جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىنا ورايلاس 9 مامىردا 90 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ وتكەن مايدانگەر جازۋشى قالمۇقان يساباي جيىلعان كوپشىلىككە: «مامىر ايى سياقتى, بارلىعىڭنىڭ ومىرلەرىڭ مەرەكە مەن بەرەكەگە باي بولسىن!..» دەگەن رياسىز اق تىلەگىن ارنادى.
ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى قالمۇقان يسابايدىڭ ءومىر جولى كوپتەن-كوپ ونەگەلى عيبراتتار شەرتەدى. 1943 جىلدىڭ قاڭتارىندا ون سەگىز جاسىندا ونىنشى سىنىپ پارتاسىنان مايدانداعى اسكەر ساپىنا الىنادى. سوعىس اياقتالعان سوڭ تابانى كۇرەكتەي 9 جىل بويى اسكەري قىزمەتتە ءجۇرىپ, گەرمانيانىڭ يلمەناۋ قالاسىنىڭ كومەندانتى بولادى. ەرلىكتى بىلەكپەن عانا تانىتپاي, جۇرەككە تۇيگەن قالاعاڭ بەيبىت ومىرگە ارالاسقان جىلداردا قازاقتىڭ اسا قادىرمەندى قايراتكەر جازۋشىسىنا اينالدى. حالقىنا قىرىقتان استام سۇبەلى كىتاپتار جازىپ ۇسىندى. سولاردىڭ ىشىندە وقىرمان ءىلتيپاتىن ەنشىلەگەن «ارنا», «ايقىز» روماندارى, «شوڭ بي» اتتى اۋقىمدى تريلوگياسى بار.
قالاعاڭنىڭ بەيبىت ومىردەگى ەرلىككە بەرگىسىز كەرەمەتتەرى «سوتسياليستىك قازاقستان» (قازىرگى «ەگەمەن قازاقستان») گازەتىندە جۋرناليست بولىپ جۇرگەن سوناۋ الپىسىنشى جىلدارى باستالعان. ول سوندا «ەرتىس-قاراعاندى» كانالىنىڭ ۇزىنا بويىمەن 500 شاقىرىم جاياۋ ءجۇرىپ ءوتىپ, وسى ۇلى قۇرىلىستان ودان كەيىن دە ون جىل بويى قول ۇزبەي, تاقىرىپتى تالماي زەرتتەپ, تالاي-تالاي تاماشا كىتاپتار, جۇزدەگەن ماقالالار تۋدىرعان-دى. قالاعاڭ جاساعان عاجاپتاردىڭ باستىلارىن عانا جىپكە ءتىزىپ كورەيىكشى. بەرلين كوشەسىنە اباي اتى بەرىلۋى, قاسكوي وتارشى ەرماكتىڭ اتى قازاق جەرىنەن ءوشىرىلىپ, ەسكەرتكىشىنىڭ الاستالۋى, يتاليانىڭ تريەست قالاسىندا 1943-1945 جىلدارى وسى قالا مەن گوريتسيا وبلىسىن ازات ەتۋ كەزىندە قازا تاپقان 104 كەڭەس جاۋىنگەرىنە, ونىڭ ىشىندە, قانشاما قازاق بوزداقتارىنا ارنالعان ەسكەرتكىش ورناتىلۋى, ابايدىڭ ءمارمار تاقتاعا قاشالعان «قاراڭعى تۇندە تاۋ قالعىپ...» اۋدارما ولەڭىنىڭ گابەلباحتاعى گەتە مۋزەيىنە قويىلۋى, تيۋرينگيادا شىرقالعان اباي ءانىن 60 مىڭ ادام تىڭداۋى – وسىنىڭ ءبارى قازاق جازۋشىسى قالمۇقان يسابايدىڭ تابانداپ ىزەرلەۋىنىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولعان, ماقتان ەتەرلىك جاعدايلارىمىز. ودان قالا بەردى, حالقىمىزدىڭ تولاعاي تۇلعالارى: شوڭ بي ەدىگە ۇلىن شىعارماسىمەن ۇلىقتادى, اقىن سۇلتانماحمۇت ەسىمىن كەڭشارعا بەرگىزدى, ەكىباستۇز كەنىن اشقان قارا قازاق قوسىم پىشەنباەۆتىڭ ەسىمىن جارىققا شىعارىپ, ەسكەرتكىش قويعىزدى. وسى اتالعان ەڭبەكتەردىڭ ءوزى دە ەلىم دەگەن ءبىر كىسىنىڭ تاقياسىنا تار ەمەس-اۋ.
