بارىنەن دە كوڭىل قىمبات

ادام شىر ەتىپ دۇنيەگە كەل­گەن­نەن باستاپ سەزىم پەرنەلەرىن ۇعىنا تۇسەدى. “اينالايىن”, “كۇنىم”, “بوتام”, “جانىم” دەگەندى كوپ ەس­تىگەن بالانىڭ جانى شۋاقتى بوپ وسسە, كىشكەنتايىنان قاتىگەزدىكتى كوپ كورگەن جەتكىنشەك اينالاسىنا نەم­قۇرايدى قارايدى. ادام تا­بيعاتى وسىلاي قالىپتاسادى. ءوزىڭدى قور­شاعان ورتادان شاپاعاتتى ۇعىن­عان سايىن ومىرگە دەگەن ىڭكارلىگىڭ, قۇش­تارلىعىڭ ارتا تۇسەدى. ايتسە دە... ءومىر بولعان سوڭ قانشاما جايتتەردى باستان وتكەرەتىنىڭ راس. ساناڭدى ەز­گىلەگەن سۇراقتار, جانىڭدى اۋىرت­قان مينوتتەر وڭاي سوقپاسى انىق. مۇندايدا پاراساتتى دۇنيەنى كورگەن ادام ۇستامدى, سابىرلى جۇرەدى. دەگەنمەن كەيبىرىمىزدىڭ وزىنەن ەكى ەسە اۋىر جۇك ارقالا­عان­داي قينالىپ كۇي كەشەرىمىز جاسى­رىن ەمەس. وندايدا ءومىر دەگەن وسى دەپ جۇرە بەرەمىز-اۋ... كوپ جاعدايدا ادام­نىڭ كوڭىلى تەمىردەن جارال­ما­عانىن ەستەن شىعارىپ الامىز. ءيا, بۇكىل دۇنيەنىڭ تۇتقاسى ادامداردىڭ سىيلاستىعىنا عانا سىيىپ تۇر دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. كورشى ەكەش كورشىمەن جاقسى بولماساڭ, ارادا بەرەكە كەتەدى. ونى ايتاسىز, ءبىر وتباسىنىڭ ىنتىماعى بولماسا شە, بۇكىل شاڭىراق شاي­قالىپ كەتپەي مە؟! ادامدارعا ادامدار جاقىنداۋعا اسى­عىپ جۇرسە قانداي جاراسادى. اي­تىڭدارشى, مىنا ومىردە ءبىر-ءبى­رىڭدى ىزدەپ جۇرگەننەن, ادامعا قۋا­نىش سىيلاعاننان ارتىق باقىت بار ما؟! اق نيەتتى جاندارعا شىن كو­ڭىلدى ءبىلدىرىپ, تازا پەيىلىڭدى ارناپ جات­ساڭ, ودان ارتىق شاتتىق بار ما؟! قاراپ وتىرساڭ, ومىردە تاڭ قالا­تىن, كەيىن اڭعاراتىن جايتتەر كوپ ەكەن. “كورە كورە كوسەم بولا­سىڭ” دە­مەكشى, اينالاداعى ءوزىڭدى قورشاعان جانداردىڭ ىشكى پسيحو­لو­گيا­سىنا ۇڭىلە تۇسسەڭ, ءبارى دە اينالىپ كەلگەندە, ادامدىق كوڭىلگە كەلىپ تىرەلەدى ەكەن. ازاماتتىق نامىسىن تومەن­دەت­كىسى كەلمەگەن زۇلقايىردىڭ مىنا اڭگىمەسى ءتۇرلى سۇراقتارعا جەتەلەي تۇسەرى حاق. – ومىردە ابدەن قيىندىق كورىپ ءوس­تىم. جاستاي اكەدەن جەتىم قال­دىق تا بار تاۋقىمەتتى ءوز باسى­مىز­دان كەشتىك. “جاعدايى قيىن ەكەن” دەپ وزگەلەر ايتپاسىن دەپ نا­مىس­قويلىقپەن جان اياماي ەڭبەك ەتتىم. بىردە جەتتى, بىردە جەت­پەدى... تەمىرلان مەن ءبىزدىڭ اۋىل كوك­تو­بەنىڭ اراسى ون بەس شاقىرىمداي. اۋدان ورتالىعىنداعى شارۋام ءبىتىپ, كەش­كى اۆتوبۋسقا كەلىپ وتىردىم. بي­لەت قۇنى 20 تەڭگە. قالتامدا قال­عانى دا سول ەدى. ءبىر كەزدە ىشكە اۋىلد­اعى ساتتىبەك دەگەن داۋلەتتى كىسىنىڭ بالاسى ماقۇلبەك باستاعان ەكى-ءۇش جىگىت كىردى. – ەي, زۇلقايىر! 