ەل مەرەيىن وسىرگەن جيىن

بيىلعى قۇرىلتاي جيىنى ناتيجەسىنە قانداي باعا بەرەسىز؟

دۇيسەنباي تۇرعانوۆ,

ءماجىلىس دەپۋتاتى:

– بۇل باسقوسۋ ادەتتەگىدەي وتە جوعارى دەڭگەيدە ءوتتى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوز سوزىندە مەملەكەتتىڭ ءومىر ءسۇرۋىنىڭ بارلىق دەرلىك سالاسىن قامتيتىن نەگىزگى باسىمدىقتاردى اتادى. باستى وزەك بولا­شاق ءۇشىن جاۋاپ­كەرشىلىك ەكە­نىن ەسكە سالدى. بۇل – ەكو­نوميكالىق, ەكو­لوگيالىق, تەحنو­لو­گيالىق جانە الەۋ­مەت­تىك ولشەم­­دەردىڭ بار­لى­عىن قامتيدى.

مەملەكەت باس­شى­سىنىڭ ارال تەڭىز­ى ماسەلەسىنە جەكە توقتالعانىن ەرەكشە اتاپ ايتقىم كەلەدى. ارالدى ساق­تاۋ – ەل ءۇشىن عانا ەمەس, بۇكىل ادامزات ءۇشىن دە ەڭ وزەكتى ءارى ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ ءبىرى. بۇل تاقىرىپ بۇعان دەيىن دە پرەزيدەنت جولداۋىندا كوتەرىلگەن ەدى, ال قۇرىل­تايدا قايتا تالقىلانۋى مەم­لە­كەتتىك سايا­ساتتىڭ ساباقتاستىعى مەن جۇيە­لىلىگىن ايقىن كورسەتەدى.

كوپجىلدىق ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا سولتۇستىك ارالدى ساقتاپ قالۋ مۇمكىن بولدى. ءبىر كەزدەرى مۇلدە جويىلدى دەپ سانالعان تەڭىز بىرتىندەپ قايتا ءتىرىلىپ كەلەدى. قازىرگى ۋاقىتتا كوكارال بوگەتىنىڭ بيىكتىگىن ارتتىرۋ بويىنشا شارالار قابىلدانىپ جاتىر, جوبانى ىسكە اسىرۋ وسى جىلدىڭ اياعىنا جوسپارلانعان. ونىڭ جۇزەگە اسۋى سۋ كولەمىن ەداۋىر ۇلعايتىپ, وڭ ديناميكانى نىعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

سونىمەن قاتار پرەزيدەنت سۋ ماسەلەسىن شەشۋ تەك ىشكى شارۋا بولا المايتىنىن ناقتى اتاپ ءوتتى. ەلىمىزدەگى ءىرى وزەندەردىڭ باسىم بولىگى كورشى مەملەكەتتەردىڭ اۋماعىنان باستاۋ الاتىنىن, ال سىرداريا مەن ارالعا جەتەتىن سۋ كولەمى جوعارعى اعىستاعى ەلدەردىڭ سۋ ساياساتىنا تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى. سوندىقتان بۇل باعىتتا بايىپتى ءارى كاسىبي ديپلوماتيا شەشۋشى ءرول اتقارادى.

شالاتاي مىرزاحمەتوۆ,

قوعام قايراتكەرى:

– پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ۇلتتىق قۇرىل­تايدىڭ بەسىن­شى وتىرىسىندا سوي­لەگەن سوزىنەن كوپ نارسە تۇيدىك. اسىرەسە جاس­تار تاربيەسى تۋرالى ايتقانى كوپشىلىك كوڭىلىنەن شىقتى. مەملەكەت باسشىسى «ايەلدەردىڭ قۇقىعى مەن بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتا­ما­سىز ەتۋ ءۇشىن ناقتى قادامدار جاسالدى. لۋدومانياعا, ياعني ويىن­قۇمارلىققا جانە ناشاقورلىققا قار­سى بەلسەندى كۇرەس جۇرگىزىلە باستادى» دەدى. ەلدىڭ بولاشاعى – جاستاردىڭ قولىندا. سوندىقتان جاستار تاربيەلى بولۋ كەرەك. مەن بۇل وتىرىستىڭ باستى قۇندىلىعى رەتىندە جاستارعا كوڭىل ءبولىن­ۋىن اتاپ ايتار ەدىم.

