پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, كاسىبي ورتادا دا, قوعامدا دا قوسىلعان قۇن سالىعىنىڭ مولشەرلەمەسىن كوتەرۋ قاجەتتىگى تۋرالى تۇسىنىك قالىپتاسقان. ۇسىنىلىپ وتىرعان شارالارعا, اسىرەسە ققس-عا قاتىستى سىن-پىكىرلەر كوپ ايتىلدى.
«كەيبىر ەلدەر ءارتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى ۇلكەن الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەردى ءوز موينىنا المايدى. ال ەلىمىزدە الەۋمەتتىك بلوك بيۋدجەت شىعىستارىنىڭ جارتىسىنان كوبىن قۇرايدى. ءبىزدىڭ مەملەكەت – الەۋمەتتىك مەملەكەت. سوندىقتان ءبىز ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا ينۆەستيتسيا سالۋدى جالعاستىرامىز. بۇل – ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيالىق مىندەتىمىز. ەلدىڭ دامۋى ءۇشىن اسا قاجەت شەشىمدەردىڭ ءمانىن ازاماتتارعا جان-جاقتى ءتۇسىندىرۋ ماڭىزدى. ادامداردىڭ ءبارى ەكونوميكا مەن قارجىنى بىردەي جاقسى تۇسىنە بەرمەيدى, مۇمكىن مەملەكەتتىڭ قانداي دا ءبىر شارالاردى نە ءۇشىن قابىلداپ جاتقانىن ءبارى بىردەي ۇعىنا بەرمەيتىن شىعار. سوندىقتان جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالاردىڭ ءمانىن ءار ادامعا تۇسىنىكتى, قاراپايىم تىلمەن جەتكىزۋ قاجەت», دەدى ق.توقاەۆ.
جالپى, ۇلتتىق قۇرىلتايدان كەيىن سالىقتا ءبىرشاما وزگەرىس بولدى. ماسەلەنىڭ ءمانىسى سان قارالىپ, ناقتى شەشىمدەر دە قابىلداندى. 2026 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ەلىمىزدە جاڭا سالىق كودەكسى كۇشىنە ەندى. بۇل قۇجات «سالىقتى قالاي تولەيمىز, قارىز بولساق نە بولادى, قانداي جەڭىلدىكتەر بار؟» دەگەن سياقتى كۇندەلىكتى ومىرگە تىكەلەي اسەر ەتەتىن ماسەلەلەردى تۇگەل وزگەرتپەك. قىسقاشا توقتالا كەتەيىك. ەڭ الدىمەن جەكە تابىس سالىعىنا وزگەرىس ەنگىزىلدى. بۇرىن ءبارى بىردەي 10% تولەپ كەلسە, ەندى تابىس كولەمىنە قاراي سالىق سالىنادى. ەگەر ادامنىڭ جىلدىق تابىسى 8,5 مىڭ اەك-تەن اسپاسا, ول بۇرىنعىداي 10% جەكە تابىس سالىعىن تولەيدى. بۇل شامامەن 33,4 ملن تەڭگە. ال وسى سومادان ارتىق تابىس تاپقان ازاماتتار ارتىق بولىگىنەن 15% تولەيدى. مۇنداعى ماقسات – ايقىن. از تاباتىن ادامعا سالماق سالماۋ, كوبىرەك تابىس تاپقانداردان كوبىرەك ۇلەس الۋ.
سالىقتان بوساتىلاتىن تابىس كولەمى دە ۇلعايدى. بۇرىن اي سايىن 14 اەك كولەمىندەگى تابىسقا سالىق سالىنبايتىن. ەندى بۇل كورسەتكىش 30 اەك بولىپ بەلگىلەندى. ياعني ايىنا 140 مىڭ تەڭگەگە دەيىن جالاقى الاتىن ازاماتتار جەكە تابىس سالىعىن مۇلدە تولەمەيدى. الەۋمەتتىك جاعىنان وسال توپتارعا بەرىلەتىن جەڭىلدىك تە كۇشەيتىلدى. اتاپ ايتقاندا, 1 جانە 2-توپتاعىلاردى سالىقتان بوساتاتىن شەگەرىم 5 مىڭ اەك-كە دەيىن جەتكىزىلدى. بۇرىن ەمدەلۋگە, وقۋعا نەمەسە يپوتەكا تولەۋگە بايلانىستى سالىقتىق جەڭىلدىك الۋ ءۇشىن ءتۇرلى انىقتاما جيناۋ كەرەك بولاتىن. ەندى بۇل ءتارتىپ جەڭىلدەيدى. قۇجات تاپسىرۋدىڭ ورنىنا بارىنە ورتاق ستاندارتتى شەگەرىم قولدانىلادى. سونىمەن قاتار زەينەتاقى تولەمدەرى مەن بىرجولعى تولەمدەر دە سالىقتان تولىق بوساتىلادى.
