ەكسپورت پەن يمپورت: باسەكەلەستىك ءادىل بولۋى كەرەك

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ فەرمەرلەر مەن كاسىپكەرلەردىڭ ماسەلەسىنە ءۇن قوسىپ, الاڭداۋىنىڭ ءجونى بار. بۇل ماسەلەنى وتكەن جىلعى حالىققا جولداۋىندا دا ايقىن جەتكىزگەن. كەيىنگى جىلدارى ەكسپورت پەن يمپورت ماسەلەسىندەگى تارازى باسى وتاندىق وندىرۋشىلەردىڭ پايداسىنا تۇسە بەرمەيدى. كورشىلەس ەلدەردەن كەلەتىن ارزان ءونىمنىڭ ساپاسى ونشا دۇرىس بولماسا دا كەيبىر جەتكىزۋشىلەر مەن ءىرى ساۋدا جەلى­لەرى باسىمدىقتى سولارعا جاسايدى. ال شارۋالارىمىز وزدەرى وندىرگەن تاماق ونىمدەرىن, كارتوپ پەن كوكونىس تۇرلەرىن سىرتقا شىعارۋ تۇرماق, ىشكى نارىقتا وتكىزۋ بارىسىندا كەدەرگىلەرگە ۇرىنىپ, شىرىلداپ جاتادى.

«تاعى ءبىر وزەكتى ماسەلە – حالىقارا­لىق احۋال شيەلەنىسىپ تۇرعان زاماندا ستراتەگيالىق ەكونوميكالىق سەرىك­تەس­تە­رىمىزبەن ءتيىمدى بايلانىس ورناتۋ. ءبىزدىڭ ۇستانىمىمىز ايقىن: قازاقستان ەكو­نو­مي­كالىق ينتەگراتسيانى قولدايدى, وسى ۇدەرىسكە بەلسەنە اتسالىسادى. بىراق بۇل ىقپالداستىق ءبىزدىڭ مۇددەمىز تۇرعىسىنان قاراعاندا ءادىل بولۋى كەرەك. ماسەلەن, ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وڭدەۋ سالاسى ورىنسىز قىسىمعا ۇشىراپ وتىرعانىن قالىپتى جاعداي دەۋگە بولمايدى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرامىنداعى مەملەكەتتەردىڭ سۋبسيديا بەرىلەتىن ونىمدەرى كوبەيىپ كەتكەندىكتەن وتاندىق تاعام ونەركاسىبىنىڭ وكىلدەرى ءونىم ءوندىرۋدى ازايتۋعا ءماجبۇر. ال بۇل – ءبىز ءۇشىن ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنىڭ ماسەلەسى. سوندىقتان ينتەگراتسيانىڭ ءادىل جۇرگىزىلۋى قاجەت ەكەنىن ايتىپ وتىرمىن», دەدى ۇلتتىق قۇرىلتايدا مەملەكەت باسشىسى.

بۇل ماسەلە تەك كوممەرتسيالىق قاتى­­ناس­­­­تار اياسىنان شىعىپ, مەملەكەتتىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىمەن تىكەلەي بايلانىستى ەكەنى انىق.

وسى ورايدا وتاندىق تاۋار وندىرۋشى­لەر­دىڭ, سونىڭ ىشىندە وڭىرلەردەگى فەر­مەر­لەردىڭ كەيىنگى جىلدارى تاپ بولعان ماسەلەلەرىن ايتساق تا جەتكىلىكتى. بىلتىر پاۆلوداردان وزبەكستانعا وتكەلى تۇرعان قىرۋار كارتوپ شەكارادا بوگەلىپ, ايازدا ءۇسىپ كەتتى. سودان سوڭ ەرتىس-بايان وڭىرىندە 200 مىڭ تونناداي ءسابىز جينالىپ, ول قىس اياعىندا ساتىلماي تەككە ب ۇلىنە باستادى. بۇل كولەم ەلىمىزدىڭ بارلىق ءوڭىرىن قامتۋعا جەتكىلىكتى بولعانىمەن, وتاندىق ءىرى جەتكىزۋشىلەر ءالى كۇنگە كورشى ەلدەردەن ءسابىز تاسيدى. كارتوپ بويىنشا دا جاعداي سولاي. بىلتىر ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگى كارتوپ ەكسپورتىن توقتاتىپ تاستاماق بولىپ ەدى, قويمالارى كارتوپ تۇينەگىنە تولىپ تۇرعان كوكونىس وسىرۋشىلەر شۋ ەتە قالدى. ودان سوڭ جا­ۋاپتى مينيسترلىك سابىزگە «اۋىز سالدى». ءبىر عانا پاۆلودار وبلىسىنداعى قويمالاردا 64 مىڭ توننا ءسابىز ساقتالىپ تۇرعانىنا قاراماستان, ەكسپورتتى شەكتەپ تاستاماق ويمەن ۇكىمەت باسشىلىعىنا جۇگىندى. ابىروي بولعاندا بۇل ماسەلەگە ءماجىلىس دەپۋتاتتارى ارالاسىپ, ۇلكەن ءدۇمپۋ تۋىنداعان.  وسىنداي سەبەپتى جاعدايلار اسەر ەتتى مە, ۇكىمەتتە وتكەن ۆەدومستۆوارالىق كەڭەستە مينيسترلىكتىڭ الگى ءتيىمسىز شەشىمى قابىلدانباعانى ءمالىم بولدى.