20 تەڭگەڭ بار ما؟ – دەدى ول سالعان جەردەن بۇكىل جۇر­تشىلىقتىڭ نازارىن اۋدارا. “جوق” دەپ ايتا سالسام, “مىنا بەي­شا­رادا ول بولۋشى ما ەدى؟” — دەي­تىن­دەي كورىندى. ءارى ونىڭ قال­تا­سىن­دا بار بولا ادەيى سۇراپ تۇرعانىن دا سەزدىم. مارقۇم بوپ كەتكەن اكەمە ءسوز كەلمەسىنشى دەگەن ويمەن قال­تام­داعى تيىندى بەرە سالدىم. ءسويتىپ, ءوزىم جۇرگەلى تۇرعان اۆتوبۋستان ءتۇسىپ قالدىم. ەسەسىنە شارشاپ-شالدىعىپ, ابدەن قالجىراپ ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىندا ۇيگە جاياۋ جەتتىم... ارينە, پەندە بولعان سوڭ جاق­سىنى دا, جاماندى دا باستان وتكەرەسىڭ. وزىڭشە وي تۇيەسىڭ. بول­عان ءىستى قورىتىندىلايسىڭ. كەيدە ءتۇزۋ دەگەنىڭ قيسىق, قيسىق دەگەنىڭ ءتۇزۋ بولىپ شىعادى. بۇلتارىس-قالتا­رىستارى... وتكەلدەرى... كوكتەم­دەرى... كۇزدەرى... ىزدەرى... كوپ ءومىر عوي بۇل! تانىدىم دەگەن ادامىڭنىڭ ءوزى ەر­تەڭ, ءتىپتى باسقاشا بولىپ شى­عا­دى. ال, مۇلدە بىلمەيتىن, بەيتانىس جان ءبىر پاستە تاۋداي تۇلعالانىپ كەتەدى. گۇلدە دە تىكەن بولاتىنىن ساۋساعىڭدى قاناتقاندا بىلەرسىڭ. سويتەسىڭ دە تاعى دا قىم-قيعاش, بىرنەشە تاراۋلى جولدى ومىرگە تاڭقالاسىڭ. ويتكەنى, اڭقاۋلىعى, سۇمدىعى, ايلاسى, شىندىعى باسىم ءومىر عوي بۇل! ءومىردىڭ قاراما-قايشىلىق­ت­ا­رى­نىڭ ءبىرى: جاقسىلىق پەن جا­مان­دىق. كەيبىرىمىز وسى ەكەۋىن اجىراتا الماي ازاپتانامىز. سوندىقتان دا ادام بالاسى قۋانىشى مەن مۇڭىن بولىسەتىن دوس ىزدەيدى. “جامان جول­داس­تان جالعىزدىق ارتىق. جا­ل­عىز­دىقتان جاقسى جولداس ارتىق. جامان ءسوز سويلەگەننەن ۇندەمەگەن جاقسى. ۇندەمەگەننەن جاقسى ءسوز ايتقان جاقسى”. (مۇحاممەد پايعام­بار­دىڭ حاديسىنەن) ىزگىلىكتى سەزىمىڭ, سەنىمىڭ دوستىعىڭدى ساقتايدى. ابايشا ايتقاندا, “جامان دوس كولەڭكە, باسىڭدى كۇن شالسا, قاشىپ قۇتىلا المايسىڭ, باسىڭدى بۇلت السا, ىزدەپ تابا المايسىڭ”. وسىناۋ ءسوزدى ورىس جازۋشىسى لەۆ تولس­توي “قورقاق دوس دۇشپاننان دا جامان, ويتكەنى دۇشپاننان ساقتاناسىڭ, ال دوسقا سەنىپ قالاسىڭ” دەپ جالعاستىرادى. مەكتەپتە باستاۋىش سىنىپتا وقىپ جۇرگەندە عوي, “جامان جول­داس” دەگەن اڭگىمەنى وقىپ, ۇستازبەن بىرگە تالقىلاعانبىز. بۇگىندە مەكتەپ باعدارلاماسىنان كورىن­بەي­تىن وسى قىسقا اڭگىمە كەزدەسكەن جايتتەرگە وراي ءار كەز ەسىمە ءتۇسىپ تۇرادى… ول كەزدە بالا قيال “جاقسى” مەن “جامان” دەگەندى عانا بىلەتىن ەدى عوي. ءبارى دە باسقا تۇسكەن شاقتا سىنالادى. ەسەيگەنىڭدە قاراڭعى­لىق­تان كۇن ىزدەيتىن جاعداي بو­لارىن ەشكىم دە بىلمەيدى ەكەن-اۋ. ارينە, ءاربىر جان ءوزىن جامانمىن دەمەيدى. بىراق, وزىنە-ءوزى ەسەپ بەرىپ, ويلاناتىنى, تولعاناتىنى حاق. ايتسە دە تەرەڭىنە جەتىپ بويلا­ماي­دى دا. ءاربىر ادام وزىنشە ءبىر الەم, وزىنشە ءبىر دۇنيە. ول دۇنيەدە ءبارى دە بار... * * * ...اقيىق اقىننىڭ داپتەرىن وقىپ وتىرمىن. ادامدىق سىرى مەن جان كۇيزەلىسىن بىلگەن سايىن ونىڭ جانىن ۇعىنعانداي بولاسىڭ... “اشىعىن ايتقاندا, ءوزىمنىڭ قان­داي ادام ەكەنىمدى دە بىلمەيمىن... الايدا, جانىم مەنىڭ تىم مەيىربان, ءجۇ­رەگىم مەنىڭ وتە جۇمساق. ءسىرا, سون­دىقتان شىعار, تولستويدىڭ “جا­ۋىزدىققا, زورلىققا قارسى­لا­سۋىن” مەنىڭ دە قولدايتىنىم؟ سولاي ما؟! ادامداردى جاۋىز دەپ ايتا المايمىن, ويتكەنى ولاردى از بىلەم. مەن زەرتتەۋشى ەمەسپىن, اقىنمىن. ادامزاتتىڭ قايعىسى مەن قۋانىشى مەنى جەكە ادامنىڭ وزىنەن ارتىق قىزىقتىرادى. ادامداردىڭ جامان ەكەنىن, جاقسى ەكەنىن اجىراتۋشى مەن ەمەسپىن, ويتكەنى ءوزىم دە سو­لار­دىڭ ءبىرىمىن. مەنى جۇرتتىڭ تاع­دى­رى, ولاردى قورشاعان ورتانىڭ شىن­دىعى, ولار ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ۋا­قىت, ولاردى باسقارىپ وتىرعان قو­عام قىزىقتىرادى...” (مۇقا­عا­ليدىڭ كۇندەلىگىنەن) 10 ماۋسىم, 1974 جىل. ... قالاسا دا, قالاماسا دا جۇرت مەنى اقىن رەتىندە تۇسىنەدى; ال ادام رەتىندە كىم تۇسىنە قويار دەيسىڭ. ءتىپتى ەڭ جاقىندارىم دا... ءتۇسىن­سەڭ­دەرشى, مەن تۋعاننان اداممىن, ادام قال­پىم­دا قالام... – دەيدى اقىن ودان ءارى. كۇندەلىكتەگى وسى جازۋلاردى وقىعاندا, كوپ جاعدايدا ادامدىق كوڭىلدىڭ, ىقىلاستىڭ جەتپەي جاتقاندىعىن اڭعاراسىز. ءوسىپ كەلە جاتقان گۇلگە سۋ قان­داي قاجەت بولسا, ادامعا دا كوڭىل سونداي قاجەت. ءبىر-بىرىنە دەگەن ىقى­لاس بولماۋى سالدارىنان پەندەنىڭ كوڭىلى سۋىي تۇسەدى. ارينە, قىسىنا جەتپەي, كۇزىندە, ءتىپتى جازىڭدا جاۋراۋ بارىپ تۇرعان ازاپ ەمەس پە؟ سول كوڭىلمەن عانا مىناۋ دۇنيە عاجاپ ەمەس پە, ادامدار؟! ەرتەدە ءبىر كوگەرشىنگە قارا نيەتتى كوكەك كەلىپ, جازىقسىزدان-جازىقسىز تاپ بەرىپتى: “بۇل مەنىڭ ۇيام, بوسات تەزىرەك”, – دەيدى كوگەر­گەن كوكەك. سول كەزدە مۇنى ەستىگەن ءادىل­دىك ءۇشىن جانى شىرىلداعان قاز­دار, ءتىپتى بالاپاندار قاتىگەز كوكەكتەن كوگەرشىندى اۋپىرىمدەپ ءجۇ­رىپ, اراشالاپ الىپتى. توركىنى تە­رەڭ­دە جاتقان وسى اڭگىمەنى ەسكە العان سايىن ادامدار تۋرالى ويلانام. ادامدار شىن مانىندە سەندەر قاندايسىڭدار؟ ءتۇرى بولەك بولسا دا تىلەگى, اتقارار جۇمىسى باسقا بولسا دا جۇرەگى نەگە ءبىر بولمايدى؟ اۋىزدان شىعار ءسوز وزگە دە, ىشكى دۇنيەنىڭ تولعانىسى, ءتىپتى باسقاشا. كوكىرەكتەرىڭنىڭ سارايى نەگە كەڭ بولمايدى؟! ءىشى نەگە مارجانعا, مەرۋەرتكە تولمايدى؟ ادامدار ەشقاشان دا ءبىر-ءبىرىنىڭ كوڭىلىن جارالاماسا ەكەن دەيمىن. ءبىرىن-ءبىرى ەشۋاقىتتا جەك كورمەسە ەكەن. ءيا, ومىردە اسقاق ادامدار, ادال جۇرەكتى جاندار دا جوق ەمەس ەكەن! سونى كوردىم, سونى سەزىندىم. مەيىرىم-شاپاعاتتىڭ ارقاسىندا مەرەيىڭ تاسيدى ەكەن. اسپاندى بۇلت باسقاندا, كوڭىلگە كولەڭكە تۇسكەن­دە, كۇن كورىنبەي قالعاندا... ادام­دار­دىڭ جارقىن ءجۇزىن انىق كوردىم. بۇرىن-سوڭدى بۇلاي اشىق كورە الماعان ەدىم. نە نارسە بولسا دا بەتپە-بەت كەلۋ وڭاي ەمەس. ايتسە دە, شىندىقتىڭ شىراعى باسىم بولىپ, جارىق ورنادى. كوڭىل ەكرا­نى­نا قاراپ كوپتەگەن اقنيەتتى ادام­داردى بايقادىم, ادامدىق جۇرەگىنىڭ ءدۇرسىلىن ەستىدىم. “ەر جىگىتتىڭ قادىرىن ءىس تۇسكەندە ءبى­لەرسىڭ, قارا ەتىكتىڭ قادىرىن قىس تۇسكەندە بىلەرسىڭ” دەپ اتامىز قازاق قالاي تۋرا ايتقان دەسەڭشى! * * * ءوزىڭدى باعىندىرۋ وڭاي ءىس ەمەس. ادامدىق قاسيەتىڭنىڭ ءبىرى – قاجەت كەزىندە ءوزىڭدى توقتاتا ءبىلۋ. اشۋعا, ىزاعا, وكپەگە, بەرىلمەۋ. سوندا قاتەلىك جىبەرمەۋگە مۇمكىندىك تۋادى. ءوزىڭنىڭ ءىس-ارەكەتىڭە كوزىڭ جەتۋ – قابىلەتىڭدى سەزىنگەننىڭ بەلگىسى. ارينە, بىزدەگى ءبىر كەمشىلىك ار-نامىسىمىزدىڭ, جۇرەگىمىزدىڭ ۇنىنە قۇلاق اسپايمىز. نە ىستەسەڭ دە, قانداي قادام جاساساڭ دا الدىڭنان شىعىپ جاتاتىنىن ويلامايمىز. ەرتەدە ءبىر پاتشالىقتا جاسى الپىسقا كەلگەن قارتتاردى ولىمگە بۇ­يىراتىن سالت بولسا كەرەك. قار­تا­يىپ, قۋاتى قاشقان ادام­دار­دىڭ ەندىگى جەردە پاتشالىققا پاي­داسى جوق دەگەن ويمەن ارنايى تاۋعا اپار­عىزىپ ءوز بالالارىنا ءولتىر­ت­كى­زە­دى ەكەن. كۇندەردىڭ كۇنىندە ءبىر جىگىتتىڭ اكە­سى دە الپىسقا تولادى. ەڭ بول­ما­سا سوڭعى ساپارىنا قۇرمەتپەن اپا­را­يىن دەگەن ويمەن جىگىت اكەسىن ار­قالاپ جولعا شىعادى. ورتا جولدا شارشاپ, ءبىر تاسقا وتىرىپ دەما­لىپتى. سويتسە, قاسىندا وتىرعان اكەسى مىرس ەتىپ ك ۇلىپ جىبەرەدى. – اكە نەگە كۇلدىڭىز؟ – دەگەن بالاسىنا: – مەن دە تاپ سەن سياقتى اكەم­دى ار­قالاپ كەلە جاتىپ, وسى تاسقا وتى­رىپ دەم الىپ ەدىم. سول كۇننىڭ ءوز با­سى­ما اينىماي كەلگەنىنە كۇلدىم, – دەيدى. بۇنى ەستىگەن جىگىت “اپىراي اكەمدى ءتىرى الىپ قالسام, سول الدىما كەلىپ, مەن دە ءتىرى قالارمىن” دەگەن وي­مەن ءتۇن ىشىندە جاسىرىن شاھارعا قايتا اكەلىپتى. اكەسىن ۇيىندە ەشكىمگە بىلدىرمەي, ساندىققا سالىپ اسىرايدى. ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن پاتشالىق جورىققا شىعادى, جول­دان اداسىپ قۋ دالاعا شىعىپ كە­تىپ, اسكەر شولدەن قىرىلۋعا اينالادى. – بالام, جۇرت نەگە شۋلاپ كەت­تى؟ – دەگەن اكەسىنىڭ سۇراعىنا ءجى­گىت جاعدايدى باياندايدى. سوندا شال: – ءبىر توپ سيىردى قۋالاپ ايداپ قويا بەرسەڭدەر, ءبارى ۇيمەلەپ ءبىر جەر­گە جينالادى, سول تۇستى قازساڭدار, سول جەردەن سۋ شىعادى, – دەپتى. الگى اقىلمەن سۋ تابىلىپ, اسكەر قىرعىننان امان قالىپتى. – بۇل اقىلدى تاپقان كىم؟ – دەپ ىزدەتكەندە, پاتشانىڭ الدىنا دەدەك­تەتىپ الگى جىگىتتى الىپ كەلسە كەرەك. – قىرىق ۋازىرىممەن قوسىلىپ مەن بىلمەگەندى سەن قايدان تاپتىڭ؟ – دەپ سوزىنە سەنبەي قيناعاندا, ءجى­گىت امالسىز شىنىن ايتىپتى. سون­دا ويلانىپ وتىرىپ قالعان پاتشا: – قارتتار ەندى ولتىرىلمەسىن! – دەپ جارلىق شىعارسا كەرەك. اكەسىنە ىستەگەنى جىگىتتىڭ الدىنا كەلىپتى. ءوزى دە قارتايعان شاعىندا وسىلاي ءتىرى قالىپتى. ءيا, بۇل ومىردە ءبارى دە ءبىر-بىرىنە بايلانىستى. “ار-ۇياتىڭا قاراي جازا نەمەسە سىيلىق الاسىڭ! ولشەمىنە قاراي ۇلەس الاسىڭ” دەگەن ءسوزدى بۇگىن كۇندەلىگىمە جازىپ قويدىم. * * * كەيدە ويلانامىن... كىمدەر كەلىپ, كىمدەر كەتپەگەن دەيسىڭ بۇل ومىرگە؟ جاقسى دا, جامان دا, دانا دا, باتىر دا... ءبارى-ءبارى تۇراقتى ورىن الا الماعان بۇل جالعاننان. تۇرلاۋسىز ءومىر دەيتىنى دە سون­دىقتان شىعار, بالكىم. “ومىردەن پالەنشە ءوتتى” دەگەندە نەمەسە قابىر باسىنا بارعانىمىزدا عانا بۇل ومىرگە كەلگەن مەيمان ەكەنىمىزدى ەسكە تۇسىرەمىز. بىرەۋلەردى جوقتاپ جىلاپ تۇرعاندا, كۇندە كورىپ جۇرگەن ادامىڭنىڭ و دۇنيەلىك بولىپ كەتكەنىن بىلگەندە ءومىردىڭ جالعان ەكەنىن ۇعىنامىز. ء“بىز دە سىزدەي بولعانبىز. ءسىز دە بىزدەي بولارسىز” دەگەن قابىر باسىنداعى جازۋدى وقىعاندا عانا “ويپىرماي, نەگە مىناۋ دۇنيەدە ماڭگىلىك جان قۇساپ, تاسىراڭداپ جۇرەمىز؟!” دەپ وزىمىزگە-ءوزىمىز سۇراق قويامىز. ايتسە دە, كوبىمىز ىلە-شالا وسىنىڭ ءبارىن ەستەن شىعارىپ الاتىنىمىز جاسىرىن ەمەس, اعايىن. – ماڭگى باقي اتا بەرمەس تاڭ ك ۇلىپ, ءمانىن ويلا بۇل ءومىردىڭ, اڭگۇدىك ءۇيىڭ سەنىڭ ون بولسا دا – ۋاقىتشا, مولاڭ بىرەۋ بولعانمەنەن – ماڭگىلىك, – دەيدى مۇندايدا قادىر اقىن. ادامدار ارقيلى. مىناۋ جالعان دۇنيەدە اكە ولىمىنە بارىپ ءبىر ۋىس توپىراق سالۋعا دا جاراماعان شىرىكتەر بار ەكەنى دە كەزدەسىپ جاتادى. ءسال ءبىر بيىكتىككە جەتسە وتكەنىن ۇمىتىپ كەتەتىندەر دە بار. ءبىر كۇنىن عانا ويلايتىن بەي­شارالار دا تابىلادى ەكەن, بۇل ومىردەن. الدەبىرەۋ بايلىعىنا ماستانىپ, وزگەنى كوزگە ىلمەۋگە تىرىسادى. ءبارىن ساتىپ الۋعا بولاتىنىن دالەلدەيتىندەر دە بار. بىراق ەشتەڭەگە ساتىلمايتىن ادال كوڭىلدىڭ دە بار ەكەنى مەرەيىڭدى وسىرەدى, ومىرگە دەگەن قۇشتار­لىعىڭدى ارتتىرادى. جەرلەسىم ءبورىحان تامەننىڭ ءومىر شىندىعىن ايتقان مىنا اڭگىمەسى دە ەستەن كەتپەيدى. ارىس وزەنىنىڭ ءبىر سالاسىن بەلۋار­دان كەشىپ وتكەن ءۇش بالا كىشكەنە ارالدان وتىن تەرىپ, ءارى ويىن قىزىعىنا بەرىلىپ كەتكەن. كەشەگى تاۋ­عا جاۋعان جاڭبىردان كەيىن وزەن­نىڭ كوتەرىلىپ جاتقانىن بايقا­مايدى. ءبىر كەزدە گۇرىلدەگەن تاس­قىن­نىڭ ۇنىنەن بالالاردىڭ زارەسى ۇشىپ “قۇتقارىڭدار!” دەپ شىڭعىرادى. جا­عادا جينالعان جۇرتتا جاردەم بە­رۋگە دارمەن جوق. اسىرەسە انا­لا­رىنىڭ اششى زارىنا ادامنىڭ شىداۋى مۇمكىن ەمەس. جۇرتتىڭ كوز الدىندا ءۇش بالا اجال اۋزىنا كەتىپ بارا­دى… جان ءتاتتى. ەشكىمنىڭ باتىلى بارار ەمەس. ءبىر كەزدە الىستان اتپەن جەت­كەن قۇرمانبەك كوكپارشى جاعدايدى ءتۇسىنىپ, ويلانباي سۋعا قويىپ كەتتى. بار قاۋىپ-قاتەرگە قاراماي, ءوزى دە ءولىم­مەن ارپالىسىپ جۇرگەن قۇ­رم­ان­بەكتى بىرەۋلەر قۇپتاسا, بىرەۋ­لەر اقىماققا بالاپ تۇردى. نە كەرەك, ال­دىمەن