سالىق قارىزىنا قاتىستى ءتارتىپ تە وزگەردى. ەندى قارىزدىڭ ناقتى شەگى بەلگىلەندى. ەگەر سالىق قارىزى 20 اەك-تەن اسپاسا, تەك ءوسىمپۇل ەسەپتەلىپ, ازاماتقا حابارلاما جىبەرىلەدى. شوت بۇعاتتالمايدى, باسقا شارا قولدانىلمايدى. ەگەر قارىز 20 اەك مەن 45 اەك ارالىعىندا بولسا, ەسكەرتۋ جاسالىپ, تولەم تالاپ ەتىلەدى. تولەم جاسالماسا, شىعىس وپەراتسيالارى ۋاقىتشا توقتاتىلۋى مۇمكىن. ال قارىز 45 اەك-تەن اسقان جاعدايدا م ۇلىككە تىيىم سالۋ, م ۇلىكتى ساتۋعا دەيىن باراتىن قاتاڭ شارالار قولدانىلادى. ەگەر سالىق قارىزى 27 مىڭ اەك-تەن اسىپ, 3 اي بويى وتەلمەسە, سوت شەشىمىمەن بورىشكەردىڭ شەتەلگە شىعۋىنا شەكتەۋ قويىلۋى مۇمكىن. بىراق بۇل بىردەن جاسالمايدى. الدىمەن سالىق ورگاندارى مىندەتتى تۇردە حابارلاما جىبەرىپ, ەسكەرتۋ جاسايدى. جاڭا سالىق كودەكسى سالىقتى ۋاقىتشا تولەي الماي وتىرعان ازاماتتارعا دا مۇمكىندىك بەرەدى.
اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا قاتىستى جەڭىلدىكتەر ساقتالادى. شارۋا قوجالىقتارى وزدەرى وندىرگەن اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىن ساتىپ تاپقان تابىستان جەكە تابىس سالىعىن 70%-عا ازايتا الادى. بۇل اۋىلداعى ەڭبەكپەن كۇن كورىپ وتىرعان ازاماتتارعا قولداۋ رەتىندە قاراستىرىلعان. ديۆيدەندتەرگە قاتىستى بۇرىنعى 30 مىڭ اەك كولەمىندەگى جەڭىلدىك الىنىپ تاستالدى. ەندى ديۆيدەندتەرگە دە پروگرەسسيۆتى ءتارتىپ ەنگىزىلەدى.
كولىك سالىعىندا دا ماڭىزدى وزگەرىستەر بار. ەگەر كولىك 10 جىلدان 20 جىلعا دەيىن پايدالانىلعان بولسا, سالىق 0,7 كوەففيتسيەنتپەن ەسەپتەلەدى. ال 20 جىلدان اسقان كولىكتەرگە 0,5 كوەففيتسيەنت قولدانىلادى. بۇرىن قوزعالتقىش كولەمى 3 مىڭ تەكشە سم-دەن اساتىن كولىكتەرگە جوعارى سالىق سالىناتىن. ەندى بۇل تالاپ الىنىپ تاستالدى. شارۋا قوجالىقتارى ءبىر پيكاپ كولىگىن سالىقسىز پايدالانا الادى.
ەكولوگيالىق تولەمدەر دە وسەدى. قورشاعان ورتاعا زياندى زات شىعاراتىن كاسىپورىندار كوبىرەك تولەيدى. پايدالانىلماي جاتقان نەمەسە زاڭ تالاپتارىن بۇزا وتىرىپ پايدالانىلعان اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىنە سالىناتىن تولەم بىرنەشە ەسە ارتادى.