– وتاندىق كوكونىس وسىرۋشىلەرگە, سونىڭ ىشىن­دە ەرتىس-بايان ءوڭىرىنىڭ فەرمەرلەرىنە قۋانىشتى جاڭالىعىمىز بار. ءسابىز ەكسپورتىنا شەكتەۋ قويىلمايتىن بولدى. ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگى بۇعان دەيىن ەل ىشىندە ءسابىز تاپشىلىعى تۋىنداپ, باعا كوتەرىلىپ كەتۋى مۇمكىن دەگەن بولجام جاساعان. بىراق ءبىز شىنايى تسيفرلاردى دايەكتى تۇردە كەلتىرىپ, شارۋالاردىڭ قۇقىعىن قورعاپ قالدىق. قويمالاردا توننالاعان ءسابىز ءۇيىلىپ جاتىر. ەندى فەرمەرلەر ءوز ونىمدەرىن ەش الاڭسىز سىرتقا ەكسپورتتاي بەرەدى. بۇل ماسەلەنىڭ وڭ شەشىلۋىنە مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارى دا تۇرتكى بولىپ وتىر, – دەيدى ءماجىلىس دەپۋتاتى نۇرجان اشىمبەتوۆ.

نەگىزى وتاندىق ازىق ونەركاسىبىندەگى كاسىپكەرلەردىڭ احۋالى ءماز ەمەس ەكەنىن اشىق ايتۋىمىز كەرەك. اسىرەسە قايتا وڭدەۋ سالاسىنىڭ كاسىپورىندارى كەيىنگى جىلدارى كورسەتكىشتەرىنىڭ قۇل­دىراپ بارا جاتقانىنا الاڭداپ, ماسە­لەنى بيىك مىنبەرلەردەن كوتەرە باستادى. ساراپشى مامانداردىڭ سوزىنە سۇيەن­سەك, ەلىمىزدىڭ ىشكى نارىعىندا وتان­دىق ءونىمدى سورەدەن ىسىرىپ تاستاۋ دەرەكتەرى كوبەيگەن. ازىق-ت ۇلىك ءوندىرىسى وكىلدەرى ءىرى ساۋدا جەلىلەرىنە قويى­لاتىن ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ 70 پا­يىزى – وزگە ەلدەردىكى, ال 30 پايىزى عانا ءوزى­مىزدىڭ ءونىم ەكەنىن العا تارتادى.

نۇرجان اشىمبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, وتاندىق وندىرۋشىلەردىڭ جانايقايى ناقتى دەرەكتەرگە نەگىزدەلگەن. ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگى ۇسىناتىن ستاتيس­تيكالىق دەرەكتەر, اسىرەسە, وتان­دىق ءونىمنىڭ ۇلەسىنە قاتىستى تسيفرلار سايكەس كەلە بەرمەيدى. سوندىقتان نارىق­تاعى ادال باسەكەلەستىكتى قۇرۋ ءۇشىن ەلىمىزگە حا­لىق­ارالىق ساراپتامالىق كومپانيا­لار­دى تارتۋىمىز كەرەك.