باكىر دەمەۋوۆ,

پاۆلودار وبلىستىق قوعامدىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى:

– بۇل جيىن ەلىمىزدىڭ ودان ءارى دامۋىنا قاتىستى كەلەلى ماسەلەلەردى كوتەرۋىمەن ەرەك­­شە­لەندى. سونىڭ ءبىرى – وتىز جىلدان استام ۋاقىت حالىق يگىلىگىنە قىزمەت ەتىپ كەلگەن كونستيتۋتسيامىزعا وزگەرىستەر ەنگىزى­­لەتىنى. ال كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستىڭ نەگىزگى وزەگى – پارلامەنتتىڭ ءبىر پالاتالى بولاتىنى تۋرا­لى يدەيانىڭ ىسكە اسقانى. بولاشاقتا ونىڭ جۇمىس ساپاسى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلەدى دەگەن سەنىمدەمىز. سەبەبى زاڭدىق رەفور­ما­لارعا سايكەس زاڭ شىعارۋشى ورگاندا جەدەل تۇردە كوپ ماسەلە قارا­لا­تىنى انىق. اري­نە, ەڭ باس­تىسى, پرە­زي­دەن­تىمىز ۇسىن­عان جاڭا­­شىل­­­­دىق­تار­دىڭ بار­لى­عى رە­فەرەن­دۋمنان كە­يىن, حالىق تاڭ­داۋى بويىنشا قا­بىلدانادى. بۇل دا ءبىزدىڭ مەملە­كە­تى­مىزدىڭ قۇرىلىسى دە­­­­موكرا­تيا­لىق قا­عي­­­دا­­لارعا نەگىز­دەلگەن ەل ەكە­نىن بايقاتىپ وتىر.

قۇرىلتايدا كوتەرىلگەن قانداي ماسەلەنى ايرىقشا اتار ەدىڭىز؟

دۇيسەنباي تۇرعانوۆ,

ءماجىلىس دەپۋتاتى:

– مەملەكەت باسشىسىنىڭ سوزىندە تسيفرلاندىرۋ مەن جاساندى ينتەللەكت تاقىرىبى جەكە بلوك رەتىندە قاراستىرىلدى. پرەزيدەنتتىڭ پىكىرىنشە, جاھاندىق تەحنولوگيالىق وزگەرىستەر جاعدايىندا جاڭا شىندىققا بەيىمدەلىپ قانا قويماي, ونى قالىپتاستىرۋعا بەلسەندى قاتىسا الاتىن ۇلتتار عانا تابىستى بولادى. بۇل – ەلدىڭ الداعى ونجىلدىقتارداعى باسەكەگە قابىلەتتىلىگى تىكەلەي بايلانىستى بولاتىن ستراتەگيالىق سىن-قاتەر.

سونداي-اق ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى وزەكتى ماسەلەلەر دە نازاردان تىس قالمادى. كوكشەتاۋ, سەمەي جانە وسكەمەن قالالارىندا جاڭا جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارىن سالۋ سەكىلدى نەگىزگى جوبالاردى جەدەل ىسكە اسىرۋ قاجەتتىگى ايتىلدى. ۇكىمەتكە جانە «سامۇرىق-قازىنا» قورىنا كۋرچاتوۆتاعى ەلەكتر ستانساسىن ۋاقتىلى ىسكە قوسۋدى, گرەس-2-دە قوسىمشا ەنەرگوبلوكتاردى پايدالانۋعا بەرۋدى جانە ەكىباستۇزدا گرەس-3 قۇرىلىسىن باستاۋ تاپسىرىلدى. ەنەرگوجۇيەنىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, گاز گەنەراتسياسى ەسەبىنەن تەڭگەرىمدەۋشى قۋاتتاردى جەدەل ەنگىزۋ مىندەتى قويىلدى.

بۇل رەتتە پرەزيدەنت تابيعي گاز الەۋەتىنىڭ جەتكىلىكتى پايدالانىلماي وتىرعانىن قاتاڭ سىنعا الدى: جاڭا كەن ورىندارىن بارلاۋ مەن يگەرۋ جۇمىستارى تىم باياۋ ءجۇرىپ جاتىر. وتكەن جىلى تاۋارلىق گاز يمپورتى 18 پايىزعا ءوسىپ, 4,5 ملرد تەكشە مەترگە جەتتى. بۇل – ءتيىمسىز جوسپارلاۋدىڭ تىكەلەي سالدارى جانە قازىرگى جاعدايدا مۇلدە جول بەرىلمەيتىن احۋال. ەنەرگەتيكالىق سەنىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ ماڭىزدى رەزەرۆى رەتىندە ەلدىڭ سۋ رەسۋرستارى اتالدى. الايدا ولاردىڭ الەۋەتى ءالى كۇنگە دەيىن زاماناۋي تۇرعىدا باعالانباعان, قولدا بار دەرەكتەردىڭ باسىم بولىگى كەڭەستىك كەزەڭگە تيەسىلى. پرەزيدەنت ەلىمىزدىڭ سۋ-ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستارىنىڭ ناقتى ءارى سەنىمدى كارتاسىن ازىرلەۋ قاجەتتىگىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. سونداي-اق ترانزيتتىك الەۋەتتى دامىتۋ, اۆتوموبيل جانە تەمىرجول ينفراقۇرىلىمى سەكىلدى تۇراقتى ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ درايۆەرى بولۋعا ءتيىس سالالار دا ءسوز بولدى.

شالاتاي مىرزاحمەتوۆ,

قوعام قايراتكەرى:

– ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ «ەل بولام دەسەڭ, بەسىگىڭدى تۇزە» دەپ تەگىن ايتپاسا كەرەك-ءتى. تاربيەنى اۋەلى بالا جاستان باستاۋ قاجەت. ەگەر ۇرپاعىمىز ءبىلىمدى, بىراق تاربيەسى ناشار بولسا, ودان پايدا بار ما؟ ارينە جوق. ىزگىلىگى جوعالعان قوعام ەرتە ازىپ-توزادى. مەنىڭ ءتورت جاسار نەمەرەم بار. كەيدە اكە-شەشەسى وعان قاتتى سويلەپ قالسا, «سابىرمەن ايتساڭىزدار, تۇسىنەمىن عوي» دەگەندە كىپ-كىشكەنتاي بالدىرعاننىڭ اقىلىنا تاڭعالامىن. مۇنى ايتىپ وتىرعان سەبەبىم, ءبىزدىڭ كەزىمىز بەن قازىرگى جاستاردى سالىستىرۋعا بولمايدى. بۇگىنگى ۇرپاق سانالى. سويلەمەسە دە ىشتەي كوپ نارسەنى ءبىلىپ تۇرادى. ويتكەنى سمارتفون, ينتەرنەت دەگەن قۇدىرەتتىڭ ارقاسىندا بۇل كۇن­نىڭ بالالارىنان ەشنارسە جاسىرا الماي­سىڭ. سول ءۇشىن جاس­تاردىڭ اقىل-وي الەۋە­تىن ۇلتتىق تاربيەمەن ۇشتاستىرىپ, دۇرىس ارناعا قاراي بۇرا بىلگەن ءجون.

مەنىڭ بۇل ويىم پرەزيدەنتتىڭ قۇ­رىل­­­­­­تايدا ايتقان «جاس­­­­تار­دىڭ كۇش-قۋاتى, ىنتا-جىگەرى, جاڭا­­شىل­­دىعى مەن جاسام­­­پازدىعى كەز كەلگەن سالاعا زور سەرپىن بەرەدى. سوندىقتان ءبىز وسكەلەڭ ۇرپاققا ءاردايىم جان-جاقتى قولداۋ كورسەتەمىز. ولاردىڭ ۇلتتىق قۇن­دىلىق­تار­مەن قا­تار جاڭا زاماننىڭ جاقسى قاسيەتتەرىن بويى­نا سىڭىرۋىنە بارىنشا جاعداي جاسايمىز» دەگەن سوزىمەن تۇسپا-تۇس كەلۋى ەرەكشە تەبىرەنت­تى.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ قۇرىلتاي وتىرىسىندا ايتقان ويلارىنان تاعى ءبىر ەرەكشە ۇناعانى – پارلامەنتتى قۇرىلتاي دەپ اتايىق دەگەنى بولدى. بۇل ۇسىنىستى ءوز باسىم بابالار ءىزىن جالعاستىرعان ىزگى امال دەپ قابىلدادىم. راسىندا دا قازاقتىڭ تالاي تاعدىرشەشتى ماسەلەسى وسى قۇرىلتايدا قارالىپ, شەشىمدەر قابىلدانعان جوق پا؟ سوندىقتان پارلامەنتتىڭ ءبىر پالاتالى بولىپ, ونىڭ اتاۋى قۇرىلتايعا اۋىسۋى بابالار رۋحىنا جاسالعان تاعزىم, قۇرمەت بولدى.

باكىر دەمەۋوۆ,

پاۆلودار وبلىستىق قوعامدىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى:

– مەملەكەت باس­شى­­­سىنىڭ ورتا­لىق ازيا ايماعىندا ەلىمىزدىڭ رەكوردتىق كور­سەتكىشكە قول جەت­كىزگەنىن اتاپ وتكەنى ءبارىمىزدىڭ كوڭى­لى­­مىزدى كوتەردى. ەكو­نوميكامىز 6,5%-عا ءوسىپ, ەلىمىز­دىڭ ىشكى جالپى ءونىمى  300 ملرد دول­لار­دان اسىپتى. ال جان باسىنا شاق­قان­دا­عى ۇلەسى تاۋەلسىزدىك تاريحىندا تۇڭعىش رەت 15 مىڭ دول­لار بولعان. بۇل – دايەكتى ەكونوميكالىق كورسەت­كىشتەر.

ءبىر مىسال كەلتىرەيىن, مەن 2003–2009 جىلدارى پاۆلودار قالاسىنىڭ اكىمى بولىپ تۇرعاندا قالا بيۋدجەتىنىڭ كولەمى نەبارى 20 ملرد تەڭگە بولا­تىن. قازىر ول 300 ملرد تەڭگەدەن اسادى. ونداعان جىلدار ىشىندە شاھاردىڭ قازىنا قا­را­جاتى 15 ەسە ۇلعايعان. 2000 جىلدارى قا­لاعا رەسپۋبليكالىق ترانسفەرتتەر بەرىلمەدى, الەۋ­مەتتىك سالاعا تەك قالا­دان عانا قاراجات قاراس­تى­رى­لاتىن. ال قازىر قاراپ وتىرساق, رەسپۋب­ليكادان وڭىر­­لەر­گە ميللياردتاعان قاراجات قۇيىلىپ جاتىر. حالىقتىڭ ءومىر ساپاسىن, تۇرمىسىن جاقسار­تۋعا وراسان زور مۇمكىندىكتەر جاسالۋدا.