زاڭ بانك سەكتورىن ينستيتۋتسيونالدىق ترانسفورماتسيالاۋ, قاداعالاۋ جانە رەتتەۋ مودەلىن جاڭعىرتۋ ناتيجەلەرىن كورسەتتى.
زاڭ مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ازىرلەندى جانە تەحنولوگيالىق وزگەرىستەردى, ەكونوميكانى قارجىلاندىرۋداعى بانك سەكتورىنىڭ ءرولىن ارتتىرۋدى, باسەكەلەستىكتى ارتتىرۋدى جانە نارىققا جاڭا قاتىسۋشىلاردى تارتۋدى, سونداي-اق قارجىلىق تەحنولوگيالاردى ىلگەرىلەتۋ جانە تسيفرلىق اكتيۆتەر اينالىمىن ىرىقتاندىرۋ ماسەلەلەرىن ەسكەرەدى.
زاڭنىڭ نەگىزگى ماقساتتارى رەتىندە بانك جۇيەسىنىڭ قارجىلىق تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ, حالىق پەن بيزنەستىڭ سالىمدارىن ساقتاۋ, ادال باسەكەلەستىكتى دامىتۋ جانە بانك قىزمەتتەرىن تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن جۇيەلى قورعاۋ بولىپ ايقىندالدى. ونىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى بانك قىزمەتىنىڭ ۇزدىكسىزدىگىن, حالىق پەن بيزنەسكە قىزمەت كورسەتۋدىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن سەنىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە, سونداي-اق بانك جۇيەسىنە دەگەن سەنىمدى ساقتاۋعا باعدارلانعان.
سوڭعى بەس جىلدا بانك سەكتورىندا ىسكە اسىرىلعان ينستيتۋتسيونالدىق رەفورمالار رەتتەۋ مەن قاداعالاۋدىڭ ساپالى جاڭا مودەلىن قالىپتاستىردى جانە ولاردى بانكتەر جانە بانك قىزمەتى تۋرالى بازالىق زاڭ دەڭگەيىندە جۇيەلى تۇردە بەكىتۋ قاجەتتىگىنە نەگىز بولدى. قولدانىستاعى بانكتەر تۋرالى زاڭ بانك سەكتورىن دامىتۋدىڭ زاماناۋي پروتسەستەرىن تولىق كورسەتپەيدى, ونىڭ قۇرىلىمى مەن ۇعىمدار اپپاراتى وزەكتىلىگىن ەداۋىر جوعالتتى.
بانكتەر تۋرالى جاڭا زاڭ شەڭبەرىندە ىسكە اسىرىلعان رەفورمالاردىڭ نەگىزگى باعىتتارى مىنالاردى قامتيدى:
1) تولەمگە قابىلەتسىز بانكتەردى رەتتەۋدىڭ جاڭا تەتىگىن ەنگىزۋ;
2) بانكتەردى رەتتەۋدى جەتىلدىرۋ جانە كورپوراتيۆتىك باسقارۋدى كۇشەيتۋ;
3) باسەكەلەستىكتى دامىتۋ جانە بانك قىزمەتىن تەپە-تەڭ رەتتەۋدى ەنگىزۋ;
4) قارجىلىق تەحنولوگيالار سەكتورىنىڭ دامۋىن ىنتالاندىرۋ جانە تسيفرلىق قارجى اكتيۆتەرىن رەتتەۋ;
5) ءىس-قيمىلدى قاداعالاۋدىڭ تاۋەكەلگە باعدارلانعان جۇيەسىن ەنگىزۋ;
6) يسلام بانكينگىن دامىتۋ;
7) ءوزىن-ءوزى رەتتەۋ تەتىكتەرىن ەنگىزە وتىرىپ, ميكروقارجى جانە كوللەكتورلىق نارىقتاردى رەفورمالاۋ.
جاڭا زاڭدى دايىنداۋ كەزىندە حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارىنىڭ, ونىڭ ىشىندە حۆق مەن ەقدب-نىڭ وزىق تاجىريبەسى پايدالانىلدى. زاڭ G-20 جانىنداعى قارجىلىق تۇراقتىلىق جونىندەگى كەڭەستىڭ (Financial Stability Board) حالىقارالىق ستاندارتتارى مەن ۇسىنىمدارىنا, سونداي-اق ەۋروپالىق وداق ديرەكتيۆالارىنىڭ قۇقىقتىق جانە رەتتەۋشىلىك شەڭبەرىنە سۇيەنەدى.
1) رەفورمانىڭ جۇيەلىك باسىمدىعى تولەمگە قابىلەتسىز بانكتەردى رەتتەۋ تەتىگىن جاڭارتۋ بولدى. ونى جاڭعىرتۋ قاجەتتىلىگى بانكتەردەگى داعدارىستاردىڭ تسيكلدىك سيپاتىنا جانە بانكتەردىڭ قارجىلىق ورنىقتىلىعىن جوعالتقاننان كەيىن ولاردى تاراتۋعا باعىتتالعان ءداستۇرلى تاسىلدەردىڭ شەكتەۋلى تيىمدىلىگىنە بايلانىستى. وسىعان بايلانىستى جاڭا زاڭنىڭ نەگىزگى ەلەمەنتتەرىنىڭ ءبىرى شۇعىل ارەكەت ەتۋدەن تاۋەكەلدەردى ەرتە انىقتاۋعا جانە ولاردىڭ الدىن الا شەكتەۋگە باسا نازار اۋداراتىن زاماناۋي رەتتەۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ بولدى.
بۇل مودەلگە كوشۋدىڭ نەگىزى 2008-2009 جىلدارداعى الەمدىك قارجى داعدارىسىنا جاۋاپ رەتىندە قالىپتاسقان بانكتەردى رەتتەۋدىڭ جاھاندىق ستاندارتى بولدى. 2011 جىلى G-20 جانىنداعى قارجىلىق تۇراقتىلىق جونىندەگى كەڭەس قارجى ينستيتۋتتارىن قالىپتى رەتتەۋدىڭ بىرىڭعاي حالىقارالىق قاعيداتتارىن بەكىتكەن «قارجى ينستيتۋتتارى ءۇشىن ءتيىمدى رەتتەۋ رەجيمدەرىنىڭ نەگىزگى اتريبۋتتارى» قۇجاتىن بەكىتتى. كەيىنگى جىلدارى بۇل ستاندارت كوپتەگەن ەلدەردىڭ ۇلتتىق زاڭناماسىنا ەنگىزىلىپ, بانكتىك رەتتەۋ سالاسىندا جالپىعا بىردەي تانىلعان حالىقارالىق شەڭبەرگە اينالدى.
جاڭا مودەلدىڭ نەگىزگى ەلەمەنتى بانكتىڭ قارجىلىق جاعدايىنىڭ ناشارلاۋ دارەجەسىنە بايلانىستى دايەكتى تۇردە قولدانىلاتىن داعدارىسقا قارسى رەجيمدەردىڭ رەتتەلگەن جۇيەسىنە كوشۋ بولىپ تابىلادى. زاڭدا ءۇش رەجيم قاراستىرىلادى: كۇشەيتىلگەن قاداعالاۋ, قارجىلىق ورنىقتىلىقتى قالپىنا كەلتىرۋ جانە رەتتەۋ. مۇنداي ءتاسىل قاداعالاۋ شارالارىنىڭ تەپە-تەڭدىگىن قامتاماسىز ەتەدى, بانكتى قالپىنا كەلتىرۋ مۇمكىندىكتەرى بولعان كەزدە ونى قولدانىستاعى ينستيتۋت رەتىندە ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, جانە قاجەت بولعان جاعدايدا, اكتيۆتەر مەن مىندەتتەمەلەردى بەرۋدى, قايتا قۇرىلىمداۋدى, اكتسيالاردى ماجبۇرلەپ ساتۋدى جانە تۇراقتاندىرۋ بانكىن قۇرۋدى قوسا العاندا, حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس كەلەتىن قۇرالداردى پايدالانا وتىرىپ, داعدارىستىق جاعدايدى رەتتەلگەن شەشۋدى قامتاماسىز ەتەدى.
بانكتەردىڭ قارجىلىق جاعدايىنىڭ ناشارلاۋىن بولدىرماۋ ءۇشىن جاڭا قۇرالدار – قالپىنا كەلتىرۋ جوسپارلارى مەن رەتتەۋ جوسپارلارى ەنگىزىلۋدە. بۇل قۇجاتتار بانكتى داعدارىستىق جاعدايدان شىعارۋ جانە تولەم قابىلەتسىزدىگىنىڭ الدىن الۋ بويىنشا ناقتى شارالاردى انىقتايدى. جوسپارلاردى ازىرلەۋ جانە جىل سايىنعى جاڭارتۋ بانكتەردىڭ دە, رەتتەۋشىنىڭ دە مىندەتى بولادى.
