تىنىشتىق – ءاربىر مەملەكەتتىڭ باياندى بولاشاعى ءۇشىن اسا ماڭىزدى فاكتور. حاق دىنىمىزدەگى «يسلام» ءسوزىنىڭ ءوزى بەيبىتشىلىك, اللانىڭ زاڭدارىنا مويىنسۇنۋ, باعىنۋ دەگەندى بىلدىرەدى. سول تىنىشتىقتىڭ قادىرىن بىلمەۋ كەيبىر ەلدەردىڭ تاعدىرىنا تىكەلەي ىقپال ەتىپ, ساياسي, ەكونوميكالىق جانە رۋحاني كۇيرەۋىنە, حالقىنىڭ توز-توز بولىپ قۇلدىراۋىنا اكەلىپ سوقتىرىپ جاتقانىن بىلەمىز.
ەندەشە, 130-دان استام ەتنوس وكىلدەرى تۇراتىن ەلدەگى تىنىشتىقتىڭ قادىرىن باعالاپ ءجۇرمىز بە؟ تۋرا جولعا باستار قاسيەتتىڭ ءبىرى – ۇلتتىڭ يمانىن قايتسەك ارتتىرامىز؟ شۇكىرشىلىك ادام بالاسىنىڭ نىعمەتىن ۇستەيتىنىن بىلەمىز بە؟ وسى تاقىرىپتار جونىندە تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ العاشقى حافيزدەرىنىڭ ءبىرى «سادۋاقاس قاجى عىلماني» مەشىتىنىڭ باس يمامى جۇمانازار وسەرحان ۇلى اڭگىمەلەيدى.
– جۇمانازار وسەرحان ۇلى, ءدال قازىرگى تاڭدا الەمدە سوعىستان كوز اشپاعان ەلدەر كوپ. كەزىندە بىرلىگى بەكەم بولعان مەملەكەتتەردىڭ ءوزى كۇن ساناپ قۇردىمعا كەتىپ بارادى. وسى رەتتە ەلدىڭ اراسىنا ىرىتكى سالىپ, ب ۇلىككە شاقىراتىنداردىڭ جازاسى تۋرالى اسىل ءدىنىمىز نە دەيدى؟
– ادامزات بالاسىن سانسىز نىعمەتپەن جاراتقان اللا تاعالانىڭ جەر بەتىنە جىبەرگەن العاشقى ءارى اقىرعى ءدىنى يسلام بولسا, «يسلام» ءسوزىنىڭ ماعىناسى, ءوزىڭىز ايتقانداي, بەيبىتشىلىك, اللانىڭ زاڭدارىنا مويىنسۇنۋ, باعىنۋ دەگەندى بىلدىرەدى. دەمەك, ءاربىر مۇسىلمان بەيبىتسۇيگىش, مويىنۇسىنعىش, باعىنعىش بولۋى كەرەك. دۇرىس ايتاسىز, تىنىشتىقتىڭ قادىرىن بىلمەۋ ءبىر ەلدىڭ تاعدىرىن ويرانداپ, ايەلىن جاتقا كۇڭ ەتسە, ەركەك كىندىكتىسىن قۇلدىقتىڭ قامىتىنا بايلايتىنىن وتكەننىڭ اششى تاريحى دالەلدەگەن. حانى تاعىندا, ەلى باعىندا «ايرانىن ۇرتتاپ, قويىن قۇرتتاپ» وتىرعان بىرلىگى بەكەم حالىقتىڭ تىنىش ءومىر ءسۇرۋىن ويلاماعان ءبىر بەيباقتىڭ كەسىرىنەن وتىرارداي قالا كۇيرەدى ەمەس پە؟! مىنە, وسىلايشا ماڭگىگە باستار مادەنيەت قۇلدىرادى.