مايدانگەر جازۋشىنىڭ 90 جىلدىعى ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىمەن تۇسپا-تۇس كەلىپ توعىسۋى جاقسىلىق نىشانىنا بالاندى. مەرەيتوي يەسىن پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قۇتتىقتاۋ جولداپ قۋانتسا, قحا مۇشەلەرى اسىلى وسمان, قازاقباي قاسيموۆ ۇلت مەرەيىن اسىرعان ۇلاعاتتارىن قۇپتاي سويلەدى. ال ادەبيەتىمىزدىڭ ابىزدارى سەرىك قيراباەۆ, شەريازدان ەلەۋكەنوۆ, بەلگىلى جازۋشىلار عابباس قابىش ۇلى, ورازاقىن اسقار, مارال ىسقاقباي, قابدەش ءجۇمادىلوۆ, احات جاقسىباەۆ, سوفى سماتاەۆ, بەكسۇلتان نۇرجەكەەۆ جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن ايتىپ ودان ءارى سۇيىندىرە ءتۇستى. قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ باسشىلارى, سەناتور نۇرلان ورازالين مەن اقىن عالىم جايلىباي توقساننىڭ تورىندەگى قارت تارلاننىڭ يىعىنا شاپان جاۋىپ, قۇتتىقتاۋ حاتىن تاپسىرىپ, يگى تىلەكتەرىن اعىنان جارىلا اقتاردى. الماتى قالاسىنداعى مەدەۋ اۋدانىنىڭ وكىلى سوعىس ارداگەرىنىڭ كەۋدەسىنە جەڭىستىڭ 70 جىلدىعى قۇرمەتىندەگى «مەرەكەلىك مەدالدى» ءىلتيپاتتاپ تاقتى. پاۆلوداردان ارنايى كەلگەن وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى نۇرجان اشىمبەتوۆ وبلىس اكىمىنىڭ قۇتتىقتاۋ حاتى مەن تۋعان ءوڭىرىنىڭ تارتۋ-تارالعىسىن جۇرەكجاردى لەبىزىن بىلدىرە تابىس ەتى. ءبىر عاجابى, وسى ازاماتتىڭ اكەسى كەمەرگە جازۋشى 1991 جىلى شوڭ بي تۋرالى كىتابىن: «سەندەردىڭ شاڭىراقتارىڭدا دا شوڭداردىڭ شىعۋىنا تىلەكتەسپىن» دەگەن قولتاڭبامەن سىيلاعان ەكەن. ەندى, مىنە, سول امانات-تىلەك ورىندالىپ, نۇرجان كەمەر ۇلىنىڭ وتباسىندا ءۇش جارىم جاستاعى كىشكەنتاي شوڭ ءوسىپ كەلە جاتىر ەكەن.
مايدانگەر جازۋشىنىڭ ءومىر جولىن, شىعارماشىلىق بەلەستەرىن كەستەلەگەن دەرەكتى ءفيلمدى كوپشىلىك قىزىعا تاماشالادى. سونداي-اق, بالالارى بايان, ايقىز, قالي, المانىڭ دەمەۋشىلىگىمەن شىققان «وتەلگەن پارىز» اتتى ومىرباياندىق رومانى, سۇحباتتار مەن ماقالالار كىرگەن جاڭا كىتابى توي تابارىگى رەتىندە تاراتىلدى. ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, قالاعاڭنىڭ 57 جىل وتاسىپ, قوساعىمەن قوسا اعارعان جارى ءزابيرا اپايعا دا العىستى لەبىزدەر مولىنان ايتىلدى.
البەتتە, قالمۇقان يساباي اعامىز ۇلى وتان سوعىسىنىڭ عانا ەمەس, «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ دە ارداگەرى ەكەندىگى استە ۇمىتىلمادى. ءسىزدىڭ ءتىلشىڭىز مايدانگەر جازۋشىعا باس باسىلىم باسشىلارىنىڭ دۇعاي سالەمى مەن قۇتتىقتاۋىن جەتكىزىپ, يىعىنا وقالى شاپان جاپتى, سونداي-اق, جەڭىستىك 70 جىلدىعى قۇرمەتىندەگى سىياپاتتى سىياقىسىن تابىس ەتتى. وسى ورايدا ءوزى ەرەكشە جاقسى كورەتىن قالمۇقان اعاعا ارنالعان ولەڭ شۋماقتارى دا اسا ءبىر جايماشۋاق, عانيبەت جاعدايدا وقىلىپ ەدى. سول ولەڭ مىنەكي:
بويى بۇلدىرىقتاي قالاعام,
كەڭىردەگى قىلدىرىقتاي قالاعام.
ون سەگىزدە سولدات بوپ,
الامانعا تۇسەر ارعىماقتاي جاراعان.
قولتوقپاقتاي بولسا دا,
قانىنا قارعا بويلى قازتۋعاننىڭ,
قايسارلىعى دارىعان قالاعام.
باياناۋىلدىڭ بايتاعىندا,
جاسىبايدىڭ ويپاڭىندا,
كىل ۇلىلاردىڭ وي تاڭىندا تۋىپ,
قازاعىم دەپ ارىعان دا نالىعان,
قايراتىن نامىستىڭ
ءۇنسىز دە ءجۇرىپ جانىعان قالاعام.
قارشىعاداي قالاعام,
قولدان بەرمەس نامىستى
وسى ەكەن عوي نار اعام.
جيىرماسىندا كومەندانت بوپ
جىگەر-قايرات تاسىتقان,
نامىس ۇلى نار اعامدى ەلەستەتەم كوزىمە
نەمىس ەلى – يلمەناۋداي قالادان.
فراۋلار قانشا سۇلۋ بولسا دا,
جىراۋلاردى ۇمىتپاعان قالاعام.
گەرمانيانى ابايدىڭ انىمەن جاۋلاپ,
ءوز بابالارىن,
ءوز دانالارىن ۇلىقتاعان قالاعام.
ءفاشيستى جەڭگەن قالاعاما
شوۆينيستەردى وماقاستىرۋ قيىن بوپ پا؟!
گيتلەردى قۇرتقان نار اعاما
ەرماك بۇيىم بوپ پا؟!
باباسى ساتبەك باتىرداي ايباتتى,
كورسەتتى قالاعام قايراتتى.
قاسكوي ەرماكتى قايتا تۇرماستاي قۇلاتىپ,
كولدەنەڭىنەن گۇرس ەتكىزىپ سۇلاتىپ,
قازاقتىڭ قالمۇقان يساباەۆى جايراتتى.
وشكەننىڭ جاندى شىراعى,
كەتكەننىڭ قايتتى ەسەسى.
تريەستە – بوزداقتارىنا قازاقتىڭ
قالاعام ورناتقان ەسكەرتكىش,
بەرليندە – اباي كوشەسى
ەۋروپاعا جاياۋ جەتكەن قالاعام
قازاقتىڭ ۇلان-بايتاق دالاسىندا,
قارا ەرتىستەن قاراعاندى قالاسىنا,
جاياۋ مۇسا باباسىنداي,
جاياۋلاپ قىدىرسا,
ءسىرا دا تاڭ قالاسىڭ با؟!
حالايىق, قارايىق:
قارسى الدىمىزدا دانا ادام وتىر.
جان-جۇرەگى پەرىشتەدەي بالا ادام وتىر.
بەيبىت كۇندە دە ەرلىك جاساۋدان تىنباعان باتىر,
ءوزى كىشىك, ىستەرى سارا ادام وتىر.
قارادان شىعىپ حان بولعان شوڭ بيدەي,
توقساننىڭ ورىندە,
قۇرمەتتىڭ تورىندە
قاھارمانداردىڭ ىشىندەگى ەڭ قاراپايىمى,
قاراپايىمنان شىققان قاھارمان قالاعام وتىر...
ناعىز نار ادام وتىر...
قورعانبەك امانجول, «ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.
سۋرەتتى تۇسىرگەن ايتجان مۇرزانوۆ.