سونىمەن بىرگە جۇيەلىك ماڭىزى بار بانكتەر ءۇشىن شىعىنداردى ءسىڭىرۋ قابىلەتىنىڭ (TLAC) جەتكىلىكتى دەڭگەيىن ۇستاپ تۇرۋ تالابى ەنگىزىلەدى, بۇل سىرتقى قولداۋدى پايدالانۋ مۇمكىندىگىن ازايتادى.
جاڭا مودەل شەڭبەرىندە مەملەكەتتىك قولداۋ تەك اكتسيونەرلىك كاپيتالدى تولىق پايدالانعاننان جانە TLAC قۇرالدارىن ەسەپتەن شىعارعاننان كەيىن قولدانىلاتىن ەرەكشە جانە توتەنشە شارا رەتىندە قاراستىرىلادى. جۇيەلىك ماڭىزى بار بانكتەردى قولداۋ بانكتى كەيىننەن ساتۋ جانە قاراجاتتى بيۋدجەتكە قايتارا وتىرىپ, مەملەكەتتىڭ كاپيتالعا ۋاقىتشا جانە وتەۋلى قاتىسۋى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى.
سونىمەن قاتار زاڭ مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلەتتىكتەرىن ناقتى اجىراتادى. اگەنتتىك داعدارىسقا قارسى رەجيمدەردى قولدانۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ جانە رەتتەۋ جوسپارلارىنىڭ ىسكە اسىرىلۋىن قاداعالاۋ, ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك – قارجىلىق تۇراقتىلىق جونىندەگى كەڭەستىڭ ۇيلەستىرۋشى ءرولى جاعدايىندا مەملەكەتتىڭ قاتىسۋى جونىندەگى شەشىمدەر ءۇشىن جاۋاپ بەرەدى. ناتيجەسىندە قارجىلىق ورنىقتىلىق پەن سالىمشىلار مەن كليەنتتەردىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋ اراسىنداعى تەڭگەرىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتەتىن زاماناۋي ينستيتۋتسيونالدىق رەتتەۋ جۇيەسى قالىپتاسۋدا.
2) بانكتەردى رەتتەۋدى جەتىلدىرۋ
جاڭا زاڭ كورپوراتيۆتىك باسقارۋعا, مەنشىك قۇرىلىمىنىڭ اشىقتىعىنا جانە قاداعالاۋ قۇرالدارىنا قويىلاتىن تالاپتاردى كۇشەيتەدى. اتاپ ايتقاندا, قارجىلىق ەسەپتىلىكتىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارىندا قولدانىلاتىن تاسىلدەردى ەسكەرە وتىرىپ, بانكپەن ەرەكشە قاتىناستارمەن بايلانىستى تۇلعالاردىڭ تىزبەسى كەڭەيۋدە, بۇل ۇلەستەس بايلانىستاردى نەعۇرلىم ءدال سايكەستەندىرۋگە, مەنشىك قۇرىلىمىنىڭ اشىقتىعىن ارتتىرۋعا جانە بايلانىستى تاراپتارمەن جانە توپىشىلىك ترانزاكتسيالارمەن وپەراتسيالاردى باقىلاۋدى قوسا العاندا, بانك قىزمەتىنىڭ ەسەپتىلىگىن كۇشەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
سونىمەن بىرگە تاۋەكەلگە باعدارلانعان قاداعالاۋدىڭ نەگىزگى ەلەمەنتى رەتىندە ءۋاجدى پايىمداۋ تەتىگىن قولدانۋ كەڭەيتىلۋدە. ءۋاجدى پايىمداۋ بانكتەردىڭ قىزمەتىن باعالاۋ كەزىندە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار كورپوراتيۆتىك باسقارۋ ساپاسىن, ىشكى باقىلاۋ جۇيەسىن جانە سىرتقى ءاۋديتتى قاداعالاۋ كەزىندە دە قولدانىلادى.
قاداعالاپ تالداۋ ساپاسىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ۇلتتىق بانككە ۇسىنىلاتىن رەتتەۋشىلىك ەسەپتىلىكپەن قايتالانۋدى ءبىر مەزگىلدە الىپ تاستاي وتىرىپ, بانكتەردىڭ ەسەپتىلىگىنە ناقتى تاۋەكەلدەر بولعان كەزدە رەتتەۋشىنىڭ دەرەكتەر ۆيترينالارىنا جەكە تالاپتار قالىپتاستىرۋ قۇقىعىن كوزدەيتىن قوسىمشا تالاپتار ەنگىزىلەدى.
سونىمەن قاتار, قارجى زاڭناماسىن جۇيەلەۋ جۇرگىزىلەدى: قۇقىقتىق ورىستەن ەسكىرگەن جانە قايتالاما نورمالار الىپ تاستالادى, ال اكتسيونەرلەرگە, باسشى قىزمەتكەرلەرگە جانە بانك حولدينگتەرىنە قويىلاتىن تالاپتار بىرىزدەندىرىلەدى جانە «قارجى نارىعى مەن قارجى ۇيىمدارىن مەملەكەتتىك رەتتەۋ, باقىلاۋ جانە قاداعالاۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا كوشىرىلەدى. بۇل ءتاسىل رەتتەۋدىڭ بىركەلكىلىگىن قامتاماسىز ەتەدى, قۇقىقتىق ءورىستىڭ فراگمەنتتىلىگىن جويادى جانە حالىقارالىق قاداعالاۋ مەن كورپوراتيۆتىك باسقارۋ ستاندارتتارىنا سايكەس كەلەتىن قارجى زاڭناماسىنىڭ تۇتاس, لوگيكالىق ارحيتەكتۋراسىن قالىپتاستىرادى.
3) بانك سەكتورىن دامىتۋدىڭ ماڭىزدى باعىتى باسەكەلەستىك دەڭگەيىن ارتتىرۋ بولىپ تابىلادى.
بانكتەر تۋرالى جاڭا زاڭ شەڭبەرىندە باسەكەلەستىكتى دامىتۋدىڭ قوسىمشا قۇرالى امبەباپ جانە بازالىق بانكتىك ليتسەنزيالاردى ەنگىزۋ ارقىلى تەپە-تەڭ رەتتەۋدى ەنگىزۋ بولدى. بازالىق ليتسەنزيا سالىمشىلاردى قاداعالاۋ مەن قورعاۋدىڭ ءتيىستى دەڭگەيىن ساقتاي وتىرىپ, وپەراتسيالاردىڭ شەكتەۋلى جيىنتىعى جانە تومەندەتىلگەن رەتتەۋشى جۇكتەمەسى بار شاعىن بانكتەرگە باعىتتالعان. امبەباپ ليتسەنزيا كاپيتالعا, وتىمدىلىككە جانە باسقارۋعا قاتاڭ تالاپتارى بار ورتا جانە ءىرى بانكتەرگە قولدانىلادى. بۇل ءتاسىل ءىرى ميكروقارجى ۇيىمدارىن قوسا العاندا, جاڭا قاتىسۋشىلار نارىعىنا كىرۋ ءۇشىن قوسىمشا ىنتالاندىرۋ جاسايدى جانە باسەكەگە قابىلەتتى جانە ورنىقتى بانك ورتاسىنىڭ ودان ءارى دامۋىن قامتاماسىز ەتەدى دەپ كۇتىلۋدە.
4) نەگىزگى باعىت بانكتىك رەتتەۋدى قارجى سەكتورىنىڭ تسيفرلىق ترانسفورماتسياسىنا بەيىمدەۋ بولىپ تابىلادى. ەكونوميكانى تسيفرلاندىرۋ جاعدايىندا بانكتەر كلاسسيكالىق كرەديتتىك-دەپوزيتتىك ينستيتۋتتاردان تەحنولوگيالىق كومپانيالارعا جانە كوپفۋنكتسيونالدى ەكوجۇيەلەرگە قاتىستى دامىپ كەلەدى.
ءىس جۇزىندە بانكتەردىڭ قارجىلىق تەحنولوگيالار-كومپانيالار رەتىندە جۇمىس ىستەۋىنىڭ تۇراقتى مودەلدەرى قالىپتاستى. بانكتەر تسيفرلىق ەكوجۇيەلەر مەن ماركەتپلەيستەرگە قاتىسۋدى دامىتادى, قارجىلىق تەحنولوگيالار مەن تەحنولوگيالىق كومپانيالارعا ينۆەستيتسيا سالادى, سونداي-اق سىرتقى قاتىسۋشىلارعا بانكتىك جانە تەحنولوگيالىق ينفراقۇرىلىمىن ۇسىنا وتىرىپ, Banking as a Service مودەلىن پايدالانادى. بۇل رەتتە بانكتەر جاسالعان وپەراتسيالار مەن كليەنتتەردىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋ ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى ساقتايدى.
بانكتەر جانە بانك قىزمەتى تۋرالى جاڭا زاڭ العاش رەت وسى قارجىلىق- تەحنولوگيالىق مودەلدەردى زاڭناما دەڭگەيىندە بەكىتەدى. بانكتەردىڭ تەحنولوگيالىق جانە پلاتفورمالىق بەلسەندىلىگىنىڭ رۇقسات ەتىلگەن تۇرلەرىن, سونداي-اق ولاردىڭ قارجىلىق ەمەس بيزنەسكە قاتىسۋ اياسىن ايقىندايتىن بىرىڭعاي جانە اشىق قۇقىقتىق نەگىز قالىپتاستىرىلادى. بۇل قۇقىقتىق بەلگىسىزدىكتى ازايتادى, يننوۆاتسيالىق دامۋ ءۇشىن بولجامدى جاعدايلار جاسايدى جانە سونىمەن بىرگە بانك سەكتورىنىڭ ورنىقتىلىعىنا اسەر ەتەتىن ارتىق ءارتاراپتاندىرۋدى شەكتەيدى. سەرىكتەستىك جانە تەحنولوگيالىق ۇيىمدار ارقىلى قىزمەت كورسەتۋ كەزىندە بانكتىڭ كليەنت الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن ساقتاۋ نەگىزگى قاعيدات بولىپ تابىلادى.
بانكتەر تۋرالى زاڭنىڭ ماڭىزدى باعىتى تسيفرلىق نارىقتاردى دامىتۋدىڭ جانە ىلەسپە تاۋەكەلدەردى باسقارۋدىڭ حالىقارالىق تاسىلدەرىن ەسكەرە وتىرىپ, قامتاماسىز ەتىلمەگەن تسيفرلىق اكتيۆتەردىڭ, ياعني كريپتوۆاليۋتالاردىڭ اينالىمىن زاڭداستىرۋدى جانە قاداعالاۋدى قوسا العاندا, تسيفرلىق قارجى اكتيۆتەرىن رەتتەۋدىڭ قۇقىقتىق رەجيمىن بەلگىلەۋ بولىپ تابىلادى.
زاڭ شەڭبەرىندە تسيفرلىق قارجى اكتيۆتەرىن ءۇش سانات بويىنشا جىكتەۋ ەنگىزىلەدى. ولارعا اقشا قاراجاتىمەن قامتاماسىز ەتىلگەن تسيفرلىق اكتيۆتەر, بازالىق اكتيۆى قارجى قۇرالدارى نەمەسە وزگە دە م ۇلىك بولىپ تابىلاتىن تسيفرلىق قارجى اكتيۆتەرى, سونداي-اق ارنايى تسيفرلىق پلاتفورمالاردا تسيفرلىق نىساندا شىعارىلاتىن قارجى قۇرالدارى رەتىندە ستەيبلكويندەر جاتادى
اگەنتتىككە تسيفرلىق قارجى اكتيۆتەرىن شىعارۋ, اينالىسقا شىعارۋ جانە وتەۋ تارتىبىنە, شارتتارىنا قويىلاتىن تالاپتاردى بەلگىلەۋ جونىندەگى وكىلەتتىكتەر بەرىلەدى. ۇلتتىق بانك ستەيبلكوينداردى رەتتەيدى. تسيفرلىق قارجى اكتيۆتەرىنىڭ ەميسسياسىن ليتسەنزيالاۋعا جاتاتىن قارجى نارىعىنىڭ جاڭا سەگمەنتىن قالىپتاستىراتىن تسيفرلىق پلاتفورمالاردىڭ وپەراتورلارى جۇزەگە اسىراتىن بولادى.
5) بانكتەر تۋرالى جاڭا زاڭنىڭ نەگىزگى جاڭالىقتارىنىڭ ءبىرى مەملەكەتتىك رەتتەۋ مەن قاداعالاۋدىڭ دەربەس باعىتى رەتىندە ءىس-قيمىلدى قاداعالاۋدى ەنگىزۋ بولدى. ءىس-قيمىلدى قاداعالاۋ قارجىلىق قىزمەتتەردى تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن تىكەلەي قورعاۋعا باعىتتالعان جانە ونىڭ ماڭىزدىلىعى بويىنشا پرۋدەنتسيالىق قاداعالاۋمەن سالىستىرۋعا بولادى.
قاداعالاۋ نەگىزىنەن قارجى ۇيىمدارىنىڭ قارجىلىق تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان ءداستۇرلى تاسىلدەن ايىرماشىلىعى, ءىس-قيمىلدى قاداعالاۋ قارجى ۇيىمدارىنىڭ كليەنتتەرمەن ناقتى ءوزارا ءىس-ارەكەتىنە, قارجى ونىمدەرىنىڭ ساپاسىنا جانە ولاردى ىلگەرىلەتۋ تاجىريبەسىنە باعىتتالعان.
ءىس-قيمىلدى قاداعالاۋدى ەنگىزۋدىڭ ماقساتى جەكەلەگەن نورمالاردى رەتتەۋدەن قارجىلىق قىزمەت كورسەتۋدىڭ بارلىق كەزەڭدەرىندە قارجى ۇيىمىنىڭ كليەنتپەن ءوزارا ءىس-ارەكەتىن كەشەندى باعالاۋعا كوشۋ بولىپ تابىلادى. بۇل ءتاسىل G20 جانە ەىدۇ حالىقارالىق ستاندارتتارى مەن ۇسىنىمدارىنا, سونداي-اق دامىعان قارجى نارىقتارىنىڭ وزىق رەتتەۋشىلىك پراكتيكاسىنا نەگىزدەلگەن جانە بيزنەس-پراكتيكالاردىڭ ءادىل, اشىق جانە ادال بولۋىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان.
ءىس-قيمىلدى قاداعالاۋدى ەنگىزۋ شەڭبەرىندە اگەنتتىك قارجى ونىمدەرىن باسقارۋدى, ساتۋ تاجىريبەسىن, كوممۋنيكاتسيالاردى جانە تۇتىنۋشىلارعا قىزمەت كورسەتۋدى كەشەندى تالداۋدى قامتاماسىز ەتەتىن ءىس-قيمىل تاۋەكەلدەرىن باعالاۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋعا كۇش سالادى. بۇل ءتاسىلدىڭ ماقساتى جوسىقسىز ءىس-قيمىل فاكتورلارىن انىقتاۋ جانە تۇتىنۋشىلاردىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋ دەڭگەيىن وبەكتيۆتى باعالاۋ بولىپ تابىلادى.
قاداعالاۋ اقپاراتىنىڭ تولىققاندى كوزى جانە نارىقتىق پراكتيكالارعا پرەۆەنتيۆتى اسەر ەتۋ قۇرالى رەتىندە قارجىلىق قىزمەتتەردى تۇتىنۋشىلاردىڭ جولدانىمدارىن قاراۋ تەتىكتەرىن ينستيتۋتسيوناليزاتسيالاۋ ءىس-قيمىلدى قاداعالاۋدىڭ ەلەۋلى ەلەمەنتى بولىپ تابىلادى.
بانكتەر تۋرالى جاڭا زاڭ بانك, ساقتاندىرۋ قىزمەتتەرى مەن ميكروقارجىلىق قىزمەتتەردى قامتيتىن بىرىڭعاي قارجى ومبۋدسمانى ينستيتۋتىن قۇرۋدى كوزدەيدى. تاۋەلسىز ورگاننىڭ شەڭبەرىندە داۋلاردى سوتقا دەيىن شەشۋ فۋنكتسيالارىن شوعىرلاندىرۋ جانە قارجى ۇيىمدارى ءۇشىن ونىڭ شەشىمدەرىنە مىندەتتى كۇش بەرۋ حالىقارالىق تاسىلدەرگە سايكەس كەلەدى جانە تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ بىركەلكىلىگى مەن بولجامدىلىعىن قامتاماسىز ەتەدى.
سونداي-اق داۋلاردى سوتقا دەيىن رەتتەۋدىڭ كوپ دەڭگەيلى جۇيەسى قالىپتاسۋدا. ءبىرىنشى دەڭگەيدە جولدانىمدى تىكەلەي قارجى ۇيىمىنىڭ مىندەتتى قاراۋى كوزدەلگەن, بۇل شاعىمدارمەن جۇمىس ىستەۋدىڭ ءتيىمدى ىشكى راسىمدەرىن دامىتۋدى ىنتالاندىرادى. ناتيجە بولماعان كەزدە داۋ قارجى ومبۋدسمانىنىڭ قاراۋىنا بەرىلەدى, ال سوڭعى كەزەڭدە پروتسەسكە قاداعالاۋ جانە تۇزەتۋ وكىلەتتىكتەرىنە يە رەتتەۋشى تارتىلادى.