ءبىر ەلدىڭ ەمەس, ءبىر ادامنىڭ تىنىش ومىرىنە ارالاسىپ, ولىمىنە سەبەپكەر بولۋدىڭ وتە اۋىر كۇنا ەكەنىن مەڭزەگەن اللا تاعالا قاسيەتتى قۇران كارىمدە «ب ۇلىك شىعارۋ كىسى ولتىرۋدەن دە اۋىر كۇنا» («باقارا» سۇرەسى, 191-ايات), «سەندەر تەك زالىمدارعا عانا كەسىرى ءتيىپ قالمايتىن ب ۇلىكتەن ساقتانىڭدار» («ءانفال» سۇرەسى, 25-ايات), دەيدى. پايعامبارىمىز مۇحاممەد تە (س.ع.س) «ەڭ باقىتتى ادام – ب ۇلىك شىققاندا, وعان قوسىلماي امان قالعان جانە اللانىڭ سىناۋىنا شىداعان ادام», دەپتى حاديسىندە. ايگىلى يسلام عۇلاماسى يمام يبن حازم «ب ۇلىكتىڭ گ ۇلى ەشقاشان جەمىس بەرمەيدى» دەپ وسيەت ايتىپ كەتكەن. ال ماڭگىلىك بىتىسپەس جاۋىمىز شايتان بولسا, ب ۇلىكتى ادامدارعا جاقسىلىقتىڭ سەبەپكەرى سياقتى كورسەتىپ, اياعى ءساتتى بولاتىنىنان ۇمىتتەندىرەدى ەكەن. بىراق, يمام ايتقانداي, ب ۇلىك شىعارۋ «ەشقاشان ءونىمدى جەمىس بەرمەيدى». بۇعان باستالعانىنا نەشە جىل بولعان اراب ەلدەرىندەگى «اراب كوكتەمى» دە دالەل بولادى. كۇنى بۇگىن سان ميلليون ادام سول ب ۇلىكتىڭ قۇربانى بولىپ, ۇرەي مەن بەرەكەسىزدىكتە ءومىر سۇرۋدە. ءبىز وسى ىستەن ۇلگى الا وتىرىپ, ءوز وتانىمىزداعى مامىراجاي بەيبىتشىلىك ءۇشىن سانسىز شۇكىرلەر ايتۋىمىز كەرەك.
اللا تاعالا قاسيەتتى قۇران كارىمنىڭ «ءانبيا» سۇرەسىنىڭ 107-اياتىندا يسلامنىڭ «بۇكىل الەمگە راقىم ەتىپ قانا» جىبەرىلگەندىگىن ايتادى. اللا ەلشىسى بەيبىتشىلىك پەن تىنىشتىق ءۇشىن, اسىل ءدىنىمىزدىڭ اسا قۋاتتى رۋحاني مۇمكىندىكتەرىنىڭ ادامزات كادەسىنە جاراپ, ۇمبەتىنىڭ ەكى دۇنيەدە دە باقىتتى بولۋى ءۇشىن ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن جاراتۋشىسىنا جالبارىنىپ, دۇعا ەتىپ كەتتى.
بۇگىندە قازاقستان – 130-دان استام ەتنوس وكىلدەرىنەن تۇراتىن 17 ميلليونعا جۋىق حالقى بار پوليەتنوستىق مەملەكەت. كوپتەگەن ۇلت پەن ۇلىس مەكەن ەتكەن قازاق توپىراعىندا ۇلتارالىق كەلىسىمنىڭ تۇراقتى بولۋى, ەڭ الدىمەن, حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىگىنەن دەپ ويلايمىن. ەلباسىمىز ەلىمىز تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن العاشقى جىلداردان باستاپ, ءبىزدىڭ كوپ ۇلتتى ەلىمىزدەگى تاتۋلىق پەن كەلىسىمدى ساقتاۋعا, دامىتۋعا, قاۋىپسىزدىگى مەن بەيبىتشىلىگىن قورعاۋعا بار كۇش-جىگەرىن سالىپ, ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق تۇراقتىلىق پەن ىنتىماقتى, كەلىسىم مەن تىنىشتىقتى ساقتاۋ ىسىنە ءجىتى كوڭىل ءبولىپ كەلەدى. سوندىقتان, مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەلدىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭگى جارقىن بولاشاعى ءۇشىن جاساپ وتىرعان بۇل يگى باستاماسىنا اركەز قولداۋ ءبىلدىرۋ – ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ مىندەتى.
– دۇرىس ايتاسىز. ول ءۇشىن قانداي امالدارعا بوي الدىرعانىمىز ءجون؟
– ءاربىر ادامنىڭ وزىندىك جەكە ۇستانىمى, كوزقاراسى, قاعيداتى بولادى. ياعني, ءار ادام بەلگىلى ءبىر نارسەنى قۇندى دەپ سانايدى. ال اللانىڭ ۇكىمدەرىن قابىل الىپ, پايعامبارىمىز مۇحاممەدتىڭ (س.ع.س) جولىن ۇستانىپ مۇسىلمان بولعان ادامنىڭ باستى ماقساتى – يمان. ال يمان قولدىڭ كۇشىمەن, ماڭداي تەرمەن, اقشانىڭ كوپتىگىمەن قول جەتكىزەتىن قۇندىلىق ەمەس. ول – جۇرەكتىڭ اللانى ءبىر دەپ ءبىلىپ, پايعامبارى مۇحاممەد (س.ع.س) اكەلگەن شاريعاتىنا شىن جۇرەگىمەن سەنۋ ارقىلى كەلەتىن سەنىم. بۇل دا اللانىڭ ق ۇلىنا سىيلاعان ەڭ ۇلكەن سىيى. مۇسىلماننىڭ جۇرەگىندە بولاتىن كىرشىكسىز يماندى تەك اللا عانا سىيلايدى. يماندىلىق جولىنداعى باسقانىڭ بارلىعى ءبىر سەبەپشى عانا ەكەنىن ۇمىتپاعان ابزال.
ءيا, جۇرەكتەگى يماندى تەك اللا عانا بەرەدى. دەمەك, مۇسىلماندار اللانىڭ نىعمەتىنە تولى يمانمەن ءومىر ءسۇرىپ «سوڭعى دەمدى دە يمانمەن السا ەكەن» دەپ دۇعا جاسايدى. حالىق اراسىندا قايتىس بولعان ادامعا «يمانى سالامات بولسىن», دەۋى دە وسىدان.
وسى يماندى ساقتاپ, كوزدىڭ قاراشىعىنداي قورعاپ, كۇشەيتۋ – مۇسىلماننىڭ مىندەتى ءارى پارىزى. ءومىردىڭ اششىسى مەن تۇششىسىنا جانە ءىبىلىستىڭ الداۋىنا مويىنسۇنباۋ – ءومىردىڭ سىناعى. بۇل سىناقتان سۇرىنبەي وتكەن, اللانىڭ امىرىنە بويىن يگەن عانا ءجانناتتىڭ تورىنەن ورىن الادى.
جاراتۋشى جاپپار يەمىز, يمانى كامىل مۇسىلماندى دۇنيە فيتناسىنان, ءومىرىنىڭ ءمانسىزدىگىنەن, دۇنيەقورلىقتان جانە ماقساتسىزدىقتان ساقتايدى. اللا تاعالا قۇران كارىمدە بارلىق جاراتىلىسقا ادام اتاعا باس ءيىپ ساجدە ەتۋىن بۇيىرعان. بۇل جەردەن ءبىز يماندى ادامنىڭ اللادان باسقا بارلىق نارسەدەن ۇستەم ەكەنىن جانە كۇشتى ەكەنىن بايقايمىز. ال سوڭعى پايعامبارى جانە اللانىڭ ەڭ سۇيىكتى ق ۇلى بولعان مۇحاممەد (س.ع.س) ءوز حاديستەرىنە يمان جايىندا بىلاي دەپ ايتقان: «كىمدە-كىمنىڭ جۇرەگىندە ارپا سالماعىنداي يمان بولسا, توزاقتان قۇتىلادى»; «كىمدە-كىمنىڭ جۇرەگىندە بيداي سالماعىنداي يمان بولسا, توزاقتان شىعارىلادى»; «كىمدە-كىمنىڭ جۇرەگىندە شاڭنىڭ توزاڭىنداي يمان بولسا, تۇبىندە توزاقتان شىعارىلادى».
پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س.) حاديستەرىنەن بايقاعانىمىزداي, توزاقتىڭ ازابىنان, ماڭگى قالىپ قويۋدان تۇبىندە قۇتقارىپ, ماڭگىلىك بولعان پەيىشكە كىرۋىمىزگە كومەك-تەسەتىن نارسە وسى يمان ەكەن. باقىت – بيلىك, اتاق, ابىروي مەن جيعان مالدا ەمەس! باقىت – جۇرەكتەگى يماندا! ويتكەنى, شىنايى باقىتتىڭ كورىنىسى بولعان جۇرەكتىڭ تىنىشتىعىن تەك يمان عانا سىيلاي الاتىنى ءسوزسىز.
يمان سونداي كۇش, ەگەر ول كۇشەيىپ, بويىمىزدى بيلەگەن, كەمەلدەنگەن بولسا, مىنا ۋاقىتشا ءومىردىڭ ءاربىر ساتسىزدىكتەرى پەندە ءۇشىن نىعمەتكە اينالادى. ءاربىر تاعدىرداعى سىناقتار – سىيلىققا اينالىپ وتىرادى.
– ءوزىڭىز كەلتىرگەن پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س.) حاديستەرىندە يمان جۇرەكتە ەكەنى ايتىلدى. ەندەشە, بۇگىنگى قوعامدا كەزدەسەتىن يمانسىزدىقتىڭ باستى سەبەبى نەدە؟
– مەنىڭ ويىمشا, سول جۇرەكتىڭ قارايۋى يمانسىزدىققا اكەلىپ سوعادى. حارامعا كوپ قاراۋ, فيتناعا ارالاسۋ, وزگەلەردىڭ قۇقىعىن تاپتاۋ سىندى مۇسىلماننىڭ ادەبىنە جات, قوعامنىڭ اراسىندا بولىنۋشىلىككە اپاراتىن ارەكەتتەردىڭ بارلىعى ادامدى وسەككە جەتەلەيدى, ال وسەك ءوز كەزەگىندە جۇرەكتى قارايتادى. جۇرەگى قارايعان ادام بولسا, ساۋاپتى امالدار جاساۋعا باتىلى بارا بەرمەيدى. كەرىسىنشە, حارام بولعان ءىس-ارەكەتتەرگە بەيىم بولىپ, سول ىستەردى ادەتكە اينالدىرىپ الادى. ولاي بولسا, يماندى ساقتاپ قالۋدىڭ جولىن ءاربىر مۇسىلمان جادىندا ساقتاپ جۇرگەنى ابزال. كەز كەلگەن نارسەنىڭ قورەگى بولادى ەمەس پە؟ مىنە, يمانى بار, ياعني مۇسىلماننىڭ قورەگى – ىزگى امال جاساۋ جانە فيتنادان بويىن اۋلاق ۇستاۋ. قۇران كارىمدى كوپ وقىپ, تىڭداۋ. اللانى ماداقتاۋ. اللانىڭ جاقسى كورەتىن ىزگى امالدارىن ادەتكە اينالدىرۋ. سونىمەن قاتار, باۋىرىڭا كەشىرىمدى بولۋ. اللا ريزالىعى ءۇشىن كەشىرە سالۋ, ءتىلىمىزدى عايبات-وسەكتەن تازا ۇستاۋ. مىنە, بۇلار جۇرەكتىڭ نۇرىن ارتتىراتىن, يماننىڭ قۇندىلىعىن سەزدىرەتىن ىزگى امالداردان.
سونداي-اق, ادەتكە اينالدىرعان ىزگى امالدار يماندى نۇرلاندىرادى. يبن ابباس: «راسىندا جاقسىلىقتار جۇزگە ءنار, جۇرەككە نۇر, دەنەگە قۋات, ريزىققا مولشىلىق بەرەكە بەرەدى جانە اللا ادامداردىڭ جۇرەگىنە وعان دەگەن ماحاببات سالىپ قويادى», – دەگەن. يماندى نەعۇرلىم ماڭىزدى, قۇندى كورسەك, اللانىڭ الدىندا ءبىزدىڭ دە سوعۇرلىم قۇنىمىز بولادى.
– كوپتەگەن جاستارىمىز سالتىمىزدى جانە ءداستۇرلى ءابۋ حانيفا ءمازھابىن جوققا شىعارىپ, جات اعىم جەتەگىندە كەتپەس ءۇشىن قانداي امالداردى ىسكە اسىرۋ كەرەك دەپ ويلايسىز؟
– مۇنداي جاستاردىڭ قاتارىنىڭ سيرەمەي وتىرعانى – ءبىزدىڭ قوعامىمىزداعى شەشىمىن كۇتكەن شەتىن ماسەلە. ارينە, يمام-مولدالارىمىزدىڭ تۇراقتى تۇردە جوعارى وقۋ ورىندارىندا, جاستار اراسىندا دارىستەر ۇيىمداستىرۋى ماڭىزدى. «مەن مۇسىلمان» دەگەنمەن ءىس بىتپەيدى, بۇل كۇندە جۇرتتىڭ كوبى ءدىن كۇتپەيدى…», – دەگەن بابامىز مىرجاقىپ دۋلات ۇلى. ءبىلىمدى الۋدىڭ دا قۇرالى كوپ. ەلىمىزدە مەدرەسسەلەردە ءبىلىم الىپ جاتقان ازاماتتاردىڭ ءدىني ساۋاتىن جان-جاقتى جەتىلدىرۋدە باس ءمۇفتيىمىز ەرجان قاجى مالعاجى ۇلى مىسىر, تۇركيا, قازان ەلدەرىندەگى ءدىني وقۋ ورىندارىمەن بىرقاتار كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ, ماسەلەنى شەشۋگە بارىنشا قولعا الىپ جاتقانى قۋانتادى.
– وزىڭىزگە دە بەلگىلى, قازىرگى ۋاقىتتا ءدىن ۇستانعان ازاماتتار اراسىندا اجىراسۋ ءجيىلەپ كەتتى. جالپى, ءداستۇرلى قۇندىلىقتاردى وتباسىندا ناسيحاتتاۋدا جانە قوعامدا مۇقتاج جاندارعا كومەك بەرۋدە يمامداردىڭ ءرولى قانداي؟ ولاردىڭ دۇنيەلىك ءبىلىمدى مەڭگەرۋى شارت پا؟
– ارينە, قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى وتباسى قۇندىلىقتارىن ءاردايىم باستى ورىنعا قويىپ, ناسيحاتتاپ كەلەدى. «وتباسى – شاعىن مەملەكەت» دەسەك, وتباسى مەن قوعامعا قاتىستى ادەپتەر كىمدى بولماسىن ويلاندىرارى ءسوزسىز. وزگەگە باعىت-باعدار بەرمەس بۇرىن ءدىن قىزمەتكەرلەرى ەڭ الدىمەن ءوز وتباسىنىڭ تىنىشتىعىنا جاۋاپ بەرۋى ءتيىس. ارينە, ول ءۇشىن مۇسىلمانشىلىققا, مەشىتكە كىر كەلتىرەتىن تەرىس قىلىقتاردان, كيكىلجىڭنەن الشاق بولۋعا, وتباسىنا مۇسىلماندىق تاربيە بەرۋ, ءوز بالالارىن وتانسۇيگىشتىككە باۋلۋ تالاپ ەتىلەدى. ءداستۇرلى قۇندىلىقتار ەڭ الدىمەن يمامداردىڭ وتباسىندا سالتانات قۇرۋى ءتيىس. سونىمەن قاتار, قوعام بولعان سوڭ, قايىرىمدىلىققا مۇقتاج جانداردىڭ كەزدەسپەي تۇرمايتىنى انىق. شۇكىر, ەلىمىزدە جىل سايىن قايىرىمدىلىق شارالارى كوپتەپ ۇيىمداستىرىلادى. مەشىتتەردە شىن كومەككە مۇقتاج جاندارعا كومەك كورسەتۋ, رۋحاني جانە ماتەريالدىق جاعىنان قولداۋ ءبىلدىرۋ, دەمەۋشىلىك تانىتۋ يگى جولعا قويىلعان. ويتكەنى, يمام ءوزىنىڭ ءىس-ارەكەتتەرى ارقىلى يسلام اتىنا كىر كەلتىرمەي, قايىر-ساداقاعا تۇسكەن قارجىنى مەشىتتىڭ قاجەتىنە جانە مۇقتاج جاندارعا جۇمساۋى قىزمەتتىك ادەبىنە جاتادى.
سونىمەن قاتار, ءوزىن جان-جاقتى دامىتۋدا قوسىمشا ءبىلىمىن ۇدايى جەتىلدىرىپ وتىرۋى دا ماڭىزدى. دۇنيەلىك ىلىمدەردى مەڭگەرۋى, ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىندا ۋاعىزدى ەل تاريحىمەن, سالت-داستۇرمەن, ادەپ-عۇرىپپەن, بي-شەشەندەردىڭ قاناتتى سوزدەرىمەن, ماقال-ماتەلدەرمەن ۇشتاستىرسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولادى. قازاق حالقىنىڭ ماڭدايىنا بىتكەن الىپ تۇلعالارىمىزدىڭ ومىرىنەن سىر شەرتىپ, ولار جۇرگەن داڭعىل جولدىڭ دارالىعىن ايتىپ, جاستارعا ۇلگى ەتكەن دۇرىس. ماسەلەن, ءال-فارابي, قوجا احمەت ياساۋي, ءجۇسىپ بالاساعۇني, اباي, ىبىراي, شاكارىم, ءماشھۇر ءجۇسىپ سەكىلدى بايتەرەكتەردىڭ وسيەتتى ولەڭدەرى مەن عيبراتتى اڭگىمەلەرى كىمگە بولسا دا ۇلگى. سوندا عانا يمام مەشىتتى عىلىم-ءبىلىم بەرەتىن, مادەنيەتىمىزدى جاڭعىرتاتىن يماندىلىق ورداسىنا اينالدىرا الادى. يمامداردىڭ بار ۋاقىتىن جەكە مۇددەسىنەن گورى, ەل مۇددەسىنە ارناۋى بيىكتىگىنىڭ, پاراساتىنىڭ ولشەمىن كورسەتەدى.
«ادامنان العان العىسىڭ –اللادان العان العىسىڭ», دەيدى حالقىمىز. جاقسى ىستەرگە, قايىرىمدىلىق شارالارعا ءاردايىم ءوزى باستاماشى بولىپ, قوعامدى ىزگىلىككە تاربيەلەسە, ءدىن قىزمەتكەرلەرىنىڭ الار العىسى شەكسىز دەپ بىلەمىن.
اڭگىمەلەسكەن ءلايلا ەدىلقىزى, «ەگەمەن قازاقستان».
استانا.