قوسىلعان قۇن سالىعى دا جاڭاشا ەسەپتەلەدى. نەگىزگى مولشەرلەمە 16% بولادى. ءدارى-دارمەك پەن مەديتسينالىق قىزمەتتەرگە بيىل 5%, 2027 جىلدان باستاپ 10% مولشەرلەمە قولدانىلادى. وتاندىق مەرزىمدى باسىلىمدارعا 10% بەلگىلەنەدى. ەكسپورت, حالىقارالىق تاسىمال جانە ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتارعا جەتكىزىلەتىن تاۋارلار 0% مولشەرلەمەمەن قالادى. ققس ەسەپكە الۋ ءتارتىبى دە ناقتى بەكىتىلەدى. تاۋار ناقتى الىنعان كۇن, يمپورت كەزىندە تاۋاردىڭ شىعارىلعان كۇنى, ەاەو ەلدەرىنەن اكەلىنگەن جاعدايدا سالىق تولەنگەن كۇن نەگىزگە الىنادى. بۇل بۇرىنعىداي تۇسىنبەۋشىلىكتى ازايتۋعا باعىتتالعان. ەندى ققس بويىنشا ءوز ەركىمەن ەسەپتەن شىعۋ بولمايدى. بۇرىن بۇل مۇمكىندىك سالىقتان جالتارۋ ءۇشىن پايدالانىلىپ كەلگەن. سوندىقتان جاڭا كودەكستە ول الىپ تاستالدى.
ارنايى سالىق رەجىمدەرى دە جاڭارتىلدى. ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعان ازاماتتار ءۇشىن بولەك رەجىم ەنگىزىلەدى. مۇنداي ازاماتتاردىڭ ايلىق تابىسى 300 اەك-تەن اسپاۋى ءتيىس. ولار زەينەتاقى جارناسىن ءوز تابىسىنان 1% مولشەرىندە تولەيدى. بارلىق ەسەپ موبيل قوسىمشا ارقىلى جۇرگىزىلەدى. ينتەرنەت جوق جەردە تابىس قاراپايىم تۇردە قولمەن ەسەپكە الىنادى.
ەكونوميست الماس چۋكين وسى وزگەرىستەردىڭ جاي-كۇيىن ءتۇسىندىرىپ بەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, سالىق رەفورماسى اياق استىنان قابىلدانعان شەشىم ەمەس, بيزنەسكە قىسىم كورسەتۋ ءۇشىن دە ويلاستىرىلعان قادام دا ەمەس. بۇل – ەلدىڭ قارجىلىق تۇراقتىلىعىن ساقتاۋ ءۇشىن ءماجبۇرلى تۇردە قولعا الىنعان شارا.
«بۇگىنگى ماكروەكونوميكالىق جاعداي جامان ەمەس. ەكونوميكا ءتىرى, جۇمىس ىستەپ تۇر. بىراق مەملەكەت كىرىسى مەن شىعىسى اراسىنداعى تەڭسىزدىك جىل سايىن قوردالانىپ بارادى. ەلەمەسكە بولار ەمەس. وسى سەبەپتى رەفورما قاجەتتىلىككە اينالدى. جالپى, جاعداي جامان ەمەس. مىسالمەن ايتساق, ادام جاي عانا اۋىرىپ تۇر, بىراق ەگەر دارىگەر ونى ءولىم اۋزىندا دەپ ايتسا, كۇردەلەنىپ كەتەدى, ەلەڭ-الاڭ باستالادى. ال ساۋاتتى, كاسىبي تۇردە ەمدەپ السا, جاعداي مۇلدەم باسقا», دەيدى ساراپشى.
ونىڭ ايتۋىنشا, ءدال وسىنداي بايىپتى ءارى سالقىن باعالاۋ عانا رەفورمانىڭ ناقتى سەبەپتەرىن اشىق ايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مۇندا دۇربەلەڭ دە, دابىرا دا قاجەت ەمەس. ەگەر ءبىز ەلدىڭ قارجىلىق نەگىزىن بۇزا بەرسەك, شىعىس پەن كىرىستىڭ ايىرماسى جىل سايىن بىرنەشە تريلليون بولسا, ال جالپى شىعىس كولەمى شامامەن 20 تريلليوننان اسسا, جاعداي ناشارلايدى.
«مىسالى, 25 تريلليون شىعىننىڭ 5 تريلليونى جەتپەي تۇرسا, بۇل 20 پايىز. ءبىز سالىعى تومەن, سالىق جيناۋى ءالسىز ەلمىز. وسىلاي جالعاسا بەرسە, ناتيجە بولمايدى. نە ىستەۋ كەرەك؟ تەڭگەرۋ كەرەك. ءدال وسى تەڭسىزدىك رەفورمانى كەيىنگە قالدىرۋعا مۇمكىندىك بەرمەگەن باستى سەبەپكە اينالدى. سالىق رەفورماسىنىڭ نەگىزگى يدەياسى فيسكالدىق بولدى. ياعني كىرىستى شىعىنعا سايكەستەندىرۋ ءۇشىن», دەيدى ا.چۋكين.
ەكونوميست جاقسىبەك قۇلەكەەۆتىڭ ايتۋىنشا, سالىق ساياساتىن جەتىلدىرۋدى كەيىنگە قالدىرۋعا بولمايتىن ەدى. سەبەبى بيۋدجەت – كەز كەلگەن ەلدىڭ اجىراماس بولىگى, نەگىزگى اتريبۋتى. ەگەر بيۋدجەتكە كوبىرەك قاراجات تۇسەتىن بولسا, سوعۇرلىم مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەرىن شەشۋ الەۋەتى ارتا تۇسەدى.
«ەگەر مەملەكەتتىك ينستيتۋتتار بيۋدجەتكە ءتۇسۋى ءتيىس سالىقتى جەتكىلىكتى مولشەردە جيناي الماسا, قوعامداعى تەڭسىزدىك تەرەڭدەي بەرەدى. مۇنداي جاعدايدا بايلار بايىعان ۇستىنە بايىپ, كەدەيلەر كەدەيلەنە تۇسەدى. وڭىرلەر اراسىنداعى الەۋمەتتىك ءارى ەكونوميكالىق الشاقتىق ۇلعايىپ, بۇل ەلدىڭ ساياسي تۇتاستىعىنا ناقتى قاۋىپ توندىرەدى. قوسىلعان قۇن سالىعى كوتەرىلگەندە بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگى ايتارلىقتاي وسەدى. بۇل – مەملەكەت ءۇشىن وتە جاقسى مۇمكىندىك. بىراق ققس تەك قازىنانى تولتىرۋعا ارنالعان قۇرال عانا ەمەس. ول ءبىزدىڭ الىس-جاقىن شەتەلدەرمەن ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستارىمىزدى رەتتەۋدە دە ماڭىزدى ءرول اتقارادى», دەيدى ساراپشى.
ءماجىلىس دەپۋتاتى مارات ءباشيموۆتىڭ ايتۋىنشا, سالىق رەفورماسى بۇگىنگى كۇنى اۋاداي قاجەت بولىپ وتىر. سەبەبى كونستيتۋتسيادا سالىق تولەۋ ءار ازاماتتىڭ مىندەتى ەكەنى انىق جازىلعان. بىراق بۇل مىندەت ادىلەتتىلىك قاعيداتىمەن قاتار ءجۇرۋى كەرەك. ياعني كىم قالاي تابىس تابادى, سوعان قاراي سالىق تا ءادىل سالىنۋعا ءتيىس. وسى تالاپ كونستيتۋتسيانىڭ وزىندە بار. سوندىقتان پرەزيدەنت كوتەرگەن سالىق رەفورماسى ۇلتتىق قۇرىلتايدا ماڭىزدى ماسەلە رەتىندە قارالعان ەدى.
«بۇگىندە ەلىمىزدە كاسىپكەرلەردىڭ ەكى ءتۇرى بار. ءبىرى زاڭدى ساقتاپ, تاپقان تابىسىنا ادال سالىق تولەپ وتىر. ال ەكىنشى ءبىر توپ ءتۇرلى ايلاعا بارىپ, سالىقتان قاشۋدىڭ جولىن ىزدەيدى. ولاردىڭ ىشىندە بيزنەسىن ادەيى بىرنەشە ۇساق كومپانياعا ءبولىپ تاستايتىندار كوپ. مۇنى بولشەكتەۋ ءادىسى دەپ اتايدى. ماقساتى بىرەۋ – سالىقتى از تولەۋ. بۇل ادىلەتسىزدىك. سەبەبى قاراپايىم ازاماتتار ايلىعىنان سالىقتى ۋاقىتىندا, تولىق تولەپ وتىر. دامىعان ەلدەردە سالىقتان جالتارۋ جاي عانا زاڭ بۇزۋ ەمەس, اۋىر قىلمىس رەتىندە قارالادى. اقش پەن ەۋروپا ەلدەرىندە ءار ازامات تا, ءار كاسىپكەر دە, ءار زاڭدى تۇلعا دا سالىقتى بۇلجىتپاي تولەيدى. سەبەبى مەملەكەتتىڭ تۇراقتىلىعى, قوعامداعى الەۋمەتتىك تەڭدىك تىكەلەي بيۋدجەتكە تۇسەتىن سالىققا بايلانىستى ەكەنىن ولار جاقسى تۇسىنەدى», دەيدى دەپۋتات.