ەكى بالانى اۋپىرىمدەپ قۇت­قارعان قۇرمانبەك ەكىنشى رەت “نار­تاۋە­كەل” دەپ كوك ايعىرىمەن قاي­­تادان سۋعا ءۇشىنشى بالاعا ۇم­تىل­دى. شىنىندا جانكەشتىلىك ەدى. ارال­داعى بالاعا ءسات سايىن سۋ جا­قىن­داپ كەلەدى. ارال سۋ تۇبىنە باتىپ بارادى. قۇرمانبەك تە جەتتى-اۋ! قولى­نان كوتەرە تارتىپ, بالانى ارتىنا مىنگەستىرىپ الدى. جانى كوزىنە كو­رىنىپ قاتتى قينالعان كوك قاسقانىڭ باسى اساۋ تولقىنعا ءبىر باتىپ, ءبىر شىعادى. قاتتى قينالعان جانۋار ءبىر كەزدە كىسىنە شىڭعىرىپ قويا بەردى. اساۋ اعىسپەن ارپالىسا ءبىر باتىپ, ءبىر شىعىپ بارا جاتقانداردىڭ تىلەۋىن تىلەپ حالىق تۇر! اۋپىرىمدەپ ايتەۋىر جاعاعا دا امان-ەسەن جەت­تى-اۋ! ستاليندىك رەپرەسسيامەن قازاقستانعا كوشىپ كەلگەن قاراشاي وتباسىنىڭ اعايىندى ءۇش بالاسىن – ءجۇسىپ, سۇلەيمەن جانە ماحانبەت ەۆزەەۆ­تەردى وسىلاي قازاق قۇر­مان­بەك قۇتقارىپ الدى. زورىققان كوك­قاسقا باسىن كوتەرە الماي جاتتى. يەسىنە ادالدىعىن دالەلدەدى. ەندى ونىڭ ەشقانداي بايگەگە, الامان كوك­پارعا قاتىسا المايتىنىن قۇر­مانبەك تە سەزدى. جاڭاعى ءۇش بالا­نىڭ اعايىندارى راحمەت ايتىپ, جىك-جاپار بولعاندا قۇرمانبەك “بۇل ەلدىك, ىزگىلىك پارىزىمىز عوي”, – دەدى. مىنە, ناعىز ادامدىق كوڭىل! كەيىن ەلدەرىنە كوشىپ كەتكەن سول قاراشاي اعايىندار الىگە دەيىن قا­زاق­تاردىڭ جاقسىلىعىن ۇمىت­پاپ­تى. سوناۋ قاپقازدا ءبىر قازاقتى كورسە, ۇيىنە شاقىرىپ, ءدام بەرۋگە اسىعادى ەكەن. قازاقستاننان بارعان قاراشايلاردىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن ۇل بالالارعا قاراپايىم­دى­لى­عىمەن, ادامدىق كوڭىلىمەن قازا­عىم­نىڭ مەرەيىن كوتەرگەن قۇرمانبەك اعانىڭ ەسىمى قويىلىپتى. * * * ادامدىق كوڭىل... دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىندا دا پەندەلەر وسى ءبىر نيەتپەن, سەزىممەن ءومىر سۇرەدى. ادامدار اراسىندا مەيىرىم, سىيلاستىق دوستىق بار دەسەك, ءبارى دە وسى ءبىر اۋىز سوزگە تىرەلىپ جاتاتىندىعى انىق. سوندىقتان دا اينالاداعى جاندارعا كەيدە كوڭىل قىمبات ەكەنىن جەتكىزگىڭ كەلەدى. – بۇل فانيدە قاشاندا-اي ءومىر قىمبات, ءومىر قىمبات - ادامدىق سەنىم قىمبات. بايلىعىڭ دا, دۇنيە, بارىنەن دە, كوڭىل قىمبات, كوڭىل قىمبات... – دەگىڭ كەلەدى. اكىم ىسقاق, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى.