جەدەل جەلىگە دامىل جوق
بىلتىر قاڭتار-تامىز ايلارىندا «102» جەدەل ارناسىنا ويىن-ساۋىق ورىندارىنداعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتارعا قاتىستى 45 992 شاعىم تۇسكەن. سەنات دەپۋتاتتارى اتالعان ماسەلەگە قاتىستى دابىل قاعىپ, ۇكىمەتكە سۇراۋ تاستادى. ءبىر توپ سەناتور قوعامدىق ءتارتىپتىڭ وسى تۇسى پرەزيدەنتتىڭ جولداۋىندا: «زاڭ مەن ءتارتىپ, ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگى جانە قۇقىقتىق ءتارتىپ جۇيەسىنە تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باستى قاعيداتىنا اينالۋعا ءتيىس. ادامنىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعى – ەڭ قىمبات قۇندىلىق, مەملەكەت ونى سەنىمدى قورعاۋعا مىندەتتى», دەپ ەرەكشە اتاپ وتكەن قاعيداتىنا ساي كەلمەي تۇرعانىن ايتادى. ولار تۇنگى كلۋبتار مەن ويىن-ساۋىق ورىندارىنىڭ قىزمەتىندە ءالى دە جوعارى دەڭگەيدەگى قاۋىپتىڭ ساقتالىپ وتىرعانىنا الاڭدايدى. ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, 8 ايدا رەسپۋبليكا بويىنشا كەلىپ تۇسكەن شاعىمداردىڭ 11 569-ى استانا قالاسىندا تىركەلگەن. ونىڭ ىشىندە كلۋبتاردا – 2 718, مەيرامحانالاردا – 2 269, كافەلەردە – 6 582. الماتى قالاسىندا دا ءدال وسىنداي جاعداي (11 021) ورىن الىپ وتىر. بۇل كورسەتكىش باسقا وڭىرلەرمەن سالىستىرعاندا (شىمكەنتتەن – 2 ەسە (5 626), شقو-نان – 4 ەسە (2 806), قىزىلوردا وبلىسىنان – 7 ەسە (1 557), جامبىل وبلىسىنان – 8 ەسە (1 471), سقو-نان – 12 ەسە (947), ماڭعىستاۋ وبلىسىنان – 14 ەسە (833), تۇركىستان وبلىسىنان 20 ەسە (586) ايتارلىقتاي جوعارى.
«ەلوردانىڭ «Amazon» كلۋبىندا ورىن العان رەزونانستى وقيعانى ايرىقشا اتاپ ءوتۋ قاجەت. جەكسەنبىگە قاراعان ءتۇنى پىشاق قولدانىلعان جانجال سالدارىنان 19 جاستاعى ازامات قازا تاپتى. كوپتەگەن ايىپپۇلدار مەن اكىمشىلىك حاتتامالارعا قاراماستان, زاڭ بۇزۋشىلىقتار جالعاسىپ كەلەدى. الەۋمەتتىك جەلىلەردە بۇل سالاداعى «كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ» كورىنىستەرى – زاڭسىز الكوگول ساتۋ, سالىقتان جالتارۋ, جەكەلەگەن ورىنداردى «قورعاۋ» فاكتىلەرى كەڭىنەن تالقىلانىپ جاتىر», دەلىنگەن ۇكىمەت باسشىسىنا جولدانعان دەپۋتاتتىق ساۋالدا.
مۇنىڭ سەبەبىن سەناتورلار تۇنگى كلۋبتاردىڭ ليتسەنزيالانۋى مەن قىزمەتىنە جەتكىلىكتى باقىلاۋدىڭ بولماۋىمەن تۇسىندىرەدى. سونداي-اق ولاردىڭ مالىمدەۋىنشە, قوعامدىق ءتارتىپ پەن قاۋىپسىزدىك جۇيەلى تۇردە بۇزىلىپ, مەكەمە يەلەرىنە قولدانىلاتىن سانكتسيالار ءتيىمسىز بولىپ وتىر. بۇعان قوسا كولەڭكەلى ەكونوميكا مەن بيۋدجەتكە تۇسەتىن سالىقتار ايتارلىقتاي ازايعان.
حالىقارالىق تاجىريبەگە سۇيەنسەك, گەرمانيادا تۇنگى كلۋب ليتسەنزياسى جىل سايىن جاڭارتىلىپ وتىرادى, قاۋىپسىزدىك تالاپتارى بۇزىلعان جاعدايدا ول بىردەن قايتارىپ الىنادى. ال سينگاپۋردا كلۋبتاردى پوليتسيا بەينەباقىلاۋ ارقىلى ونلاين-رەجىمدە باقىلاي الادى, شۋ مەن تارتىپسىزدىككە جول بەرگەن ورىندار ۇزاق مەرزىمگە جابىلادى. ءباا-دە دە (دۋباي تاجىريبەسى) كلۋبتار قاتاڭ سالىقتىق, تسيفرلىق باقىلاۋعا الىنىپ, الكوگول ساتۋ تەك ارنايى ليتسەنزياعا بايلانىستى جۇزەگە اسىرىلادى.