مۇنداي مودەل پرواكتيۆتى ءىس-قيمىلدى قاداعالاۋ ءۇشىن ورنىقتى نەگىزگى قالىپتاستىرا وتىرىپ, ازاماتتاردىڭ جەكەلەگەن جولدانىمدارىنا دەن قويۋدان شاعىمدار مەن ولاردى قاراۋ ناتيجەلەرى بويىنشا بىرىكتىرىلگەن دەرەكتەر نەگىزىندە قارجى ۇيىمدارىنىڭ ءىس-قيمىل پراكتيكالارىن جۇيەلى تۇردە تالداۋعا ءوتۋدى قامتاماسىز ەتەدى.
6) بالاما قارجى قۇرالدارىنا قول جەتكىزۋدى كەڭەيتۋ شەڭبەرىندە بانكتەر تۋرالى زاڭ يسلام بانكينگىن دامىتۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرىن كوزدەيدى. قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستانداعى يسلامدىق قارجىلاندىرۋ قارجى نارىعىنىڭ از عانا ۇلەسىنە يە جانە بانك سەكتورى اكتيۆتەرىنىڭ 0,5%-دان تومەن بولىگىن قۇرايدى. يسلام بانكتەرىن قۇرۋ مۇمكىندىگىنىڭ زاڭنامادا 2009 جىلدان بەرى كوزدەلىپ وتىرعانىنا قاراماستان, اتالعان سەگمەنتتىڭ دامۋىن جەكە مامانداندىرىلعان بانك قۇرۋ قاجەتتىلىگى شەكتەپ, بۇل يسلامدىق قارجى ونىمدەرىنىڭ حالىق پەن بيزنەس ءۇشىن قولجەتىمدىلىگىن ەلەۋلى تۇردە شەكتەدى.
بانكتەر تۋرالى زاڭدى ازىرلەۋ كەزىندە حالىقارالىق تاجىريبە ەسكەرىلدى جانە امبەباپ بانكتەرگە يسلامدىق قارجى قۇرالدارىن «يسلامدىق تەرەزەلەر» فورماتىندا ۇسىنۋعا رۇقسات بەرۋگە نەگىزدەلگەن يسلامدىق بانكينگتى دامىتۋدىڭ جاڭا ءتاسىلى كوزدەلەدى. مۇنداي تەتىك ءبىر ليتسەنزيانىڭ شەڭبەرىندە ءداستۇرلى جانە يسلامدىق قىزمەتتى قاتار الىپ جۇرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى, كىرۋ كەدەرگىلەرىن ەلەۋلى تۇردە ازايتادى جانە يسلامدىق قارجى ونىمدەرىنىڭ اۋقىمى مەن جەلىسىن كەڭەيتەدى.
زاڭ «يسلامدىق تەرەزەلەر» ۇيىمداستىرۋعا قويىلاتىن ناقتى تالاپتاردى بەلگىلەيدى. يسلامدىق قىزمەتتى مىندەتتى تۇردە ۇيىمدىق وقشاۋلاۋ, اكتيۆتەر مەن مىندەتتەمەلەردى بولەك ەسەپكە الۋ جانە باسقارۋ, مامانداندىرىلعان قىزمەتكەرلەردى ءبولۋ, سونداي-اق قارجى ونىمدەرىن بەكىتۋدى جانە ولاردىڭ يسلامدىق قارجىلاندىرۋ قاعيداتتارىنا سايكەستىگىن باقىلاۋدى جۇزەگە اسىراتىن شاريعاتقا سايكەستىك جونىندەگى كەڭەس قۇرۋ كوزدەلەدى.
اتالعان نورمالاردى ىسكە اسىرۋ يسلامدىق بانكينگتىڭ اۋقىمىن كەڭەيتۋ, قارجىلاندىرۋدىڭ بالاما تەتىكتەرىن دامىتۋ جانە جەكە يسلام بانكتەرىن قۇرۋ قاجەتتىلىگىنسىز قارجىلىق ينكليۋزيانى ارتتىرۋ ءۇشىن جاعداي جاسايدى.
7) رەفورمالاردىڭ سوڭعى ەلەمەنتى ميكروقارجى جانە كوللەكتورلىق نارىقتاردا ءوزىن-ءوزى رەتتەۋ جانە تاۋەكەلگە باعدارلانعان قاداعالاۋ تەتىكتەرىن دامىتۋ بولىپ تابىلادى.
وسى ماقساتتا مىندەتتى مۇشەلىك نەگىزىندە ءوزىن-ءوزى رەتتەۋ ينستيتۋتىن ەنگىزۋ كوزدەلگەن. قازاقستاندا نارىققا قاتىسۋشىلاردىڭ دامىعان كاسىبي قاۋىمداستىقتارىنىڭ بولۋى ونىڭ ينستيتۋتسيونالدىق تۇرعىدان جەتىلگەندىگىن جانە ءوزىن-ءوزى رەتتەۋ مودەلىنە كوشۋگە دايىندىعىن كورسەتەدى. بۇل ءتاسىل ءبىر مەزەتتە رەتتەۋشىنىڭ نازارىن كۇندەلىكتى قاداعالاۋدان نارىقتى دامىتۋعا جانە جۇيەلىك تاۋەكەلدەردى باقىلاۋعا اۋدارا وتىرىپ, قىزمەتتىڭ بىرىڭعاي قاعيدالارىن بەلگىلەۋگە, قاتىسۋشىلاردىڭ ءتارتىبىن ارتتىرۋعا, بۇزۋشىلىقتار سانىن ازايتۋعا جانە مەملەكەت پەن تۇتىنۋشىلاردىڭ سەنىمىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
حالىقارالىق پراكتيكاعا ۇقساس ءوزىن-ءوزى رەتتەيتىن ۇيىمدارعا قارىز الۋشىلاردىڭ جولدانىمدارىن قاراۋ, ءوز مۇشەلەرىنە تەكسەرۋ جۇرگىزۋ جانە ىشكى ىقپال ەتۋ شارالارىن قولدانۋ بويىنشا وكىلەتتىكتەر بەرىلەدى. بۇل رەتتە اگەنتتىك قاداعالاۋ فۋنكتسيالارىن ساقتايدى جانە ءورۇ-نىڭ جانە نەعۇرلىم تاۋەكەلگە باعدارلانعان نارىققا قاتىسۋشىلاردىڭ قىزمەتىنە شوعىرلانادى.
بانكتەر تۋرالى جاڭا زاڭ قازاقستانداعى بانكتىك رەتتەۋ جۇيەسىن ينستيتۋتسيونالدىق ترانسفورماتسيالاۋ ناتيجەلەرىن بەكىتەدى جانە قارجى سەكتورىن دامىتۋدىڭ كەلەسى كەزەڭى ءۇشىن قۇقىقتىق نەگىز قالىپتاستىرادى. ول سوڭعى جىلدارى ىسكە اسىرىلعان رەفورمالاردى جۇيەلەيدى جانە ولاردىڭ ورنىقتىلىعىن, كەزەڭدىلىگىن جانە ساباقتاستىعىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, قارجىلىق قىزمەتتەردى تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ قاداعالاۋ مودەلى مەن جۇيەسىنىڭ نەگىزگى ەلەمەنتتەرىن زاڭناما دەڭگەيىنە اۋىستىرادى.
ناتيجەسىندە بانك سەكتورىنىڭ زاماناۋي مودەلى قالىپتاسادى, ونىڭ شەڭبەرىندە بانكتەر كليەنتتەر مەن قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىك ستاندارتتارىن ارتتىرا وتىرىپ, تسيفرلىق تەحنولوگيالار مەن ەكوجۇيەلىك شەشىمدەردى بەلسەندى تۇردە ىقپالداستىراتىن قارجىلىق ورنىقتى ينستيتۋتتار رەتىندە ارەكەت ەتەدى. مەملەكەت ءرولى تىكەلەي قاتىسۋدان جانە قولداۋدان نارىقتىڭ تەڭگەرىمدى دامۋىن, ادال باسەكەلەستىكتى جانە قوعامدىق مۇددەلەردى قورعاۋدى قامتاماسىز ەتەتىن تاۋەلسىز رەتتەۋشى فۋنكتسياسىنا اۋىسادى. مۇنداي ءتاسىل ورنىقتى ەكونوميكالىق ءوسۋ, قارجى جۇيەسىنە دەگەن سەنىمدى نىعايتۋ جانە قازاقستاننىڭ جاھاندىق قارجى ارحيتەكتۋراسىنا ودان ءارى ىقپالداسۋى ءۇشىن ۇزاق مەرزىمدى ينستيتۋتسيونالدىق نەگىزدەردى قالايدى.
مادينا ابىلقاسىموۆا
