ديالوگ پەن بىرلىك الاڭى

ەل ەكونوميكاسىن دامىتۋدى كۇشەيتۋدىڭ العى­شارتى رەتىندە سايا­سي جاڭارۋ دا جۇيەلى جۇزەگە اسىپ كەلە­دى. ياعني مەملەكەتتىك قىزمەت پەن سەرۆيستىك جۇمىستىڭ ساپا­سىن ارتتىرۋدا قوعامدىق ۇيىم­داردى جانە ازاماتتىق سەك­تور­دى بەلسەندى قاتىستىرۋ جۇمى­سى جەتىلدىرىلىپ جاتىر. پرەزيدەنتىمىز ۇسىنعان كونس­تيتۋتسيالىق رەفورمالار مەم­لەكەتتى ساياسي تۇرعىدان جاڭعىر­تۋمەن بىرگە حالقىمىزدىڭ قوعامدا الەۋمەتتىك ادىلدىك ورنا­تۋعا دەگەن سەنىمىنە سەرپىلىس اكەلگە­نىن ايتۋ قاجەت.

وسى ورايدا ەلىمىزدە 2022 جىل­دان جۇمىسىن باستا­عان جاڭا قوعامدىق-ساياسي فورمات­تاعى ۇلتتىق قۇرىلتاي ديالوگ الاڭى رەتىندە ەل دامۋىنىڭ سترا­تە­گيالىق باعىتتارىن تالقى­لاپ قانا قويماي, قوعامداعى وزەك­تى ماسەلەلەردى مەملەكەتتىك شە­شىم­دەرگە اينالدىرۋدى ماقسات ەتتى.

ۇلتتىق قۇرىلتاي – جاڭا زا­مان­نىڭ عانا قۇبىلىسى ەمەس. بۇل ۇعىم عاسىرلار بويعى حالىق تاجىريبەسىمەن, ءداستۇرلى باسقارۋ جانە كەلىسىم ينستيتۋتىمەن تىعىز بايلانىستى. قازاق حاندىعى داۋىرىندە ۇلتتىق قۇرىلتاي قوعام مەن بيلىكتىڭ اراسىنا كوپىر بولىپ, قۇقىقتىق جانە رۋحاني ءداستۇردى ساقتاۋشى ورگان رەتىندە قىزمەت ەتتى. ءداستۇر ساباقتاستىعى جالعاسىپ, وسى ينستيتۋت بۇگىنگى زاماناۋي قۇرىلىمعا قايتا ءتۇستى. قازىرگى ۇلتتىق قۇرىلتاي – سوزدەن ءىس-قيمىلعا وتەتىن كوپىر, قوعام مەن بيلىكتىڭ اشىق ديالوگ الاڭى, ازاماتتىق قوعامنىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرەتىن ستراتەگيالىق پلاتفورما.

كەيبىرەۋلەر ۇلتتىق قۇرىل­تاي­دى تەك كەڭەس بەرۋ ورگانى دەپ ويلايدى. بۇل قاتە پىكىر. شىن مانىندە, ول – قوعام مەن مەم­لەكەتتىڭ سەنىمدى كوپىرى, رەفور­مالىق وزگەرىستەردىڭ باستاما­سى. مۇندا كوتەرىلگەن يدەيالار زاڭ جوبالارىنا, مەملەكەتتىك باعدارلامالارعا, ستراتەگيا­لىق شەشىمدەرگە جول اشادى. ونىڭ ساياسي ءمانى مەن ماڭىزى كۇننەن-كۇنگە ارتىپ كەلەدى.

قۇرىلتايدا كوتەرىلگەن قوعام­دىق پىكىر مەملەكەتتىك شەشىم­دەرگە تىكەلەي اسەر ەتەدى. تالقىلانعان باستا­ما­لار ناق­تى ءىس-قيمىلعا, ەل دامۋىنا جول اشىپ جاتىر. ۇسىنىستار وڭىرلىك جوبالارعا اينالىپ, ناقتى ناتيجەلەرگە باستاپ كەلەدى. ينفراقۇرىلىم جاڭعىرتىلىپ, الەۋ­مەتتىك باعدارلامالار جۇزەگە اسى­رىلدى, جاستار مەن قوعامدىق ۇيىمداردىڭ باس­تامالارى مەملەكەتتىك قولداۋعا يە بولدى. بۇل – ەلدىڭ بارلىق تۇرعىنى ءۇشىن ناقتى پايدا اكەلگەن وزگەرىستەر.

ۇلتتىق قۇرىلتاي ازا­ماتتىق قوعام­نىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتى­رۋعا جانە قۇ­قىقتىق مادە­نيەتتى قالىپ­تاستىرۋعا مۇم­كىندىك بەردى. ادىلدىك پەن زاڭ ۇستەمدىگىن كۇشەيتۋگە باعىتتالعان باستامالار قوعامعا سەنىم ورناتتى, ازاماتتارعا ءوز پىكىرىن اشىق ايتۋعا, شەشىم قابىلداۋعا قاتى­سۋعا جول اشتى. رۋحاني جانە مادەني دامۋ ماسەلەلەرى دە ۇلت­تىق قۇرىلتاي نازارىنان تىس قال­عان ەمەس. قۇرىلتايدا تالقى­لان­عان جوبالار تاريحي ەسكەرت­كىشتەردى قالپىنا كەلتىرۋگە جانە مادەني ءومىردى جاڭعىرتۋعا باعىتتالدى.

بيىلعى ۇلتتىق قۇرىلتاي جىلدا­عى­دان ەرتەرەك ءوتىپ جاتىر. بۇل كەزدەي­سوقتىق ەمەس. الەمدەگى قيىن گەوسايا­سي احۋال كەزىندە ەلدىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا باتىل ءارى ناقتى شەشىمدەر قابىلداۋ قاجەت. بىرقاتار ساراپشى قىزىلوردادا وتەتىن قۇرىلتايدا پار­لامەنتتىك رەفورمانىڭ ءمانى مەن ماڭىزى جونىندە مازمۇندى پىكىرلەر ورتاعا سالىنىپ, زاڭ شىعارۋشى ورگاندى جاڭعىرتۋ بويىنشا ناقتى باس­تامالار ايتىلادى دەپ كۇتۋدە.

وسى رەتتە سەنات توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆ بيىلعى 15 قاڭتاردا «Turkistan» گازەتىندە جاريالانعان «رە­فور­مالاردىڭ ءمانى – 5: ىقپالدى پار­لا­مەنت» اتتى ماقالاسىندا: «وكىلدى بيلىك­­تىڭ تۇراقتاندىرۋ فۋنكتسيا­سى بۇ­گىندە قوس پالاتانىڭ الەۋە­تىن ءبىر پار­مەندى كۇشكە جۇمىل­دىرىپ, قازاقستان حالقى­نىڭ بارلىق الەۋمەتتىك توبىنىڭ پىكىرىن تۇتاس بىلدىرەتىن ءبىر پالاتالى پارلامەنتكە بىرىكتىرۋدى تالاپ ەتەدى. بۇل – اتقارۋشى بيلىككە ىقپالدى تەڭگەرىم بولاتىن قادام. حالىق – پارلامەنتتىك رەفورمانىڭ نەگىزىن قالاۋشى. ويتكەنى بۇل جولى وزگەرىستىڭ باستى تاپسىرىس بەرۋشىسى بۇرىنعىداي بيلىك ەمەس, حالىق بولىپ وتىر», دەپ ناقتى تۇجىرىمدايدى.

پرەزيدەنتتىڭ قوعامداعى ادىلدىك قا­عيداتتارىنا نەگىز­دەلگەن حالىقشىل باستامالارى اياسىندا ەلىمىزدە كونستي­تۋتسيالىق رەفورمالارعا ساي ساياسي رەفورمالار كەزەڭ-كەزەڭىمەن ىسكە اسا باستادى. ۇكىمەتتىڭ وكىلەتتىگى كەڭەيە ءتۇستى. ياعني ءتۇرلى سالاعا قاتىستى شەشىم­دەردى قابىلداۋ قۇقىعى ۇكىمەتكە ءوتتى. وڭىرلەردىڭ بيۋدجەتكە قاتىستى دەربەس­تىگى ارتا ءتۇستى. رەفورمانىڭ اياسىندا اۋىل اكىمى تىكەلەي سايلاناتىن بولدى. مۇنىڭ ءبارى اتقارۋشى بيلىكتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرىپ, سايلاۋشىلار سەنىم بىلدىرگەن وكىلدى ورگان «باقىلاۋشى قىزمەتىن» ىسكە اسىراتىن ساياسي قۇرىلىم رەتىندە ىلگەرىلەپ, قوعامدى دەموكراتيالاندىرۋدا شەشۋشى ءرول اتقارا بەرمەك.

