىن كورمەيدى. بۇل دۇرىس ەمەس. ەگەر ءبىز حالىقتىڭ شامادان تىس قارىزعا باتۋىن شەكتەگىمىز كەلسە, قارىزدىڭ تولىق كارتيناسىن كورۋىمىز كەرەك», دەيدى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ.

ۇلتتىق بانك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى اكىلجان بايماعامبەتوۆ بۇل جۇمىستى جۇزەگە اسىرۋدا نەگىزگى ءرولدى قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى اتقاراتىنىن ناقتىلادى. ايتىلعان وزگەرىستىڭ ءمانى قاراپايىم. بانكتەر بەرمەگەن ءبولىپ تولەۋلەر دە ەندى كرەديت بيۋرولارىنا جىبەرىلەدى.

«قازىر ادامداردىڭ قارىزىنىڭ ءبىر بولىگى كولەڭكەدە قالىپ وتىر. ول كورىنبەيدى. سونىڭ سالدارىنان ادامدار مۇمكىندىگىنەن كوپ قارىز جيناپ الادى. ماكروپرۋدەنتسيالىق شارالار دۇرىس جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن بارلىق قارىزدى كورۋىمىز كەرەك. وتە ماڭىزدى», دەپ ءتۇسىندىردى ول.

بۇل باستاما بۇعان دەيىن ايتىل­عان باسقا وزگەرىستەرمەن دە ۇندەسىپ جاتىر. پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىن­باسارى – ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى سەرىك جۇمانعارين ماركەت­پلەيستەردەگى باعاعا باقىلاۋ كۇشەي­تىلەتىنىن مالىمدەگەن بولاتىن. ونىڭ ايتۋىنشا, دەلدالداردىڭ كوميسسيا­سى شەكتەلەدى جانە قوس باعا جۇيەسى ەنگىزىلەدى. ياعني قولما-قول تولەگەندەگى باعا ءبىر بولەك, ءبولىپ تولەۋدەگى باعا ءبىر بولەك كورسەتىلەدى.

بۇل باستامانى قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى ءمادينا ابىلقاسىموۆا ءتۇسىندىرىپ بەردى. ساتىپ الۋشى ناقتى قانشا ارتىق تولەيتىنىن ءبىلۋى كەرەك. ەگەر تاۋار قولما-قول الىنسا ءبىر باعا, ال ءبولىپ تولەۋمەن الىنسا, باسقا باعا بولۋعا ءتيىس. بۇل – ادال ءتاسىل», دەدى ول.

الداعى وزگەرىستەر قاراپايىم ادامدارعا دا تىكەلەي اسەر ەتەدى. ەندى ءبولىپ تولەۋ ارقىلى الىنعان بارلىق قارىز كرەديت تاريحىندا كورىنەدى. بانكتەر ادامنىڭ قار­جىلىق جاعدايىن ناقتىراق باعا­لايدى. سونىڭ سالدارىنان كرەديت الۋ قيىنداۋى مۇمكىن. بىراق بۇل قارىز تۇزاعىنا ءتۇسۋدىڭ الدىن الادى. سونىمەن قاتار ءبولىپ تولەۋ­دەگى باعا دا اشىق كورسەتىلە باستايدى. ساتۋشىلار تاۋاردىڭ شىنايى قۇنىن جاسىرا المايدى. ماركەتپلەيستەر مەن دۇكەندەر ۇستەمەنى اشىق كورسەتۋگە ءماجبۇر بولادى.