وسى ەلدەردەگى تاجىريبەنى ەسكەرە وتىرىپ, سەناتورلار ۇكىمەتكە زاڭنامالىق نورماتيۆتىك تولىقتىرۋلار ارقىلى تۇنگى كلۋبتار مەن بارلاردى ليتسەنزيالاۋ تالاپتارىن كۇشەيتىپ, مىندەتتى قاۋىپسىزدىك ستاندارتتارىن (پوليتسياعا ونلاين قولجەتىمدى بەينەباقىلاۋ, كۇزەت, ءورت دابىلى, ەۆاكۋاتسيالىق شىعۋ جولدارى) ەنگىزۋدى ۇسىندى. سونداي-اق مەكەمە يەلەرىنىڭ كەلۋشىلەردىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا جەكە جاۋاپكەرشىلىگىن بەكىتىپ, جۇمىس ۋاقىتى مەن الكوگول ساتۋعا باقىلاۋ جۇرگىزۋگە شاقىردى. دەپۋتاتتاردىڭ ايتۋىنشا, تۇنگى كلۋبتار مەن بارلاردىڭ بىرىڭعاي مەملەكەتتىك ءتىزىلىمى قۇرىلۋعا ءتيىس, تەكسەرۋلەر مەن انىقتالعان زاڭ بۇزۋشىلىقتار تۋرالى قوعام ءبىلىپ وتىرۋى قاجەت. اتالعان نىسانداردىڭ قىزمەتىن اكىمدىك, ىشكى ىستەر مەن توتەنشە جاعداي مينيسترلىكتەرى, سالىق ورگاندارى باقىلاۋعا الۋى كەرەك. بۇعان قوسا تسيفرلىق تەحنولوگيالار ارقىلى مونيتورينگ جۇرگىزىلىپ, بەينەباقىلاۋ دەرەكتەرىن زاڭ اياسىندا ونلاين بەرۋ, ەلەكتروندى ليتسەنزيالاۋ, سالىق تۇسىمدەرىنىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان ەسەبى جاسالۋى شارت.
ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ مەملەكەتتىڭ كونستيتۋتسيالىق پارىزىن ورىنداۋ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار قوعامنىڭ بيلىككە دەگەن سەنىمىنىڭ ءبىر شارتى ەكەنىن ايتادى دەپۋتاتتار.
ليتسەنزيالاۋ جەمقورلىقتى كۇشەيتۋى مۇمكىن
سەناتورلاردىڭ كوتەرگەن ماسەلەسىنە ۇكىمەت باسشىسى لەزدە جاۋاپ بەردى. ولجاس بەكتەنوۆتىڭ مالىمدەمەسىنە سۇيەنسەك, قازىر قولدانىستاعى زاڭنامادا ازاماتتاردىڭ دەنساۋلىعىنا زيان كەلتىرىپ, قوعامدىق ءتارتىپ بۇزىلعان جاعدايلاردا ويىن-ساۋىق ورىندارىنىڭ يەلەرى ازاماتتىق كودەكس (زياندى وتەۋ بولىگىندە), قىلمىستىق كودەكس پەن اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسكە سايكەس جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلادى. ماسەلەن, بىلتىر انتيتەررورلىق قورعالۋ تالاپتارىن ورىنداماعان 1 مىڭنان اسا ويىن-ساۋىق ورنىنىڭ باسشىسى اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستىڭ 149-بابىمەن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعان. سونداي-اق ويىن-ساۋىق ورىندارىنا بارعان 2 مىڭ ءجاسوسپىرىم انىقتالىپ, مەكەمە يەلەرى زاڭ الدىندا جاۋاپ بەرگەن. ونىڭ ىشىندە قۇقىق بۇزۋشىلىققا جول بەرگەن 880, تىنىشتىقتى بۇزعان 157 مەنشىك يەسىنە اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك قاراستىرىلعان. ال جىل ىشىندە قايتالاما قۇقىق بۇزۋشىلىق جاساعان 11 ويىن-ساۋىق ورنىنىڭ قىزمەتى سوت شەشىمىمەن توقتاتىلعان.
«سونىمەن قاتار قازىر ماجىلىستە قارالىپ جاتقان «قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋ ماسەلەلەرى بويىنشا» زاڭ جوباسى اياسىندا جىل ىشىندە قۇقىق بۇزۋشىلىق جاساۋعا ىقپال ەتەتىن سەبەپتەر مەن جاعدايلاردى جويۋ جونىندە شارا قولدانباعان تۇلعالارعا, سونىڭ ىشىندە ويىن-ساۋىق ورىندارىنىڭ يەلەرىنە اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك ەنگىزۋ كوزدەلگەن. بۇل ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتپەيتىن ويىن-ساۋىق ورىندارىنىڭ يەلەرىنە قاتىستى قۇقىقتىق ىقپال ەتۋ شارالارىن قولدانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قارجى مينيسترلىگى مەملەكەتتىك باقىلاۋ جانە الكوگول ونىمدەرىنىڭ اينالىمىن جەتىلدىرۋ بويىنشا شارالاردى ازىرلەۋ ماقساتىندا ۆەدومستۆوارالىق جۇمىس توبىن قۇردى», دەپ مالىمدەدى پرەمەر-مينيستر رەسمي جاۋابىندا.
سونىمەن قاتار «رۇقساتتار جانە حابارلامالار تۋرالى» زاڭعا سايكەس ويىن-ساۋىق ورىندارىنىڭ يەلەرى قىزمەتىن باستاعانى تۋرالى مەملەكەتتىك ورگانداردى مىندەتتى تۇردە ەلەكتروندىق ۇكىمەت پورتالى (egov.kz سايتىندا) ارقىلى حاباردار ەتۋگە ءتيىس, بۇدان سوڭ ولار مەملەكەتتىك ەلەكتروندىق رۇقساتتار مەن حابارلامالار تىزىلىمىنە ەنگىزىلەدى. سونداي-اق مەملەكەتتىك قۇقىقتىق ستاتيستيكا مەن ارناۋلى ەسەپكە الۋ سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگان ويىن-ساۋىق ورىندارىنا جۇرگىزىلەتىن تەكسەرۋلەردىڭ بىرىڭعاي ءتىزىلىمىن جاسايدى. قازىر مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندار ويىن-ساۋىق ورىندارىندا جۇرگىزىلگەن تەكسەرۋلەر مەن انىقتالعان بۇزۋشىلىقتار تۋرالى اقپاراتتى اشىق قولجەتىمدى ورنالاستىرۋ ماسەلەسىن قاراستىرىپ جاتىر.
دەسە دە, ۇكىمەت باسشىسى «ساۋدا قىزمەتىن رەتتەۋ تۋرالى» زاڭعا سايكەس ساۋدا قىزمەتىن جۇزەگە اسىراتىندار مەكەمەنىڭ جۇمىس رەجىمىن, تاۋارلاردىڭ اسسورتيمەنتى مەن باعاسىن دەربەس ايقىندايتىنىن مالىمدەدى. سونداي-اق ويىن-ساۋىق ورىندارىنىڭ قىزمەتىن ليتسەنزيالاۋ ينستيتۋتىن ەنگىزۋ ارتىق اكىمشىلىك كەدەرگىلەردىڭ پايدا بولۋىنا, سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ ارتۋىنا الىپ كەلۋى مۇمكىن. وسى سەبەپتى مۇنداي ورىنداردىڭ جۇمىسىنا قۇزىرلى ورگاندار شەكتەۋ قويا المايدى.
ىشكى ىستەر مينيسترلىگى بىلتىر ماۋسىم ايىنان باستاپ «EgovMobile» مەن ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردىڭ (Kaspi.kz, Halyk Bank) ءموبيلدى قوسىمشالارىندا «زاڭ جانە ءتارتىپ» جاڭا سەرۆيستى ىسكە قوستى, ونىڭ كومەگىمەن ازاماتتار قوعامدىق, جەكە قاۋىپسىزدىك, سونداي-اق قۇقىق ءتارتىبى ماسەلەلەرى بويىنشا شاعىمدار مەن وتىنىشتەرىن جولداي الادى.
ءىىم جۇرگىزگەن تالداۋعا سۇيەنسەك, 15 مىڭ ويىن-ساۋىق ورنىنىڭ 193-ءىنىڭ قۇقىق بۇزۋشىلىق قاۋپى جوعارى. سول سەبەپتى قوعامدىق ورىندار مەن ادام كوپ جينالاتىن جەرلەردە, ونىڭ ىشىندە ويىن-ساۋىق ورىندارىنىڭ ماڭىندا بەينەباقىلاۋ كامەرالارى ورناتىلعان. وسى كامەرالاردىڭ كومەگىمەن 9,3 مىڭ قىلمىس پەن 504,1 مىڭ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق انىقتالعان. سونداي-اق قۇقىق بۇزۋشىلىق قاۋپى جوعارى جەرلەردە پوليتسيا شاقىرۋعا ارنالعان دابىل تۇيمەلەرى ورناتىلىپ جاتىر, ولار بەينەكامەرا, ديناميك, ميكروفوندارمەن جابدىقتالعان. ال قالالاردىڭ كريمينوگەندىك ۋچاسكەلەرىندە 209 ستاتسيونارلىق پوليتسيا بەكەتى ورنالاستىرىلعان. ۇكىمەت باسشىسىنىڭ مالىمدەۋىنشە, جالپى العاندا, قابىلدانىپ جاتقان شارالاردىڭ ناتيجەسىندە ويىن-ساۋىق ورىندارىندا جاسالعان قىلمىستار سانى 12 پايىزعا (2,2 مىڭنان 1,9 مىڭعا دەيىن) ازايعان.