«وتاندىق وندىرۋشىلەر يمپورتپەن ادىلەتسىز باسەكەلەستىك جاعدايىنا تاپ بولىپ وتىر, ءارى ماسەلە ۋشىعا تۇسۋدە. سوندىقتان ءبىز «باسەكەلەستىك ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىنا سالالىق وداقتارمەن پىسىقتالعان تۇزەتۋلەر بلوگىن قوسۋ مۇمكىندىگىن تاپتىق. قازىر بۇل ۇسى­نىستار پاكەتى مەملەكەتتىك ورگان­دار­مەن بەلسەندى تالقىلانىپ جاتىر. زاڭ جوباسى ءبىزدىڭ تۇزەتۋلەرىمىزبەن بىرگە جاقىن ارادا ماجىلىستە ءبىرىنشى وقىلىمعا شىعارىلادى دەپ سەنەمىز. وندا ەلدەگى تاماق سەكتورىنىڭ سالالىق وداقتارى ازىر­لەگەن, وتاندىق تاماق ونىمدەرىن وندىرۋشى­­لەردى قولداۋعا باعىتتالعان بىرقاتار ۇسى­نىس بار. بۇل ۇسىنىستار ىشكى نارىققا يمپورتتىڭ كۇشەيىپ كەلە جاتقان قىسىمى جاعدايىندا ءادىل باسەكەلەستىك ورتانى قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزدى قۇرالى بولۋعا ءتيىس. وندىرۋشىلەرىمىز ەاەو ەلدەرى­نەن, ەڭ الدىمەن رەسەي مەن بەلارۋس ەلدە­رىنەن جەتكىزىلەتىن ونىمدەردىڭ يم­پورتىمەن تەڭ ەمەس جاعدايدا تۇر. مۇنىڭ سەبەپتەرى تولىپ جاتىر. اتالعان مەم­لە­كەت­تەردەگى تاماق ونەركاسىبى تاريحي تۇرعىدان كەڭەستىك كەزەڭدە, دامىعان شيكىزات بازاسى, لوگيستيكا جانە قۋات­تى قايتا وڭدەۋ كاسىپورىندارى بار اۋقىمدى جۇيە رەتىندە قالىپتاستى. بۇل ەكونوميكالىق مۇرا ءالى كۇنگە دەيىن اۋقىمدى ۇنەمدەۋدى جانە جوعارى رەنتا­بەل­دىلىكتى قامتاماسىز ەتەدى. سونداي-اق رەسەيلىك جانە بەلورۋسسيالىق وندىرۋ­شىلەر ءوز ەلدەرىندە اۋقىمدى مەملە­كەتتىك قول­داۋ مەن سۋبسيديالارعا, پرەفە­رەن­تسيا­لارعا يە, شىعىندارى وتەلەدى. ءبىزدىڭ ۇسىنىستارىمىزدىڭ قاتارىندا ءىرى ساۋدا جەلىلەرىندەگى «رەتروبونۋستارعا» تولىق تىيىم سالۋ, وتاندىق ونىمدەر ءۇشىن باسىم سورە كەڭىستىگىن ۇسىنۋ, سونداي-اق وتاندىق ونىمدەردى ۇلتتىق بولشەك ساۋدادا وتكىزۋدى قيىنداتاتىن كەدەرگىلەردى جويۋ جونىندەگى شارالار بار», دەپ جالعاستىردى ءسوزىن دەپۋتات.

تۇسىنىكتىرەك بولۋى ءۇشىن ايتىپ وتەيىك, «رەتروبونۋس» دەگەنىمىز – ءىرى الىپساتارلار ويلاپ تاپقان, وندىرۋشىلەردى ءوز ەڭبەگىنىڭ جەمىسىن ەلەۋسىز اقىعا بەرۋگە ماجبۇرلەيتىن امال. ياعني ساۋدا جەلىسىنە ءونىمىن اكەلگەندەر جارناما, قوي­مالاۋ, اۋماقتى جيناۋ, تاۋاردى جي­ناۋ, ونى قاپتارعا سالۋ سياقتى تولىپ جاتقان قوسىمشا قىزمەتتەر ءۇشىن تولەيدى. ونداي شىعىن ءونىمنىڭ باستاپقى قۇنىنان اسىپ ءتۇسۋى ىقتيمال. ءبىر قىزىعى, ساۋدا جەلىلەرى رەتروبونۋستى رەسەيلىك جانە بەلورۋسسيالىق ازىق ونىمدەرىنە قول­دانبايتىنى بەلگىلى بولىپ وتىر. سال­دا­رىنان سورەدەگى وزگە ەلدىڭ ءونىمى ارزان, ال وزىمىزدىكى اناعۇرلىم قىمبات بولىپ شىعا كەلەدى. مۇنداي قيتۇرقى ارەكەت­تەر وتاندىق ازىق ونەركاسىبىنىڭ دامۋىنا تۇساۋ بولىپ وتىرعانىن ايتۋىمىز كەرەك.

ەلىمىزدە وندىرىلەتىن ازىق-ت ۇلىكتىڭ قىمبات بولۋىنىڭ ەكىنشى سەبەبى – شەكارامىزدان بەرى وتەتىن ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ دۇرىس باقىلانبايتىنى. يمپورت ازىق ونىمدەرى شەكارادا تەكسە­رىل­گەنىمەن, ونىڭ تۇرلەرى, قۇرامى كور­سە­تىلمەيدى. مۇنداي باقىلاۋسىزدىق سال­دارىنان وتاندىق نارىققا ساپاسىز, موديفيكاتسيالانعان ونىمدەر توننالاپ كەلىپ جاتىر. ءارى تابيعي ءونىم بولماعان سوڭ ونىڭ باعاسى دا ارزان. ماسەلەن, ىرگەمىزدەگى رەسەيدە تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىعىن قور­عاۋعا ارنالعان «روسپوترەبسويۋز» ۇيىم­دارى جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ ءمورى سوعىل­ماعان كەز كەلگەن تاۋاردى ىشكى نارىقتا ساتۋعا رۇقسات جوق. مۇنداي ساپا باقىلاۋ جۇيەسىن بىزدە دە قۇرۋدىڭ ۋاقىتى جەتتى.

سۇر يمپورتتىڭ سالدارىنان ءوزىمىزدىڭ ءونىم وتپەي, قويمالاردا جاتادى. ونىڭ ۇستىنە قازىر كورشى ەلدەن تەمىر­جول ارقىلى ەلىمىزگە وتىسىمەن قاپتالىپ, اۆتو­­­كو­لىكتەرگە تيەلەتىن كارتوپ كوبەيىپ كەت­كەن. ول كارتوپ وزبەكستانعا ەكسپورت­تا­لادى. ەكونوميست مامانداردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, تەرىسكەيدەگى كورشىمىز ەگەر كارتوپتى تەمىرجول ارقىلى بىردەن وزبەكستانعا جەتكىزەتىن بولسا, جەتكىزۋ شى­عىنى 3 ەسە قىمباتقا تۇسەدى ەكەن. سوندىقتان جەتكىزۋشىلەر الگىندەي ايلاعا بارىپ وتىر. وعان قازاقستاندا ءونىپ شىققان دەگەن انىقتاما بەرىلەدى.

سالالىق وداقتار اليانسىنىڭ وكىل­دەرى وسى ورايدا ەاەو ەلدەرىنە مۇشە وزگە مەملەكەتتەرمەن سالىستىرعاندا ءبىز­دىڭ ەلدە وندىرۋشىلەرىمىزدى قورعاۋ جۇيەسى دۇرىس جۇمىس ىستەمەي وتىرعانىنا نازار اۋدارتقىسى كەلەدى. اليانستىڭ دەرەگىنشە, بەلورۋسسيادا ساۋدا كاسىپورىندارى ءوز وندىرۋشىلەرىنىڭ ونىمدەرى ءۇشىن ورىنداردىڭ 85%-ىنا دەيىن قامتاماسىز ەتۋگە مىندەتتى. رەسەي كەيىنگى جىلدارى ىشكى نارىقتى يمپورتتىق ونىمدەردەن, ونىڭ ىشىندە ەاەو ەلدەرىنەن قورعاۋ جۇيەسىن دايەكتى تۇردە قۇرىپ وتىر. بۇل رەتتە نەگىزگى باسىمدىق شەتەلدىك تاۋارلاردىڭ بولشەك ساۋدا جەلىلەرىنە قول­جەتىمدىلىگىن ءىس جۇزىندە شەكتەيتىن تىكە­لەي رەتتەۋشى كەدەرگىلەر مەن جاناما اكىم­شىلىك تەتىكتەردىڭ ۇيلەسىمىنە بەرىلەدى.

«ەۋروپا ەلدەرى وزدەرىنىڭ ىشكى نارىعىن يمپورتتىق ونىمدەردەن رەتتەۋ, سۋبسيديا­لار مەن ستاندارتتار جۇيەسى ارقىلى قورعايدى. سونداي-اق وندا ازىق-ت ۇلىك ءپاتريوتيزمى مەن ونى ناسيحاتتاۋ دامىعان. ال گەرمانيا ءوزىن 80 پايىزعا وتاندىق ونىممەن قامتاماسىز ەتەدى. ايتالىق, ماجارستاندا 10 ءىرى جەلىسىنىڭ سورەلەرىندە ءونىمنىڭ شامامەن 70 پايىزى وتاندىق كومپانيالار ارقىلى قامتىلعان. ەلىمىزدىڭ ساۋدا سورەلەرىندە وتاندىق ءونىمنىڭ تۇراقتى بولۋىن قامتاماسىز ەتەتىن وسىنداي قۇرالدار قاجەت», دەيدى سالالىق وداقتار اليانسىنىڭ وكىلدەرى.

وتاندىق ازىق-ت ۇلىك نارىعىنداعى تەڭگەرىمسىزدىك بۇگىندە ابدەن شەگىنە جەتىپ وتىرعانىن مويىنداۋىمىز كەرەك. كوپتەگەن ساۋدا جەلىلەرىنىڭ قۇرىل­تاي­شى­لارى – وزگە ەلدىڭ كومپانيالارى. ولاردىڭ ءبىر بۇيرەگى سىرتقا تارتىپ تۇرۋى سودان بولار. بىراق بۇل قيتۇرقىلىقتىڭ بارلىعىن زاڭدى تۇردە رەتتەپ, شەشۋگە بولادى. قازىر باسەكەلەستىك ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ جوباسىنا بەرىلگەن ۇسىنىستاردى ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگى زەردەلەپ جاتىر. ەگەر ولار شەشۋشى ۇسىنىستارعا كەلىسپەيتىن بولسا, ءماجىلىس دەپۋتاتتارى ونى داۋىسقا سالىپ, قابىلداۋعا شەشىم جاساعان.

ء«بىزدىڭ مەملەكەتتەگى تاماق ونەركا­­سى­بىنە, تۇپتەپ كەلگەندە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە نۇقسان جاساپ وتىرعان فاك­تورلارعا توسقاۋىل قۇرىلۋى مىندەت­تى. ءبىر مىسال, ەرتىس بويىندا «پاۆلودارمولوكو» دەگەن ءسۇت زاۋىتى بار. كاسىپورىن باسشىلىعى قۋاتىنىڭ نەبارى 70 پايىزىن پايدالانۋعا ءماجبۇر ەكەنىن ايتادى. ساۋدا جەلىلەرىندە سامساپ تۇرعان يمپورت ءونىم ءارى قاراي دامۋىنا ەرىك بەرمەيدى. قۇرعاق ءسۇت شىعارۋ, بالالارعا ارنالعان ءسۇت ونىم­دەرىن شىعارۋ نارىعىندا دا سونداي جاعداي. وتاندىق نارىقتاعى قۇرعاق ءسۇتتىڭ 5 پايىزى عانا جەرگىلىكتى وندىرۋشىلەردىكى. جوعارىدا اتاعان مينيسترلىك بۇعان دەيىن ء«ىرى ساۋدا ورىندارى لوگيستيكالىق جۇيەلەر سالادى, سوعان تومەن پايىزبەن نەسيە بەرەمىز» دەپ بيۋدجەتتەن 100 ملرد تەڭگەدەي قاراجات بولگىزگەن. وكىنىشكە قاراي, قازىر مينيسترلىك ول قاراجاتتى شىن مانىندە كىمدەر الدى, ول قانداي ناتيجە بەردى دەگەن ساۋالدارىمىزعا جا­ۋاپ قاتپاي وتىر. بۇل جەردە دە شيكىلىك بار دەپ ويلايمىز», دەپ قوستى ءماجىلىس دەپۋتاتى ن.اشىمبەتوۆ.

تۇيىندەي ايتقاندا, ەلىمىز ءۇشىن ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى مەملەكەت سايا­­سا­تىنىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى. ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنىڭ جاھاندىق يندەكسى بو­يىنشا ەلىمىز 113 مەملەكەتتىڭ ىشىندە 32-ورىندا تۇر. ەندىگى ماسەلە ءوزىمىزدىڭ ءونىمدى وگەيسىتپەي, ءوز نارىعىمىزدى قورعاپ, وتاندىق وندىرۋشىلەردىڭ تۇراقتى دامۋىنا مۇمكىندىك بەرۋ ءۇشىن دۇرىس شەشىمدەر قابىلداۋ ماڭىزدى.

پاۆلودار وبلىسى