مۇنىڭ ايقىن كورىنىسىن بۇگىندە ەلىمىزدە كوپپارتيالى پارلامەنت جاساق­تال­عانىنان دا كورۋگە بولادى. كوپپار­تيالىق داۋىردە دەموكراتيانىڭ قازىعى قاتايا ءتۇسۋى زاڭدىلىق. 2019 جىلى باستاۋ العان وسى باعىتتاعى پار­لامەنتتىك رەفورما اياسىندا 2021 جىلى 10 قاڭتاردا پارلا­مەنت ءماجىلىسىنىڭ جانە ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ سايلاۋى وتكەنى بەلگىلى.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2024 جىلدىڭ 3 قازانىندا استانا قالاسىندا وتكەن بارلىق دەڭ­گەي­­دەگى ءماسلي­حات­ دەپۋتاتتارىنىڭ II رەس­­پۋب­ليكالىق فورۋمىندا سويلە­گەن سو­زىندە ءماسليحاتتاردىڭ جەرگىلىكتى ەكونو­ميكالىق ساياسات­قا ىقپالىن ارتتىرا ءتۇسۋ ماسە­لەسىنە ەرەكشە نازار اۋدارۋعا, ءماسليحاتتار جالپىۇلتتىق مىن­دەت­تەردى جۇزەگە اسىرۋعا ۇلەس قوسۋى تيىستىگىنە, ءماسليحاتتار مەن اكىمدىكتەر بيلىكتىڭ قوس تارماعى رەتىندە ءوزارا ۇيلەسىمدى جۇمىس ىستەۋى كەرەكتىگىنە ايرىقشا ءمان بەردى.

دەمەك ۇلتتىق قۇرىلتايدا تالقى­عا سالىنعان, قوعامنىڭ تەزىنەن وتكەن بىرقاتار ماسەلە­نى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن حالىق­تىڭ, بارلىق دەڭگەيدەگى ءماسلي­حاتتىڭ, پارلامەنت پەن اتقا­رۋشى بيلىكتىڭ ورتاق مۇددە­گە جۇمىلىپ, قوعامداعى بەلسەن­دى, ءسوزى ءوتىمدى ادامداردىڭ زاڭ شەڭ­بەرىندە بىرلەسە قيمىلداۋىنىڭ ماڭىزدىلىعىن تۇسى­نە­مىز. ياعني ۇلتتىق قۇرىلتايدا تال­قىلانعان ماسەلەلەردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن حالىق, ءماسليحاتتار, پارلامەنت پەن اتقارۋشى بيلىك بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس. بۇل – ساياسي ينس­تيتۋتتار اراسىنداعى تەپە-تەڭ­دىكتى ساقتاپ, رەفورمالار­دى جۇيەلى ءارى تەرەڭ جۇرگىزۋگە باعىتتالعان ماڭىزدى قادام. ءبىر پالاتالى پارلامەنت جۇيە­سىن جەتىلدىرۋ ارقىلى ازامات­تىق قوعامنىڭ پىكىرىن ءتيىمدى ەسكەرە­تىن, جىلدام شەشىم قابىلداۋعا قابىلەتتى ساياسي تەتىك قالىپتاسادى.

ەل استاناسىن قىزىلورداعا كوشىرۋ تۋرالى تاريحي شەشىمنىڭ قابىلدان­عانىنا بىلتىر 100 جىل تولدى. وسى­نى ەسكەرگەن مەملەكەت باسشىسى قۇرىل­تايدىڭ كەلەسى وتىرىسىن كەزىندە قازاق ەلىنىڭ استاناسى بولعان قىزىلوردا قالا­سىندا وتكىزۋدى ۇسىندى. وبلىس حالقى مەملەكەت باسشىسى­نىڭ بۇل شەشى­مىن سىر وڭىرىندە اتقارىلىپ جاتقان اۋقىمدى جۇمىستار مەن ەلدىڭ ەرەن ەڭبە­گىنە بەرگەن لايىقتى باعاسى, سىر وڭىرىنە قولداۋى مەن قامقورلىعى دەپ تۇسىنەدى.

ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ بەسىنشى وتىرى­سىنىڭ قىزىلوردا وبلىسىندا ءوتۋى – رامىزدىك مانگە يە. ۇلت تاريحىنا تەرەڭ ۇڭىلەر بولساق, تالاي كەزەڭدە حالقىمىزدىڭ تاعدىرىنا قاتىستى سىندارلى بولعان شەشىمدەر سىر بويىندا قابىلدانعان. كەشەگى داۋىرلەردە قىپشاق مەملەكەتىنىڭ, اق وردانىڭ, قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى بولعان سىعاناق, قورقىتتىڭ قوڭىر كۇيى, عارىشقا جول اشقان بايقوڭىر كەشەنى – سىردىڭ تاريحي جانە ستراتەگيالىق ماڭىزىن دالەلدەيدى.

قىزىلوردا وبلىسى قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزبەن بىرگە جاڭعىرۋ, جاڭارۋ كەزەڭىنەن ءوتىپ كەلەدى. پرەزيدەنتىمىزدىڭ سەنىمىنە يە بولىپ, ءوڭىر حالقىنىڭ اماناتىن ارقالاعان قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكىمى نۇرلىبەك ماشبەك ۇلى نالىباەۆ بۇگىنگى كۇننىڭ مىندەتتەرىن تەرەڭ ءتۇسىنىپ, ءوڭىردىڭ كەمەل كەلەشەگى ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتىپ, ايماقتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, قوعامدىق-ساياسي, رۋحاني-مادەني ءومىرىن جاڭا بەلەسكە كوتەرۋگە بار كۇش-جىگەرىن سالىپ ءجۇر. وعان دەپۋتات ارىپتەستەرىمىزبەن بىرگە اۋىل, اۋدان­داردى ارالاپ, حالىقپەن ەتەنە جاقىن تىلدەسىپ, قارقىن العان ىرگەلى جوبا­لاردىڭ ناقتى ناتيجەسىنە كوز جەتكىزىپ كەلەمىز. مەملەكەت باسشىسى قىزىلوردا وبلىسىنا كەلگەن جۇمىس ساپارلارىندا سىرداعى اتقارىلىپ جاتقان يگىلىكتى ىستەردى كورىپ, وبلىس اكىمىنىڭ قىزمەتىن جوعارى باعالاعانىن دا ەل بىلەدى.

جالپى, ۇلتتىق قۇرىلتاي تەك پىكىر الماسۋ الاڭى عانا ەمەس, ول – ەلدىڭ بىرلىگى مەن تۇراق­تىلىعىن, ستراتەگيالىق رەفور­ما­لاردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ناق­تى پلاتفورماسى. ءبىز وسى مۇمكىن­دىكتى ءتيىم­دى پايدالانىپ, ەلىمىزدىڭ بولاشا­عىن, ازا­ماتتىق قوعامنىڭ بەلسەندى­لىگىن بىرگە قا­لىپتاستىرۋىمىز قا­جەت. سەبە­بى ازامات­تىق قوعام­نىڭ بەلسەن­دى بولۋى – ادام كاپي­­تالىن, الەۋمەتتىك-ەكونو­ميكا­لىق جەتىس­تىكتەردى, دەموكراتيا­لىق قۇندى­لىق­تاردى ەل يگىلىگىنە اينال­دىرۋ­دىڭ العى­شارتى. مۇن­داعى باستى ۇستا­نىم – ازا­مات­تاردىڭ ەل دامۋىنىڭ ۇدەرى­سىنە ەركىن ارالاسۋىنا تەڭ مۇمكىندىك بەرۋ.

سەبەبى بۇگىننىڭ بورىشى – بوي تالاس­تىراتىن ەمەس, وي تالاستىراتىن زامان ەكەنىن ەلەپ, جاڭا تەحنولوگيالار ۇر­دىسىمەن قارۋلانعان قازىرگى قوعام العىر, ىسكەر, ۇشقىر ازاماتتارعا ارقا سۇيەي­تىنىن ۋاقىت تورەلىگى ايقىنداپ وتىر.

رۋسلان رۇستەموۆ,

پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى